Δερματοστιξία, τσαμπουκάδες, τατουάζ: Συμβολισμοί και νοήματα στην υποκουλτούρα της φυλακής – Μέρος ΙΙΙ

 update: 29/3/2016

*Συνέχεια από το Μέρος ΙΙ, που μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

 

Προφανώς οι τρόποι που περιγράφει ο Ηλίας Πετρόπουλος, έχουν μετεξελιχτεί πια. Τα τατουάζ των φυλακών όμως, παραμένουν πάντα αυτοσχέδια και διάφορα υλικά χρησιμοποιούνται, για να επιτευχθούν οι απεικονίσεις που ενδιαφέρουν τους έγκλειστους. Προτιμούνται σαφώς αυτά που μπορούν να βρεθούν πιο εύκολα.

Έτσι, οδοντόβουρτσες, στυλοί διαρκείας, ξυριστικές μηχανές, πλαστικό, γρανάζια, χορδές κιθάρας, αγκάθια ψαριών, φυτών, μεταμορφώνονται σε μηχανές και βελόνες. Ούρα, σαμπουάν, φούμο, καμένες σόλες παπουτσιών, κάρβουνο, χυμός σταφυλιού, λάδι ανακατεμένο με άλλα υλικά, υγρά μπαταρίας, μετατρέπονται σε μελάνι. Τα διαφορετικά χρώματα (μπλε, πράσινο, κόκκινο) προκύπτουν απ’ τις επιμέρους προσμείξεις, αν και το μαύρο τείνει πια να είναι το πιο διαδεδομένο.

Στο παρελθόν, κατά τον 19ο και 20ο αιώνα, είχε χρησιμοποιηθεί και κιννάβαρι, cinnabar, ορυκτός υδράργυρος -παρά την τοξικότητα του που ήταν γνωστή-, για να βγει το κόκκινο χρώμα στα σχέδια (εδώ μάλιστα υπάρχει ένα ενδιαφέρον σχετικό άρθρο), ενώ πριν αιώνες οι ώχρες, η κιμωλία, ο μπλε ισάτης, το φυτό urukú έδιναν τις αποχρώσεις που επιθυμούσαν, όσοι ήθελαν να διακοσμήσουν το σώμα τους με ποικίλα σχέδια (στο βιβλίο «Skin:A Natural History« υπάρχουν αυτές οι πληροφορίες και πολλές ακόμα, εξίσου ενδιαφέρουσες, για τον τρόπο που οι άνθρωποι χρησιμοποιούμε το δέρμα μας) Οι μολύνσεις ήταν συχνές και οι θάνατοι όχι σπάνιοι.

«Τα τατουάζ των καταδίκων», γράφει ο προαναφερόμενος συγγραφέας «παρουσιάζουν μια κλειστή θεματολογία: καρδιές (μαχαιρωμένες, λαβωμένες, με φυλλοκάρδια, με γυναικεία ονόματα, με άχ-βαχ), άγκυρες, σταυροί, στιλέτα, γκόμενες (…) Στις απάνθρωπες Νέες Φυλακές της Θεσσαλονίκης εγνώρισα έναν κατάδικο που είχε στο πέος του έναν τσαμπουκά που απεικόνιζε ένα φίδι με τα αρχικά ΑΠ (=Αστυνομία Πόλεων). Ο ίδιος είχε στη γλώσσα του ζωγραφισμένα ψάρια (δηλαδή ότι, είναι εχέμυθος)».

