Οι ψυχικά πάσχοντες στα χρονογραφήματα και στο λογοτεχνικό έργο του Ιωάννη Κονδυλάκη – Μέρος Ι

.

Ιωάννης Κονδυλάκης

.

Δύσκολο εγχείρημα να διαβάσει κάποιος τα “Άπαντα” του Ιωάννη Κονδυλάκη. Όχι μόνο επειδή στην ουσία το σύνολο του έργου του δεν έχει ακόμα εκδοθεί (παρά τις αξιόλογες προσπάθειες που έγιναν) , αλλά κι επειδή ο όγκος των γραπτών του είναι εξαιρετικά μεγάλος. Και δεν αναφέρομαι μόνο στα διηγήματα, στις νουβέλες, στα μυθιστορήματα, στα ιστορικά βιβλία που έγραψε και στις μεταφράσεις του, αλλά και στα περίπου 6.180 χρονογραφήματα που δημοσιεύτηκαν στην 30χρονη καριέρα του (όπως αναφέρει στη διδακτορική του διατριβή “Ο Κονδυλάκης και το χρονογράφημα” (2001), ο Ευστράτιος Μαϊστρέλλης). Κι αυτά τα χρονογραφήματα βρίσκονται διασκορπισμένα σε διάφορες παλιές εφημερίδες και περιοδικά. Πολλά εξ’ αυτών έχουν ψηφιοποιηθεί κι ορισμένα έχουν χαθεί ή καταστραφεί.

Για περίπου τρεις μήνες όμως, διάβασα αρκετά δικά του κείμενα, καθώς ενώ είναι γνωστό πως τα γραπτά του χαρακτηρίζονται απ’ το ψυχολογικό βάθος (όσο κι απ’ τη λιτότητα των εκφραστικών του μέσων, το χιούμορ, το διδακτισμό κ.α.), δεν φαίνεται ωστόσο να έχει μελετηθεί εκτενώς ως τώρα (αν εξαιρέσουμε σποραδικές αναφορές στους «Άθλιους των Αθηνών»), αυτή τους η πτυχή. Παρά την επίμονη αναζήτηση μου, δεν βρήκα σχετικές εργασίες. Το συγκεκριμένο γεγονός, μου έδωσε την αφορμή ν’ ασχοληθώ περαιτέρω με το θέμα.

Ο Κονδυλάκης είναι σαφές πως είχε διαβάσει επιστημονικά άρθρα (ίσως και βιβλία), σχετικά με τις λειτουργίες του εγκεφάλου.

Γίνεται λόγος επιπρόσθετα για τη συμμετοχή του στις πνευματιστικές συγκεντρώσεις που λάμβαναν χώρα στον σπίτι του ποιητή Γ. Σουρή (ο οποίος είχε μυηθεί στην ύπνωση και τον πνευματισμό απ’ τον Α. Ραγκαβή), στο βιβλίο «Μεταψυχική» (1956-58) του καθηγητή του Ποινικού Δικαίου Π. Γιωτόπουλου. 

Ο ίδιος ο Κονδυλάκης επίσης αναφέρει σε χρονογράφημα του πως επισκέφτηκε κάποιο φρενοκομείο των Αθηνών, είχε διατυπώσει τις απόψεις του για τις ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές που υπήρχαν τότε στην πρωτεύουσα, γνώριζε τις προτεινόμενες θεραπείες και είναι αυταπόδεικτο πως χρησιμοποιούσε μ’ ευχέρεια την ψυχιατρική ορολογία της εποχής του.

Πολλά απ’  τα χρονογραφήματα του, φέρουν τίτλο που σχετίζεται με τις λέξεις “ψυχολογία”  («Ψυχολογία δημίου», «Ψυχολογία της μεταβολής», «Ψυχολογία του πανικού» κ.α.), “φοβία” («Ανθρωποφοβία», «Ο μικροβιόφοβος») “μανία” («Μανία καταδιώξεως», «Έλλην κλεπτομανής», «τρέλλα» («Ζητήματα τρελλών», «Ο τρελλός», «Μια τρελλή»), «παραφροσύνη» («Ήρως παράφρων», «Η παραφροσύνη εις τον γάμον») κ.ο.κ.

