ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗΣ ΣΥΣΠΕΙΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ – ΦΟΒΟΥ ΤΟΥΣ ΔΑΝΑΟΥΣ ΚΑΙ ΔΩΡΑ ΦΕΡΟΝΤΑΣ / ΚΑΙ Η ΤΟΜΕΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΟ «ΣΤΟΜΑ ΤΟΥ ΛΥΚΟΥ»;

.

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗΣ ΣΥΣΠΕΙΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ

ΦΟΒΟΥ ΤΟΥΣ ΔΑΝΑΟΥΣ ΚΑΙ ΔΩΡΑ ΦΕΡΟΝΤΑΣ
ΚΑΙ Η ΤΟΜΕΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΟ «ΣΤΟΜΑ ΤΟΥ ΛΥΚΟΥ»;

.

Τον περασμένο Ιούλιο η υφυπουργός Υγείας και ο εντεταλμένος Διοικητής των δυο ψυχιατρείων (ΨΝΑ και Δρομοκαϊτειο) είχαν ανακοινώσει ότι, στα τέλη Αυγούστου, θα γνωστοποιούσαν σε ποιά γενικά νοσοκομεία θα μεταφέρονταν οι 15 ψυχιατρικές κλινικές των δυο ψυχιατρείων, έτσι ώστε η «μεταρρύθμιση» (διακηρυσσόμενη και εννοούμενη ως απλή μετακόμιση κλινικών από το άσυλο στο γενικό νοσοκομείο) να έχει ολοκληρωθεί μέχρι τον Ιούνιο του 2015, σύμφωνα και με το σύμφωνο Αντόρ- Λυκουρέντζου (αντίστοιχες διεργασίες προωθούνταν και στο ΨΝΘ).

Ξεκίνησε μια σειρά επισκέψεων σε διάφορα γενικά νοσοκομεία από «τεχνικό κλιμάκιο», με επικεφαλής τον Διοικητή των δυο ψυχιατρείων, σε διάφορους χώρους αυτών των νοσοκομείων, με σχεδόν καθημερινή ανάρτηση στο διαδίκτυο φωτογραφιών του «τεχνικού κλιμακίου» έξω από αυτούς τους «εντός ολίγου έτοιμους για υποδοχή κλινικών» χώρους, με την αγωνία να «φουντώνει», αλλά και με γενικευμένη την αντίδραση (αν και, συχνά, από διαφορετικές αφετηρίες) από μεριάς εργαζομένων, ασθενών, οικογενειών και της ευρύτερης κοινωνίας.

Οι σύμμαχοι του εγχειρήματος μετρημένοι στα δάκτυλα… σε μια διαρκή προσπάθεια να συγκαλύπτουν την συμπόρευσή τους με τις διαδικασίες και την ετοιμότητά τους για μετακόμιση.

Είμαστε στα τέλη του Οκτώβρη και αυτή η φουριόζα προετοιμασία της μετακόμισης έχει βαθμιαία εξατμιστεί σε μια «σιγή ιχθύος». Η πολιτική αβεβαιότητα (επικρεμάμενες εκλογές κλπ) έχει παίξει σίγουρα το ρόλο της, αλλά όχι μόνο.

Με τον ίδιο τρόπο, τον περασμένο Μάρτιο, μια κλειστή διαχειριστική ομάδα, υπό τον άμεσο έλεγχο του Διοικητή, επιμελείται της επιλογής των πιο «λειτουργικών» νοσηλευομένων στο γηροψυχιατρικό τμήμα του ΨΝΑ και της ταχείας μεταφοράς τους σε κενές θέσεις οικοτροφείων των ΜΚΟ (σε μια διατεταγμένη επιστράτευση των ΜΚΟ προς επίτευξη του στόχου), με τους εναπομείναντες (περίπου το 50% το αρχικού αριθμού) «λιγότερο λειτουργικούς», κατάκοιτους κλπ, να παραμένουν, όλοι μαζί, σε ένα από τα γηροψυχιατρικά τμήματα (καθώς το άλλο έκλεισε), χωρίς κανένα πλάνο, χωρίς καμιά ορατή προοπτική για μετάβαση σε κατάλληλο και αξιοπρεπή χώρο μέσα στην κοινότητα.