Σήμερα όμως, στις ελληνικές φυλακές η θεματολογία είναι ευρύτερη. Ας μην ξεχνάμε πως αρκετοί αλλοδαποί συνωστίζονται πλέον με Έλληνες εγκλείστους κι ο επηρεασμός είναι αναπόφευκτος. Δυστυχώς δεν μπόρεσα προς το παρόν, να βρω κάποια σχετική έρευνα, για να σας την παρουσιάσω. Θυμάμαι ωστόσο, από διηγήσεις Γεωργιανών κρατουμένων (πριν μερικά χρόνια που συζητήσαμε το θέμα), πως η πιο διαδεδομένη μέθοδος ανάμεσα τους, αφορούσε στη χρήση καμένου και τροποποιημένου στυλού διαρκείας ή ξυριστικής μηχανής. Η μπίλια του στυλού έβγαινε και χρησιμοποιούνταν για τη δημιουργία του σχεδίου. Η δική τους θεματολογία βέβαια, σχετιζόταν με τον τόπο καταγωγής τους.

Ενδιαφέρον είναι πάντως το γεγονός, πως ενώ παλιότερα, ‘παραδοσιακά’ τατουάζ στη χώρα μας, έφεραν μικρά κοριτσάκια, αξιοσέβαστες ηλικιωμένες γυναίκες, θρησκευόμενοι άντρες κτλ (και αυτά απεικόνιζαν κυρίως σταυρουδάκια γι’ αυτό τα έλεγαν και σταυροτυπώματα, ελιές, κυπαρίσσια, λουλούδια, κύκλους κτλ), από ένα σημείο και πέρα, συνδέθηκαν αναπόσταστα με την κουλτούρα του υποκόσμου (και κυρίως της φυλακής). Αν κάποιος από σας ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα,  μπορεί να διαβάσει εδώ μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ανάρτηση για τα τατουάζ των Βλάχων, στην οποία όμως αναφέρονται και οι συμβολισμοί πολλών άλλων πολιτισμών.

Στις μέρες μας, ωστόσο, τα τατουάζ, τόσο στην Ελλάδα όσο και στις άλλες χώρες, είναι πλέον μόδα (καλλιτεχνικό τατουάζ). Αλλά διαχρονικά συνδέθηκαν με δύο συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες: με τους φυλακισμένους και τους ναυτικούς. Στους δεύτερους δημιουργούσαν έναν νοητό δεσμό, μια ταύτιση με την ομάδα (των ναυτικών γενικότερα), τα μέλη της οποίας ασκούσαν ένα τόσο σκληρό επάγγελμα (σε μερικές περιπτώσεις πτώματα σε ναυάγια αναγνωρίστηκαν μόνο απ’ τα τατουάζ τους). Υπάρχει μάλιστα μια εξαιρετική περιγραφή απ’ το Φώτη Κόντογλου, στο μικρό διήγημα «Ο Καπετάν Γρίτσας«, για το πως γινόταν η ανάλια σ’ έναν ήρωά του, τον Καπετάν Νικόλα ( όπως γράφει χαρακτηριστικά:»πλουμίδια κεντημένα απάνου στο πετσί του») με μπαρούτι και λιβάνι.

Το ίδο εντέλει έγινε και με τους φυλακισμένους: τα τατουάζ ενισχύουν το δεσμό της έσω-ομάδας (συμβάλλουν στην σταθεροποίηση της ταυτότητας της ομάδας), αυξάνουν τη συνοχή, διαχωρίζουν τα μέλη απ’ τους εκτός ομάδας, δηλώνουν την προσωπική δέσμευση των μελών και κυρίως εκφράζουν την ιδεολογία του κλειστού αυτού κύκλου στον οποίο ανήκουν.

Ο Eero Wahlstedt, ειδικά για όσους ανήκουν σε συμμορία και φέρουν όμοια τατουάζ υπογραμμίζει και μια άλλη χρησιμότητα:.»Το τατουάζ επιτρέπει σε κάθε μέλος να συνδέσει τον εαυτό του εμφανώς με τη συμμορία, και έτσι να στηρίζεται στην ομάδα του για προστασία και να προστατεύεται επίσης από αυθαίρετες επιθετικές πράξεις τρίτων, ακόμα κι αν τα άλλα μέλη της ομάδας δεν είναι παρόντα«. Γιατί τ’ αντίποινα είναι δεδομένα και το σκέφτεται κανείς διπλά πριν επιτεθεί σε μέλος συμμορίας.  Η θεματολογία δηλαδή που επιλέγεται όσον αφορά αυτούς τους κρατούμενους, σχετίζεται και με την επιβίωση τους. Τους κάνει ταυτόχρονα στόχο άλλων, αντίπαλων συμμοριών, αλλά αυτό εντάσσεται στο ρίσκο των επικίνδυνων ‘παιχνιδιών’ που παίζουν με τις ζωές τους. Οπωσδήποτε όμως εκφράζει και τα εγκληματικά τους ‘κατορθώματα’. Δείχνει σε τι είναι σπεσιαλίστες.