Έχουν αναμφίβολα και ιστορική αξία, καθώς κατέγραφε την πραγματικότητα της εποχής του και είναι ενδιαφέρον το ότι εξέφραζε προοδευτικότατες απόψεις για πολλά θέματα που σχετίζονται με την ψυχική υγεία και τους ψυχικά πάσχοντες. Η ματιά του ήταν διεισδυτική και οι επιφυλάξεις του διατυπώνονταν ευθαρσώς, όπως θα παρατηρήσετε στα αποσπάσματα που επέλεξα να σας παρουσιάσω. Σχολίαζε, έκρινε, κατακεραύνωνε, πρότεινε, ανάλογα με όσα έπεφταν κατά καιρούς στην αντίληψη του.

Φιλολογική ανάλυση βέβαια, δεν θα γίνει. Υπάρχουν ειδικοί για να την κάνουν. Κρίνω σκόπιμο όμως να σας πω, ότι τα περισσότερα λογοτεχνικά του έργα μπορείτε να τα βρείτε για παράδειγμα εδώ και προσωπικά επέλεξα εκτός από αυτά, να διαβάσω και πολλά χρονογραφήματα του, κυρίως απ’ την εποχή που εργαζόταν στην εφημερίδα “Εμπρός» (1896-1918).

Χρησιμοποιούσε τότε το ψευδώνυμο “Διαβάτης” και “Ιωάννης Ακτήμων”, επιβεβαιωμένα. Και δεν ήταν τα μόνα. ‘Ετσι, μην απορήσετε, αν δεν δείτε το γνωστό όνοματεπώνυμο του, ως υπογραφή. Συνεργαζόταν όμως και με πολλά άλλα έντυπα, τόσο στην Αθήνα, όσο και στον τόπο καταγωγής του την Κρήτη. Αναγκαστικά λοιπόν, η ανάρτηση αυτή όπως καταλαβαίνετε, θα έχει και συνέχειες και είμαι βέβαιη πως θα χρειαστεί στο μέλλον να επανέλθω και να την συμπληρώσω.

Συγχωρήστε μου τον μικρό αυτό πρόλογο, αλλά θεωρώ χρήσιμο να γνωρίζουμε περισσότερα πράγματα για τον άνθρωπο, τον λογοτέχνη, τον δημοσιογράφο, τον μεταφραστή του Λουκιανού. Για κείνον, που το χρονογράφημα του χαρακτηρίστηκε απ’ τον Παύλο Νιρβάνα ως “μάθημα πολιτισμού, αρετής κι ευθυκρισίας” και για τον οποίο μόνο θετικά σχόλια είχαν να κάνουν οι: Κωστής Παλαμάς, Γρηγόριος Ξενόπουλος, Σπύρος Μελάς, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος κ.α. 

Έτσι θα σας προτείνω να πληροφορηθείτε για τη ζωή του κάνοντας κλικ εδώ, να δείτε αν θέλετε σπάνιες φωτογραφίες του εδώ και να διαβάσετε φυσικά δικά του χρονογραφήματα εδώ. Είχαν μεγάλη απήχηση στο κοινό και οι ερευνητές συμφωνούν ότι αποτέλεσαν έναν απ’ τους λόγους, που η εφημερίδα «Εμπρός» πουλούσε τόσα πολλά φύλλα και ήταν πρώτη σε κυκλοφορία.

Για ν’ αρχίσουμε όμως σιγά-σιγά να μπαίνουμε στο θέμα μας.. Τι πίστευε λοιπόν ο Κονδυλάκης για την λογική και την τρέλα; Ας δούμε τι σχολίαζε ο ίδιος με αφορμή τις φήμες για το «αν έχει σώας τας φρένας» ή όχι, ο τότε διαδόχος του Σερβικού θρόνου, Γεώργιος:

