Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

.

self-portrait-with-bandaged-ear-1889
Self Portrait with Bandaged Ear, 1889

.

update: 30/1/2019

Μέρος Ι

Πριν από καιρό ολοκληρώθηκε στο Παρίσι, στο Musee d’ Orsay, μια διαφορετική απ’ τις συνηθισμένες εκθέσεις για τον Vincent Van Gogh.

Είδα τα έργα στον ιστότοπο του Μουσείου, τα συνοδευτικά τους κείμενα κι αφού πλησιάζει η επέτειος του θανάτου του, αποφάσισα να σας γράψω μερικά πράγματα που έχω μάθει όσα χρόνια διαβάζω περιστασιακά για τον σπουδαίο Ολλανδό καλλιτέχνη, σε μια σειρά αναρτήσεων που θα συμπληρωθούν στο μέλλον, καθώς ο όγκος των στοιχείων είναι τεράστιος.

Για να πάρετε μια ιδέα, αρκεί πιστεύω να σας αναφέρω πως μέχρι το 2002, πάνω από εκατόν πενήντα ψυχίατροι και γιατροί άλλων ειδικοτήτων είχαν ασχοληθεί με την περίπτωση Van Gogh. Έχει αναλυθεί, ακόμα και η προτίμηση του προς το έντονο κίτρινο χρώμα. Και φυσικά η σχετική βιβλιογραφία απαιτεί δεκάδες ώρες ανάγνωσης.

Το αψέντι που κατανάλωνε, η δακτυλίτιδα που ίσως του χορηγήθηκε, το αρσενικό που περιείχαν οι μπογιές του κ.α., μπαίνουν στο κέντρο διαφόρων μελετητών που υποστηρίζουν πως έπασχε από διπολική διαταραχή ή επιληψία κροταφικού λοβού ή κυκλοειδή ψύχωση ή… ή…

Πριν φτάσουμε όμως σ’ αυτά και πριν μπούμε σε τέτοιες λεπτομέρειες, ας επιστρέψουμε στην αφορμή αυτής της ανάρτησης. Στην έκθεση για την οποία ήδη έγινε λόγος κι είχε τίτλο: «Ο αυτόχειρας της κοινωνίας«.

Βασίστηκε στο ομώνυμο δοκίμιο («Van Gogh, le suicidé de la société») του Γάλλου ποιητή, σκηνοθέτη, ηθοποιού και θεωρητικού του θεάτρου, Antonin Artaud. Και με τη σειρά του το κείμενο της έκθεσης επηρέασε τον Julian Schnabel, που σκηνοθέτησε την εκπληκτική ταινία «Η πύλη της αιωνιότητας«, αφού περιηγήθηκε σ’ αυτήν.

O Artaud το έγραψε το 1947, ένα χρόνο πριν πεθάνει κι αφού είδε έργα του  μεγάλου ζωγράφου να εκτίθενται στην  l’Orangerie και διάβασε αποσπάσματα που τον εξόργισαν απ’ το βιβλίο του Δρ Francois-Joachim Beer, το «Du démon de Van Gogh» στο σχετικό αφιέρωμα του περιοδικού τέχνης, «Art«.

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς σ’ αυτό το κείμενο υποστηρίζει πως ο Van Gogh δεν ήταν τρελός, αλλά οδηγήθηκε στην αυτοκτονία από μια κοινωνία που απέρριπτε το έργο του και τον απομόνωσε. Από μια κοινωνία που αντιλαμβανόταν τους πίνακες του σαν επίθεση προς τους θεσμούς της, δια μέσου των οποίων απαιτεί συμμόρφωση και χρησιμοποίησε την ψυχιατρική για να τον εξοντώσει.

Συνηθισμένη τακτική έναντι όλων όσων οι αλήθειες τους ενοχλούν. Στα άσυλα στραγγαλίζονται μεταφορικά όλοι εκείνοι που με τον ένα ή άλλο τρόπο αρνούνται να γίνουν συνεργοί στις ατιμίες της κοινωνίας, υποστήριξε. Κι ο Van Gogh ήταν κατά τη γνώμη του ένας απ’ αυτούς.

Διόλου τυχαία κι οπωσδήποτε αξιοπρόσεκτη μια τέτοια κριτική από έναν άνθρωπο που έζησε από μέσα τα ψυχιατρεία, για δέκα περίπου χρόνια. Υπέστη για παράδειγμα, 58 θεραπείες με ηλεκτροσόκ μόνο τη διετία 1943 – 1945. Ήταν δυνατόν να μην ταυτιστεί με τον σπουδαίο Ολλανδό καλλιτέχνη;

.

expo-van-gogh-artaud

.