Σε κάποια μέρη του κόσμου βέβαια, όπως θα δούμε, τα τατουάζ έχουν φτάσει σε ύψιστο βαθμό συμβολισμού. Το γιατί όμως, συνέβη αυτό, θα το αναλύσουμε στη συνέχεια. Τα περισσότερα στοιχεία αφορούν αυτά των Ρώσων εγκλείστων, αλλά ιδιατέρως περίπλοκα είναι και εκείνα που φέρουν όσοι ανήκουν στην Γιαπωνέζικη μαφία (Γιάκουζα). Αντιθέτως, οι Σικελοί μαφιόζοι δεν συνδέθηκαν ποτέ με τα τατουάζ. Οι λόγοι είναι πολλοί και σχετίζονται ιστορικά με την ανάδυση αυτής της μαφίας, αλλά αρκεί να αναφέρουμε έναν για να γίνει κατανοητή η διαφοροποίηση: είχαν πάντοτε ισχυρές σχέσεις με την κοινωνία. Δεν ήθελαν να διαφοροποιηθούν απ’ αυτήν.

.

12x16" photo prints

Φωτογραφία του Sergei Vasiliev (υπάρχει στο βιβλίο του Danzig Baldaev)

.

Πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας πάντως, πως κάποια σύμβολα ερμηνεύονται διαφορετικά, ανάλογα με το που τα συναντάμε και ποιας εθνικότητας άτομα τα φέρουν. Για παράδειγμα η σβάστικα σε συμμορίες της Αμερικής, σημαίνει ακριβώς την πίστη στην υπεροχή της λευκής φυλής. Στην πρώην ΕΣΣΔ όμως, συμβολίζει κάτι διαφορετικό. Πρόκειται για ένα είδος πολιτικού χλευασμού, για μια τρόπον τινά πολιτική δήλωση: καλύτερα ναζιστής παρα κομμουνιστής, είναι περίπου το νόημα της. Ακόμα και στις φυλακές του ίδιου κράτους, της Ρωσίας κυρίως, τα ίδια σύμβολα μπορεί να έχουν διαφορετικά νοήματα. Έτσι σε κάποιες περιπτώσεις η σβάστικα συμβολίζει επίσης τα ισόβια δεσμά, δηλώνει πως το άτομο δεν ενδιαφέρεται για κανέναν και σε κάποιες άλλες περιπτώσεις τη φέρουν αυτοί οι κρατούμενοι, που όντως η νοοτροπία τους διέπεται απ’ τον αντισημιτισμό.

Υπάρχει θα έλεγα, μια γενική παραδοχή για κάποια απ’ αυτά, αλλά όχι για όλα. Οι νεκροκεφαλές συμβολίζουν συνήθως τον αριθμό των ανθρωποκτονιών (το ίδιο και οι σταγόνες αίματος πάνω σε ξίφος), οι καθεδρικοί με τους τρούλους τα έτη της ποινής, οι επωμίδες την υψηλή διαβάθμιση του μέλους στον εγκληματικό υπόκοσμο, οι σπασμένες χειροπέδες τις αποδράσεις, τα οκτάγωνα αστέρια στα γόνατα πως το άτομο δεν γονατίζει σε καμιά εξουσία, οι καμπάνες στα πόδια δείχνουν ότι ο έγκλειστος εξέτισε την ποινή του στο ακέραιο («στο κουδούνι»), η γάτα είναι σύμβολο των κλεφτών, οι πειρατές επίσης συμβολίζουν τις κλοπές, το στιλέτο-μαχαίρι σημαίνει πως ο κρατούμενος εκτελεί κατά παραγγελίαν δολοφονίες, ο ιστός αράχνης την εμπλοκή με τα ναρκωτικά κτλ.