«Επειδή τα όρια της διανοητικής ισορροπίας και ανισορροπίας είναι πολλάκις δυσδιάκριτα, η διάδοσις θα ευρίσκη πάντοτε υποδοχήν και μεταξύ ακόμη εκείνων οίτινες βλέπουν εκ του πλησίον τον Διάδοχον. Δεν υπάρχει συκοφαντία ήτοις να κολλά τόσο εύκολα όσον η διάδοσις περί ενός ανθρώπου ότι είνε τρελλός. Και αν φαίνεται σωφρονέστατος, θα μένη πάντοτε η υπόνοια ότι έχει περιόδους παραφροσύνης ή ότι παραφρονήσας συνήλθε και είνε ενδεχόμενον να παραφρονήση εκ νέου. (…) Εξ’ αυτής της συκοφαντίας αληθώς πάντοτε κάτι μένη. Κι αυτό το κάτι θα παρακολουθή τον Σέρβον πρίγκηπα μέχρι του τάφου, ίσως δε και πέρα του τάφου» Ο τρελλός», 12/11/1906, εφημερίδα «Εμπρός»).

Αντιλαμβανόταν λοιπόν πλήρως το στίγμα που δημιουργούν οι ψυχικές διαταραχές και αντιτασσόταν με το γνωστό του χιουμοριστικό τρόπο και τη λεπτή ειρωνία που διέκρινε τα κείμενα του (όπως και του Λουκιανού), στη θεοκρατική αιτιολόγηση της τρέλας.

Πάσαι αι εγκεφαλικαί νόσοι αποδίδονται εις ενεργείας του διαβόλου και οι φρενοβλαβείς, ιδίως δε οι μονολογούντες, θεωρούνται ως βλέποντες τους δαίμονας και συνδιαλεγόμενοι μετ’ αυτών. Περί τούτον δε λέγουσι, ότι ‘έχουν παρμένον τον νου τον τα κακά πράματα’. (…) Αφίνομεν τα εκ της Γραφής παραληφθέντα περί της ενοικήσεως εν τω ανθρώπω διαμόνων, δι’ ων εξηγούσι τας παρακρούσεις, τας κραυγάς και τας αγωνίας των επιληπτικών, των υστερικών κ.λ. ”. ( “Ο Δαίμων κατά τους Κρήτας”, 1884, εφημερίδα «Εστία»)

Εκφράζει δε εντέχνως τη δυσπιστία του για τον εξορκισμό των ψυχικά πασχόντων (που αποτέλεσε προσφιλή μέθοδος θεραπείας τα χρόνια εκείνα) στην “Πρώτη αγάπη” (1919), περιγράφοντας γλαφυρά μια ανάλογη τελετή που είδε ο ήρωας του στο χωριό του Αγίου Θωμά, στο μοναστήρι της Καλυβιανής:

Μια μέρα ξεκουραστήκαμε κι ύστερα πήγαμε στην Καλυβιανή. Δυστυχώς δεν ήτο, φαίνεται, κατάλληλη εποχή για θαύματα. Οι προσκυνητές και άρρωστοι ήσαν λίγοι. Κι ήκουσα πολλές ιστορίες θαυμάτων, αλλά θαύμα δεν είδα. Από τους άρρωστους ήτον ένας νέος τρελλός ή δαιμονιζόμενος, ως τον έλεγαν οι παππάδες. Στην λειτουργία τον ξάπλωναν μπρος στην ωραία πύλη κι όταν έβγαζαν τάγια, ο παππάς τον πατούσε. Ο τρελλός φώναζε κι ο παππάς έλεγε στο δαίμονα, πούτον ως υπόθεταν, μέσα στον άρρωστο: -“Έβγα, θεοκατάρατε, από τον άνθρωπο, να πας στα τάρταρα του Άδου, το κατοικηριό σου!”Ο άρρωστος αποκρινόταν, αντί του δαίμονα: -”Από που να βγω;” -”Από τανύχι του μικιού του δακτυλιού, να μην του κάμης κακό”.

Τότε ο άρρωστος γελούσε αληθινό σατανικό γέλιο κι έλεγε:

-Κιαμέ δε θα βγω; Α δε βαριέσαι, ανήμενε”.