Στην ελληνική μετάφραση του δοκιμίου που έχει κάνει η Δέσποινα Ψάλλη για τις εκδόσεις «Αιγόκερως», αναγράφονται τα εξής στο οπισθόφυλλο:

«Η ζωγραφική του Βαν Γκογκ δεν επιτίθεται σε κάποιον κομφορμισμό ηθών, αλλά στον κομφορμισμό των ίδιων των θεσμών. Ακόμη και η φύση, με τα κλίματα της, τις παλίρροιές της και τις ισημερινές καταιγίδες της, δεν μπορεί πια να κρατήσει την ίδια έλξη, μετά το πέρασμα του Βαν Γκογκ από τη γη. Ακόμη πιο έντονα, σε κοινωνικό επίπεδο, οι θεσμοί αποσυντίθενται και η ιατρική μοιάζει με πτώμα αχρησιμοποίητο και αλλοιωμένο, που παρουσιάζει τον Βαν Γκογκ σαν τρελό. Μπρος στη διαύγεια ενός Βαν Γκογκ που δουλεύει, η ψυχιατρική δεν είναι παρά ένα κλουβί με γορίλες, που από μόνοι τους ήδη, έχουν έμμονες ιδέες και συμπεριφέρονται σαν καταδιωκόμενοι, και για ν αντισταθμίσουν τα πιο φρικτά άγχη και την ανθρώπινη ασφυξία, χρησιμοποιούν μια γελοία ορολογία, προϊόν άξιο των ανάπηρων μυαλών τους«.

Δεν υπήρχε ίχνος τρέλας στη συνήθεια του Van Gogh να κυκλοφορεί μ’ ένα καπέλο στο οποίο στερέωνε δώδεκα κεριά για να ζωγραφίσει τη νύχτα ένα τοπίο επί τόπου, το κάψιμο του χεριού του ήταν καθαρός ηρωισμός και το κόψιμο του αυτιού του απλή λογική, για τον δημιουργό του θεάτρου της σκληρότητας.

Επισημαίνει πως ο ίδιος σε μια παρόμοια κατάσταση, δεν θ’ άντεχε να μην κάνει έγκλημα αν του έλεγαν συνέχεια: «Κύριε Αρτό, δεν ξέρετε τι λέτε«. Κι ο Van Gogh άκουσε πολλές φορές αυτή τη φράση, που τον έσπρωξε στα άκρα.

Και στη ζωγραφική του υπογραμμίζει, «δεν υπάρχουν φαντάσματα, οράματα, παραισθήσεις«. Δηλαδή δεν υπάρχουν ίχνη ψυχιατρικής διαταραχής.

.

Van Gogh-Psychologie d’un génie incompris

.

Δεν είναι ο μόνος φυσικά που αμφισβητεί την τρέλα του μεγάλου καλλιτέχνη. Με τη διάγνωση αυτή διαφωνεί κι ο Καθηγητής François-Bernard Michel, έστω κι αν το κάνει για άλλους λόγους.

Εκείνος πιστεύει πως αυτό που συνέβη στην πραγματικότητα, ήταν πως οι γιατροί με τους οποίους ήρθε σ’ επαφή αυτή η παρεξηγημένη μεγαλοφυΐα, απέτυχαν να τον κατανοήσουν και να θεραπεύσουν την μελαγχολία του.

Μια μελαγχολία που όπως υποστηρίζει ήταν οικογενειακό χαρακτηριστικό των Van Gogh και τη διέθετε τόσο ο αδερφός του Theo, όσο και η αδερφή του Willemina.

H δεύτερη, που ήταν και η μόνη απ’ τις αδερφές του με την οποία αλληλογραφούσε, δεν παντρεύτηκε ποτέ και πέθανε έγκλειστη στο Ψυχιατρείο Veldwijk το 1941. Είχε εισαχθεί το 1902, τρεφόταν με τεχνητά μέσα και μόλις που μιλούσε. Η διάγνωση της ήταν Dementia praecox (πρώιμη άνοια).

Ίσως δεν είναι αυτό πάντως, το μόνο οικογενειακό ‘μυστικό’. Εικάζεται από κάποιους κι από άλλους θεωρείται βέβαιο, πως αυτοκτόνησε κι ο μικρός αδερφός του, ο Cornelis.

