Mad, lunatic, cretin, schizophrenic: Το λεξιλόγιο της τρέλας..

.

inside-bedlam

.

Δεν χρειάζεται να εργάζεται κάποιος στο χώρο της ψυχικής υγείας για να γνωρίζει αυτούς τους όρους, αφού είναι ευρέως χρησιμοποιούμενοι. Πρόκειται για λέξεις που είναι οικείες σε όλες, όλους σχεδόν κι ας μην γνωρίζουμε πολλά για την ιστορία τους και το αρχικό τους νόημα. Αυτό το κενό, έρχεται να καλύψει η σημερινή ανάρτηση, που ελπίζω να την βρείτε ενδιαφέρουσα.

Ας αρχίσω λοιπόν εξηγώντας κάποια πράγματα για την αγγλική λέξη mad που σημαίνει τρελός. Η λέξη για την ακρίβεια ήταν amad, είχε το ίδιο νόημα που έχει και σήμερα, αλλά το αρχικό a ‘χάθηκε’ κάπου στα 1300. Εδώ θα βρείτε σημαντικές γλωσσολογικές πληροφορίες για την προέλευση της.

Αργότερα, τον 16ο αιώνα, ίσως να θυμάστε, μιας και είχε αναφερθεί στην ανάρτηση για το Bedlam,  πως το όνομα του ‘ασύλου’ ήταν συνώνυμο της ανεξέλεγκτης τρέλας. Οι λέξεις δε που χρησιμοποιούνταν για τους ενοίκους του και δήλωναν την ασταθή τους ψυχολογική κατάσταση ήταν οι: Bedlamers, Bedlamites, ή  Bedlam Beggars.  Τότε συνήθιζαν επίσης να αποκαλούν τους ψυχικά πάσχοντες «anticks» ή «God’s minstrels«.

Στη συνέχεια, διαδόθηκε η έκφραση mad as a hatter (τρελός σαν καπελάς). Όσοι εργάζονταν φτιάχνοντας καπέλα, υπέφεραν από δηλητηρίαση υδραργύρου (υλικό που χρησιμοποιούνταν σ’ αυτό το είδος ένδυσης) και η συμπεριφορά τους μετά από συνεχή έκθεση σ’ αυτό, έμοιαζε με την συμπεριφορά των τρελών.  Η έκφραση πέρασε μ’ έναν τρόπο και στη λογοτεχνία και έτσι στο βιβλίο  «Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων»  (1865) του Lewis Carroll, έχουμε τον γνωστό χαρακτήρα  Mad Hatter (Τρελός Καπελάς) και το Mad Tea Party. Για την ετυμολογία της όσοι ενδιαφέρεστε περισσότερο, ανατρέξτε εδώ,  όπου θα βρείτε περαιτέρω εξηγήσεις.

Και η έκφραση όμως mad as a March hare (τρελός όπως ο λαγός του Μάρτη), χρησιμοποιούνταν επίσης για να χαρακτηρίσει κάποιον που έχει χάσει εντελώς την λογική του. Επειδή η αναπαραγωγική περίοδος των λαγών είναι το Μάρτιο και τότε συνεχώς χοροπηδούν. Και βέβαια δεν είναι τυχαίο, το ότι ο λαγός χρησιμοποιήθηκε ως χαρακτήρας στο λογοτεχνικό έργο που προαναφέραμε.

Πάντως οι φράσεις αυτές ήταν σε χρήση, περίπου 30 χρόνια πριν δημοσιευτεί το εν λόγω βιβλίο (από το 1837 δηλαδή). Και για την ιστορία να σας πω, ότι ψάχνοντας το θέμα, βρήκα πως το 1940 ήταν που πρωτοχρησιμοποιήθηκε η φράση τρελός επιστήμονας (mad scientist).

Το lunatic με τη σειρά του, φαίνεται πως χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά γύρω στα 1290 (σύμφωνα με το Oxford English Dictionary), για να περιγράψει ένα είδος τρέλας (αυτό που σήμερα ονομάζεται διπολική διαταραχή, κυκλοθυμία κ.ο.κ.), που σχετιζόταν με τις φάσεις της σελήνης (από το λατινικό lunacus, luna λοιπόν, προέκυψε το lunatic και το lunacy αλλά και η αργκό λέξη «loony» ). Εξ’ ου και τα ψυχιατρικά άσυλα ονομαζόταν «lunatic asylums» ή «loony bins«.

Κι επειδή γνωρίζω ότι ορισμένοι αναρωτιέστε για το αν επηρεάζει όντως η σελήνη την ψυχική μας διάθεση ή αν κατά τη διάρκεια της πανσελήνου αυξάνονται τα βίαια εγκλήματα, σας παραπέμπω εδώ κι εδώ για περισσότερες επιστημονικές πληροφορίες.