Ακόμα και το σημείο του σώματος όμως, στο οποίο απεικονίζεται κάτι, οδηγεί σε διαφορετική ερμηνεία. Για παράδειγμα τα μάτια χαμηλά στην κοιλιά δηλώνουν πως ο έγκλειστος τα βλέπει όλα (ή ότι είναι ομοφυλόφιλος και το δηλώνει περίτρανα), αλλά το ίδιο σύμβολο στα οπίσθια, δηλώνει πως ο κρατούμενος είναι σεξουαλικά διαθέσιμος για όλους και σ’ αυτές τις περιπτώσεις το τατουάζ γίνεται διά της βίας. Χρησιμοποιούνται δηλαδή τιμωρητικά και μες τις φυλακές, απ’ τους ίδιους τους έγκλειστους που θέλουν για κάποιο λόγο να στιγματίσουν έναν συγκρατούμενό τους. Στέλνουν μ’ αυτού του είδους τις απεικονίσεις ένα ισχυρό μήνυμα, για το τι θα συμβεί σ’ όποιον παραβιάσει τον κώδικα της φυλακής.

Οι κάστες στη φυλακή επίσης, είναι μια πραγματικότητα. Στη Ρωσία για παράδειγμα, υπήρχαν οι Vory-v-zakone ( οι κλέφτες) που ήταν και η μεγαλύτερη κατηγορία εγκλείστων και που βαρύνονταν με πολλαπλές εγκληματικές πράξεις κι ακολουθούσαν oι Muzhiks. Οι πρώτοι συνήθως είχαν τατουάζ με τον Χριστό στον Σταυρό. Η ζωή τους επρόκειτο να έχει τραγικό τέλος και έδειχναν μ’ αυτόν τον τρόπο, πως το γνώριζαν. Τα τατουάζ με την Παναγία βρεφοκρατούσα σήμαιναν πως το άτομο από μικρή ηλικία είχε μπει στο δρόμο της παρανομίας.

Στις δεκαετίες μεταξύ 1920 και 1950 πάλι, οι πιο σκληροί κρατούμενοι ήταν οι blatnye (αλλεπάλληλες καταδίκες για ποικίλες εγκληματικές πράξεις) κι ακολουθούσαν οι vory-v- zakone (οι thieves-in-law που προανέφερα). Στη χειρότερη μοίρα και στο έλεος όλων, ήταν οι προδότες, όσοι συνεργάστηκαν με το σύστημα, που τους στιγμάτιζαν με τη λέξη cyka (=σκύλα),  αλλά αργότερα άλλαξαν ξανά κι αυτές οι ισορροπίες.

Από τις αρχές του 1930 πάντως σύμφωνα με τον Danzig Baldaev, σχεδόν όλοι οι κρατούμενοι άρχισαν να καλύπτονται με τατουαζ, ενώ προηγουμένως το έκανε περίπου το 25% αυτών. Σε κείνη την χρονική περίοδο, τη δεκαετία του ’30 δηλαδή, ήταν σαν να έγινε σαφές πως η επιστροφή στην κοινωνία, αποκλείεται κι έτσι η μόνη ‘σταδιοδρομία’ είναι η εγκληματική καριέρα.