.

.

Ο πατέρα τους επίσης, σκεφτόταν να κλείσει το γιο του Vincent, στο ψυχιατρείο. Ο αδερφός του Theo, τον είχε προειδοποιήσει σχετικά. Τελικά, δεν απέφυγε τον εγκλεισμό.

Η ψυχιατρική επιστήμη εκείνη την εποχή ήταν πολύ πίσω, γράφει ο Michel, οι σταθεροποιητές της διάθεσης δεν είχαν εφευρεθεί απ’ τις φαρμακευτικές εταιρίες κτλ.

Μπορούν ίσως όλα αυτά ν’ αποτελέσουν ‘ελαφρυντικά’ για τους ειδικούς που δεν κατάλαβαν τον Van Gogh. Υπολείπονταν σε γνώσεις, δεν διέθεταν τα μέσα (αντικαταθλιπτικά χάπια κτλ), αλλά απέτυχαν ως φαίνεται και σε κάτι πιο βασικό: στη σχέση τους με τον μεγάλο ζωγράφο.

Ποιοι ήταν όμως; Σύμφωνα με τα αρχεία της Ιατρικής Σχολής του Montpellier και την αλληλογραφία του Ολλανδού καλλιτέχνη, που μελέτησε διεξοδικά ο προαναφερόμενος Καθηγητής για να γράψει το ενδιαφέρον βιβλίο «Van Gogh : Psychologie d’un génie incompris» (κυκλοφόρησε το 2013, απ’ τις εκδόσεις Odile Jacob), με τρεις κυρίως ειδικούς της εποχής ήρθε σε επαφή ο Van Gogh, το διάστημα 1888 ως 1890 που αυτοκτόνησε.

Τον διευθυντή του ασύλου Saint-Paul-de Mausole του Saint-Rémy-de-Provence, Δόκτωρ Théophile Peyron,  τον νεαρό Jean-Félix Rey που ήταν εσωτερικός στο άσυλο της Arles και τον γιατρό της Auvers-sur-Oise, Paul Gachet.

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

.

Δημοσιεύθηκε από

aikaterinitempeli

Η Αικατερίνη Τεμπέλη γεννήθηκε στη Σάμο, αλλά έζησε μερικά απ’ τα πιο ενδιαφέροντα χρόνια της ζωής της στη Θεσσαλονίκη και στο Ηράκλειο, όπου σπούδασε αντίστοιχα Ψυχολογία και Κοινωνική Εργασία. Στην Αθήνα εκπαιδεύτηκε στην οικογενειακή θεραπεία (Μονάδα Οικογενειακής Θεραπείας-ΨΝΑ) και στην βραχεία ψυχοθεραπεία. Παρακολούθησε μαθήματα υποκριτικής για 2 χρόνια στο “Θέατρο των Αλλαγών” και μονωδίας για 3 χρόνια στο “Ολυμπιακό Ωδείο” Ηρακλείου. Εργάστηκε για πάνω από μια δεκαετία στο ραδιόφωνο (Ράδιο Κρήτη, 9,84, Studio 19, ΕΡΑ Ηρακλείου, 102-ΕΡΤ 3 κ.ά.) ως παραγωγός και παρουσιάστρια ραδιοφωνικών εκπομπών, καθώς και σε γνωστά περιοδικά κι εφημερίδες ως δημοσιογράφος. Το 1993 κέρδισε το Α' Πανελλήνιο βραβείο, σε γραπτό διαγωνισμό της Deutsche Welle, με θέμα το ρατσισμό κι εκπροσώπησε τη χώρα μας στην Κολωνία. Τον επόμενο χρόνο, το 1994, πήρε Διάκριση στον Παγκρήτιο Διαγωνισμό Ποίησης. Σήμερα ζει στην Αθήνα και ταξιδεύει πάντα στις ζωές των άλλων. Τις νύχτες γράφει στίχους, που μελοποιεί συνήθως ο Παναγιώτης Λιανός. "Το ποτάμι στον καθρέφτη" είναι το τρίτο της βιβλίο και κυκλοφορεί απ' την "Άνεμος εκδοτική". Προηγήθηκαν "Η σκόνη των άστρων" (2010) και το "Βενετσιάνικο χρυσάφι" (2007) . Και τα δύο εκδόθηκαν απ' τις εκδόσεις "Μοντέρνοι Καιροί".

2 σκέψεις σχετικά με το “Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s