Η λέξη cretin τώρα, ήταν σοβαρός ιατρικός όρος και αναφερόταν σε ομάδες ανθρώπων που ζούσαν σε ορεινές περιοχές, κυρίως στις Άλπεις. Οι άνθρωποι σ’ αυτές τις περιοχές, λόγω της έλλειψης ιωδίου στο έδαφος,  είχαν αναπτύξει ένα είδος ανεπάρκειας του θυρεοειδούς αδένα και είχαν κάποια εμφανή σωματικά χαρακτηριστικά, όπως λευκό δέρμα, εξόγκωμα ή βρογχοκήλη στο λαιμό και διογκωμένο κεφάλι.

Υπάρχουν και άλλες ερμηνείες όμως για τη λέξη, όπως το ότι σχετίζεται με την λατινική λέξη «creta» που σημαίνει κιμωλία ή με την γαλλική λέξη  crétin που σχετίζεται με το λατινικό Christianus (Χριστιανός), με την έννοια ότι κι αυτοί οι άνθρωποι είναι παιδιά του Θεού (!).

Δεν είχε πάντως την έννοια που απέκτησε πολύ αργότερα και που όλοι γνωρίζουμε. Ήταν μόλις το 1933 που ο James Joyce χρησιμοποίησε τη λέξη σαν προσβολή, σε επιστολή που αναφερόταν στη συμπεριφορά του θυρωρού του που μπέρδεψε την αλληλογραφία του. Βρήκα όμως κι αυτό το ενδιαφέρον άρθρο που δίνει εντελώς άλλη ερμηνεία στον όρο και σας προτείνω να το διαβάσετε για να έχετε ολοκληρωμένη άποψη.

Ο λόγος που συμπεριέλαβα την λέξη στη συγκεκριμένη ανάρτηση, είναι εξαιτίας του ότι στα άσυλα συνυπήρχαν ανέκαθεν ψυχικά πάσχοντες και άτομα με διανοητική καθυστέρηση κι έτσι μ’ ένα τρόπο  θεωρούνταν ότι και οι ψυχικά πάσχοντες έχουν μειωμένη ευφυία, δεν καταλαβαίνουν, δεν μπορούν να μάθουν κτλ κτλ. Με λίγα λόγια δηλαδή τους θεωρούσαν αυθαίρετα, κρετίνους.

Για το τέλος, κράτησα την λέξη schizophrenic, που προέρχεται φυσικά απ’ την σύνθετη ελληνική λέξη σχιζοφρένεια (ή σχιζοφρενία ). Η σχιζοφρένεια ως όρος (καθώς και τα παράγωγά της), προήλθε λοιπόν από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις «σχίζειν» (διαχωρισμός) και «φρήν» (λογική, μυαλό), «φρενός» (λογικός, μυαλωμένος). Χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά περίπου πριν από έναν αιώνα (από τον Eugen Bleuler το 1908). Πριν χρησιμοποιούνταν η λατινική έκφραση «πρώιμη άνοια» (dementia praecox) για την ίδια νοσολογική οντότητα, αν και φυσικά δεν πρόκειται για άνοια με τη στενή έννοια.

Αυτό βέβαια που έχει σημασία είναι ότι και σήμερα που υποτίθεται χρησιμοποιούνται όροι και λέξεις ως επί το πλείστον επιστημονικές (χωρίς αυτό να σημαίνει πως έχουν εκλείψει απ’ την αγγλική αργκό οι άκρως προσβλητικές λέξεις όπως: «fruitcake», «wacko»,  «nutter» κ.α.), ο στιγματισμός των ψυχικά πασχόντων παραμένει. Οι ιατρικοί όροι εντέλει καλλιεργούν μια κουλτούρα φόβου και κατηγοριοποιούν ανθρώπους ανάλογα με την υποτιθέμενη παθολογία τους. Χάνεται ο άνθρωπος πίσω απ’ την ετικέτα της ασθένειας του.

Γι’ αυτό είναι θεμιτή η προσπάθεια που καταβάλλεται για να καταργηθεί ο όρος «σχιζοφρένεια» ως εξαιρετικά επιβλαβής, για όσους χαρακτηρίζονται με βάση αυτόν (διαβάστε περισσότερα για το θέμα εδώ).

Κι αν αναρωτιέστε πως γίνεται από μια τέτοια ανάλυση, να απουσιάζει ο όρος paranoid, θα σας λύσω αμέσως την απορία. Έχει γίνει μια εξαιρετική ανάρτηση με τίτλο: «Η παράνοια και η δυναμική του αποκλεισμού» στο blog «Πανελλαδική συσπείρωση για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση» και δεν μπορούσα να σκεφτώ καλύτερο κλείσιμο, απ’ το να σας προτείνω να την διαβάσετε. Αξίζει κάθε λεπτό του χρόνου σας και σίγουρα θα μάθετε κάτι περισσότερο απ’ ότι θα μπορούσα να σας γράψω εγώ εδώ.

Να είστε καλά.

.

.

..