Stanley Milgram: Ο άνθρωπος που σόκαρε τον κόσμο…

.
.

Μ’ αυτό τον τίτλο κυκλοφόρησε το 2004 μια βιογραφία του.  Κι ο τίτλος είναι πολύ ταιριαστός, γιατί ο Milgram κατάφερε όντως να σοκάρει τον κόσμο, με τα ψυχολογικά του πειράματα που αφορούσαν στην συμμόρφωση και την υποταγή. Να τον σοκάρει τόσο, ώστε να γίνει η αφορμή για αμέτρητα δημοσιεύματα, για ταινίες και φιλμάκια. Τόσο ώστε ο Peter Gabriel να του αφιερώσει ένα τραγούδι και η Dar Williams να γράψει στίχους για το πείραμα του.  Τόσο ώστε μέχρι σήμερα να επαναλαμβάνεται το πιο γνωστό απ’ τα πειράματά του. Τι ήταν αυτό που βρήκε λοιπόν, που συντάραξε την ανθρωπότητα, στην απόπειρα του να εξηγήσει το Ολοκαύτωμα στην Ναζιστική Γερμανία; Και ποιος ήταν τελικά ο Stanley Milgram; Ίσως πρέπει πριν φτάσουμε σ’ αυτές τις απαντήσεις, να σας γράψω δυο λόγια γι’ αυτά του τα πειράματα.

Τα πειράματα άρχισαν τον Ιούνιο του 1961, στο Πανεπιστήμιο Υale, απ’ τον 27χρονο τότε, Eπίκουρο Kαθηγητή Κοινωνικής Ψυχολογίας, Stanley Milgram.  Στόχος τους λοιπόν ήταν να διερευνήσουν μέχρι ποιου σημείου τα υποκείμενα είναι διατεθειμένα να ακολουθήσουν εντολές που τους απευθύνονται, και μάλιστα εντολές να «τιμωρήσουν» ένα άλλο υποκείμενο, υποβάλλοντας το σε αύξουσες δόσεις ηλεκτρικών εκκενώσεων. Όσοι συμμετείχαν, αμείβονταν με 4 δολάρια την ώρα, πίστευαν πως το πείραμα αφορά την μνήμη, την ικανότητα αποστήθισης λέξεων και τους έλεγαν πως οφείλουν να τιμωρήσουν με μια μηχανή ηλεκτροσόκ, τον απέναντι τους εξεταζόμενο, όταν εκείνος κάνει λάθος.

Τα αποτελέσματα, όπως παρατηρεί ο ίδιος ο Milgram, υπήρξαν τόσο εκπληκτικά όσο και οδυνηρά :  ένα ιδιαίτερα υψηλό ποσοστό υποκειμένων, το 65%, ήταν διατεθειμένα να διοχετεύσουν ακόμα και τις υψηλότερες δόσεις ηλεκτροσόκ που αναγράφονταν στη σχετική γεννήτρια. Στο αρχικό πείραμα, για παράδειγμα, είκοσι έξι από τους σαράντα συμμετέχοντες δεν δίστασαν να χορηγήσουν την υψηλότερη δόση ηλεκτρισμού που ήταν διαθέσιμη, παρά τις κραυγές και τα παρακάλια του πειραματικού συνεργού, που υποδυόταν τον μαθητή/θύμα της όλης διαδικασίας. Το συμπέρασμα ήταν αβίαστο: οι περισσότεροι είμαστε πρόθυμοι να κάνουμε οτιδήποτε (ακόμα και κάτι που θέτει σε κίνδυνο συνανθρώπους μας, κάτι που θα θεωρούσαμε ανήθικο υπό άλλες συνθήκες), όταν μας το ζητά μια εξουσία/αυθεντία. Το ποσοστό ανέβηκε πολύ υψηλότερα μάλιστα, σε μετέπειτα πειράματα.

.

Obedience to authority

.

Και παρά το ότι δεν ήταν η πρώτη φορά που είχαν λάβει χώρα τέτοια πειράματα για την συμμόρφωση και την υποταγή στην εξουσία (είχε πειραματιστεί και ο Daniel Frank, στα 1944, καταφέροντας τα υποκείμενα του να κάνουν διάφορα παράξενα πράγματα, απλώς και μόνο επειδή φορούσε άσπρη ιατρική μπλούζα όταν τους το ζητούσε), τα δικά του σόκαραν, όσο κανένα άλλο.