Οι λόγοι σχετίζονταν με την πολιτικό-οικονομική κατάσταση (πόλεμοι, λιμοί, πολιτικές αλλαγές) που οδήγησε στο δρόμο μεταξύ άλλων και εκατομμύρια παιδιά (από τη δεκαετία του ’20 είχαν μείνει άστεγα και ορφανά περίπου 2,5 εκαττομύρια), τα οποία ασχολήθηκαν με παράνομες δραστηριότητες για να επιβιώσουν) κι έχουν αναλυθεί εκτενώς απ’ τους Ρώσους εγκληματολόγους. Αν σας ενδιαφέρει περισσότερο το θέμα, μπορείτε ν’ αναζητήσετε σχετικές εργασίες, στις οποίες εξηγείται και η perekovka, η προσπάθεια αναμόρφωσης των αποκλινόντων και πως οι ίδιοι αντέδρεσαν σ’ αυτήν. Οι ποινικοί κρατούμενοι επίσης, ήθελαν οπωσδήποτε να ξεχωρίζουν απ’ τους πολιτικούς και τα τατουάζ ήταν ένας τρόπος.

Κι η πρακτική αυτή συνεχίστηκε για κάποιες δεκαετίες. Σήμερα πάντως, η τάση είναι να μην κάνουν πια τόσα τατουάζ οι κρατούμενοι αυτών των φυλακών, επειδή αντιλήφτηκαν τα μειονεκτήματα, επειδή έσπασε η ομοιογένεια κάποιων ομάδων με την εισροή νέων κρατουμένων, επειδή η επικοινωνία πλέον γίνεται με τα σύγχρονα μέσα, επειδή με τα χρήματα πια αγοράζονται όλα (ακόμα και η αυστηρή ιεραρχία που δηλωνόταν παλιά μέσω αυτών των απεικονίσεων) κι έτσι μειώθηκε η αξία τους ως αξιόπιστων σημαινόντων κ.α. Στην εργασία του Eero Wahlstedt, αναλύονται διεξοδικά οι λόγοι. 

Όσοι-ες ενδιαφέρεστε να μάθετε περισσότερα αξίζει να δείτε το ντοκιμαντέρ που ακολουθεί. Διάλεξα αυτό από άλλα παρόμοια κι εξίσου κατατοπιστικά, επειδή μιλούν οι ίδιοι οι έγκλειστοι σε όλη τη διάρκεια του (μεταξύ αυτών και κάποιες γυναίκες), ακούγονται τραγούδια της φυλακής, εξηγούν οι πιο ηλικιωμένοι κρατούμενοι γιατί παλιά έκαναν τατουάζ στο στήθος τους το Λένιν και τους άλλους ηγέτες τους, υπάρχει σ’ αυτό αρχειακό υλικό με τατουάζ προηγούμενων δεκαετιών, δείχνουν στη πράξη τους δρόμους, το πως δηλαδή επικοινωνούν μεταξύ τους (οι δρόμοι είναι διαδομένη συνήθεια επικοινωνίας αλλά και μεταφοράς μικροαντικειμένων στις φυλακές) κ.α. Το ντοκιμαντέρ είναι ρώσικο, αλλά υπάρχουν αγγλικοί υπότιτλοι. Θεωρώ πως δεν θα δυσκολευτείτε να καταλάβετε. Οι εικόνες μιλούν από μόνες τους.

Και βέβαια πρέπει να σας ενημερώσω πως όσα γνωρίζουμε για τα τατουαζ των Ρώσων εγκλείστων προηγούμενων δεκαετιών, αναφέρονται κυρίως στα βιβλία του Danzig Baldaev, για τα οποία θα γίνει λόγος στην επόμενη και τελευταία ανάρτηση.

 

 

 

.

(συνεχίζεται)

.

.

.

.

 

Advertisements

~ από aikaterinitempeli στο Μαΐου 20, 2014.

2 Σχόλια to “Δερματοστιξία, τσαμπουκάδες, τατουάζ: Συμβολισμοί και νοήματα στην υποκουλτούρα της φυλακής – Μέρος ΙΙΙ”

  1. […] *Συνέχεια από το Μέρος ΙII που μπορείτε να διαβάσετε εδώ. […]

  2. Reblogged στις anastasiakalantzi50.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s