Κεγώ που πίστευα πως ο ίδιος ο δαίμονας μιλούσε, αισθανόμουν στο σώμα μου ανατριχίλλες. Αυτός ο διάλογος φαίνεται πως είχε πολλάκις επαναληφθή κι ο δαίμονας αντί νάβγη, κορόιδευε. Ήτο από τα πειο πονηρά πνεύματα, ως έλεγαν οι παππάδες. Κι αφού με το καλό δεν υπάκουε, πολεμούσαν να τον αναγκάσουν με το ξύλο. Έδερναν τον κακομοίρη τον τρελλό, κεπίστευαν πως έδερναν τον διάβολο.

Εγώ πίστευα όσα ήκουα, αλλά συνάμα μου ερχότανε η απορία, τι ευχαρίστηση είχεν ο δαίμονας και με τόση επιμονή ήθελε να κατοικά στην κοιλιά ενός ανθρώπου, σένα μέρος τόσο στενάχωρο κι επι τέλους όχι τόσο καθαρό. Αν τουλάχιστο ο άρρωστος ήτο κάνα ώμορφο κορίτσι, θα τώνιωθα. Δεν έφτανα όμως σε κανένα συμπέρασμα απιστίας. Μόνο ανόητη μου φαινόταν του διαβόλου η διαγωγή. Αλλά αν δεν ήτον ανόητος, πως διαρκώς θ’ ανακατευότανε σε ξένες δουλειές;”

.

(συνεχίζεται εδώ).

.

*Η πρωτότυπη φωτογραφία του Ιωάννη Κονδυλάκη δημοσιεύτηκε εδώ, σε σχετικό αφιέρωμα της εφημερίδας «Πατρίς».

.

.

.

.

Δημοσιεύθηκε από

aikaterinitempeli

Η Αικατερίνη Τεμπέλη γεννήθηκε στη Σάμο, αλλά έζησε μερικά απ’ τα πιο ενδιαφέροντα χρόνια της ζωής της στη Θεσσαλονίκη και στο Ηράκλειο, όπου σπούδασε αντίστοιχα Ψυχολογία και Κοινωνική Εργασία. Στην Αθήνα εκπαιδεύτηκε στην οικογενειακή θεραπεία (Μονάδα Οικογενειακής Θεραπείας-ΨΝΑ) και στην βραχεία ψυχοθεραπεία. Παρακολούθησε μαθήματα υποκριτικής για 2 χρόνια στο “Θέατρο των Αλλαγών” και μονωδίας για 3 χρόνια στο “Ολυμπιακό Ωδείο” Ηρακλείου. Εργάστηκε για πάνω από μια δεκαετία στο ραδιόφωνο (Ράδιο Κρήτη, 9,84, Studio 19, ΕΡΑ Ηρακλείου, 102-ΕΡΤ 3 κ.ά.) ως παραγωγός και παρουσιάστρια ραδιοφωνικών εκπομπών, καθώς και σε γνωστά περιοδικά κι εφημερίδες ως δημοσιογράφος. Το 1993 κέρδισε το Α' Πανελλήνιο βραβείο, σε γραπτό διαγωνισμό της Deutsche Welle, με θέμα το ρατσισμό κι εκπροσώπησε τη χώρα μας στην Κολωνία. Τον επόμενο χρόνο, το 1994, πήρε Διάκριση στον Παγκρήτιο Διαγωνισμό Ποίησης. Σήμερα ζει στην Αθήνα και ταξιδεύει πάντα στις ζωές των άλλων. Τις νύχτες γράφει στίχους, που μελοποιεί συνήθως ο Παναγιώτης Λιανός. "Το ποτάμι στον καθρέφτη" είναι το τρίτο της βιβλίο και κυκλοφορεί απ' την "Άνεμος εκδοτική". Προηγήθηκαν "Η σκόνη των άστρων" (2010) και το "Βενετσιάνικο χρυσάφι" (2007) . Και τα δύο εκδόθηκαν απ' τις εκδόσεις "Μοντέρνοι Καιροί".

6 σκέψεις σχετικά με το “Οι ψυχικά πάσχοντες στα χρονογραφήματα και στο λογοτεχνικό έργο του Ιωάννη Κονδυλάκη – Μέρος Ι”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s