Ο Milgram, δέχτηκε απίστευτη κριτική (για το τι ακριβώς μελέτησε, για τον τρόπο που διεξήγαγε τα πειράματα του, κ.α.), δυσκολεύτηκε να συνεχίσει την καριέρα του στο Yale (πράγμα που του στοίχισε εξαιρετικά) και τελικά βρέθηκε να διδάσκει στα 31 του στο Κολέγιο City της Νέας Υόρκης, στο οποίο πίστευε ότι θα μείνει για 5 χρόνια, αλλά τελικά έμεινε ως το τέλος της ζωής του.

Εξακολούθησε όμως να ψάχνει τα στοιχεία προσωπικότητας που ίσως έπαιξαν ρόλο στη συμπεριφορά των υποκειμένων των πειραμάτων του και φυσικά δεν σταμάτησε να κάνει νέα πειράματα. Οι φοιτητές του άφηναν γράμματα με όνομα παραλήπτη και διεύθυνση στους δρόμους της Νέας Υόρκης και μετά παρατηρούσαν ποιοι τα έπαιρναν κι αν τα ταχυδρομούσαν στην ειδική θυρίδα, απ’ την οποία τα παραλάμβαναν και τα καταμετρούσαν. Έβγαιναν έξω όμορφες κατά προτίμηση μέρες, έδειχναν τάχα κάτι στον ουρανό και χρονομετρούσαν σε πόσα λεπτά μαζευόταν κόσμος να παρατηρήσει μαζί τους το ..τίποτα. Έπαιρναν τη θέση ατόμων που περίμεναν σε ουρές και περίμεναν να δουν πως θα αντιδράσουν στο πλαίσιο του πειράματος που εκείνος ονόμαζε “εισβολή στη σειρά αναμονής”. Έμπαιναν στο μετρό της Νέας Υόρκης και ζητούσαν από άλλους να τους παραχωρήσουν την θέση τους, καταγράφοντας πάντα τις αντιδράσεις τους. Και.. και..

Αλλά όπως έλεγε ο Milgram, αισθανόταν σαν ηθοποιός που ο κόσμος έμαθε από ένα ρόλο και τον ταύτιζε μόνο με αυτόν. Όπου κι αν πήγαινε, έβλεπε πως τα πειράματα για την υπακοή, ήταν αυτά που κυρίως τραβούσαν το ενδιαφέρον του κόσμου. Μάλιστα δεχόταν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό επιστολών εξαιτίας αυτών των πειραμάτων κι όπως φαίνεται απαντούσε στα περισσότερα. Κι όμως, ως τις μέρες μας, μελετούνται και τα υπόλοιπα πειράματα που σχεδίασε και αρκετοί επιστήμονες επαλήθευαν τους ισχυρισμούς του π.χ. για τον μικρό κόσμο. Αλλά το ευρύ κοινό, συγκλονίστηκε, όταν εκείνος απέδειξε πως ο καθένας μας θα μπορούσε να γίνει βασανιστής και δεν εννοούσε να το ξεχάσει. Ενίοτε ούτε να του το συγχωρέσει.

Επηρέασε λοιπόν, πέρα απ’ την επιστημονική κοινότητα και τη ζωή των ανθρώπων που συμμετείχαν στα πειράματα του για την συμμόρφωση και την υποταγή. Κάποιος απ’ αυτούς, που είχε συναινέσει να ‘βασανίσει’, ως υποκείμενο αυτών των πειραμάτων, σε συνέντευξη του είπε πως ο Milgram τον έκανε να αναθεωρήσει όλη του την ζωή. Να αποκαλύψει την ομοφυλόφιλία του, να γίνει δάσκαλος παιδιών που ζουν σε φτωχογειτονιές και να ζει λιγότερο σύμφωνα με τις επιταγές της εξουσίας.

Ήταν απ’ τους επιστήμονες που μου έκαναν μεγάλη εντύπωση, όσο ήμουν ακόμη φοιτήτρια κι εξακολουθώ ακόμα να διαβάζω για τα πειράματα και τη ζωή του. Παρά την κριτική που έχει δεχτεί, θεωρώ πως έβαλε τα θεμέλια για να διερευνηθούν πολλοί τομείς του ψυχισμού μας. Κλείνοντας λοιπόν, θα σας προτείνω να ρίξετε μια ματιά στο βιβλίο του που θα βρείτε εδώ,  να παρακολουθήσετε σχετικό video εδώ και μακάρι όλα αυτά να γίνουν η αφορμή, για να σκεφτείτε κι εσείς, τη σχέση σας με τις διάφορες μορφές εξουσίας….

.

.

.