Το αποτέλεσμα: ο αριθμός των ασθενών μέσα στο ΨΝΑ μειώθηκε, αλλά τίποτα δεν άλλαξε – το αντίθετο, τα πράγματα έχουν γίνει χειρότερα, όχι μόνο γιατί οι ιδρυματικές πρακτικές ουδόλως αμφισβητήθηκαν (αλλά, αντιθέτως, εντάθηκαν), αλλά και λόγω της προϊούσας δραματικής υποστελέχωσης του ψυχιατρείου και της συσσώρευσης νοσηλευομένων με όλο και πιο πολύπλοκα προβλήματα.

Το ίδιο συνέβη και με την μεταφορά των κλινικών και το «κλείσιμο του ψυχιατρείου» : ένας κλειστός κύκλος εμπίστων, μια «ομάδα κρούσης» (task force) ανέλαβε το σχεδιασμό και την υλοποίηση, εν κρυπτώ, χωρίς καμιά συμμετοχική διαδικασία και, μπροστά στην αδυναμία, τα αδιέξοδα και το λίμνασμα της υλοποίησης του «κλεισίματος», πάλι εν κρυπτώ, διαλογίζεται και αναζητά διεξόδους με σχέδια επί χάρτου, κατακερματισμένα, που αντανακλούν τον κατακερματισμένο και ανερμάτιστο χαρακτήρα μιας (έλλειψης) πολιτικής ψυχικής υγείας, που είναι αυστηρά λογιστικού χαρακτήρα, δομημένη από τα νεοφιλελεύθερα προτάγματα της με κάθε τρόπο μείωσης (έως εκμηδένισης) του κόστους για ό,τι αφορά ανάγκες (κοινωνικές, θεραπευτικές κλπ)των πιο αδύναμων κοινωνικών στρωμάτων.

Η βιασύνη και η προχειρότητα στο μεγαλείο της : για το πού θα γίνει το δικαστικό ψυχιατρείο/φυλακή (στο Δαφνί, στο Δρομοκαϊτειο, στο πρώην ψυχιατρείο της Πέτρας Ολύμπου, και θα γίνουν ένα, δυο ή τρία), για το τι θα γίνει με τους «χρόνιους» που μας απομένουν και δεν ξέρουμε τι να τους κάνουμε… για το κάθε τι.

Ετσι πρόκυψε τώρα και η αναδιάρθρωση του συστήματος ψυχιατρικής εφημερίας στο λεκανοπέδιο συνδυασμένη με την τομεοποίηση! «Το νέο εφημεριακό ψυχιατρικό σύστημα πρέπει να ακολουθήσει τις αρχές της τομεοποίησης», «προκειμένου να διασφαλιστεί για πρώτη φορά, η συνέχεια στη φροντίδα των ασθενών», δηλώνει ο Διοικητής των δυο ψυχιατρείων Π. Θεοδωράκης.

Τόσο καιρό που, από πλήθος πλευρές, του τονιζόταν ότι η τομεοποίηση είναι το πρώτο και ουκ άνευ βήμα για την όποια κίνηση «κλεισίματος των ψυχιατρείων» (ως ξεπεράσματος και όχι ως κατάργησης) ο Διοικητής των δύο ψυχιατρείων κώφευε. Τώρα, ξαφνικά, αναλαμβάνει (πάλι μέσω task force) να κάνει την τομεοποίηση του λεκανοπεδίου και κάποια στιγμή να την ανακοινώσει. Το γεγονός ότι η τομεοποίηση, θεμελιώδης παράμετρος του όποιου σοβαρού μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος, συνδέεται με το σύστημα εφημέρευσης, αφενός και ο σχεδιασμός της εν κρυπτώ, αφετέρου, δείχνουν τον, για μιαν ακόμη φορά, ψευδεπίγραφο χαρακτήρα των διακηρύξεων του Π. Θεοδωράκη. Κι΄ αν αναφερόμαστε σ΄ αυτόν, τον διορισμένο από την δικομματική κυβέρνηση Διοικητή, ονομαστικά, είναι όχι μόνο λόγω της στενής και απευθείας (επιτελικού χαρακτήρα) διασύνδεσής του με την εκάστοτε ηγεσία του Υπουργείου (Αδωνι, Βορίδη), αλλά και γιατί, λόγω της διάλυσης όλων των υπηρεσιών/μηχανισμών της Ψυχικής Υγείας στο Υπουργείο, είναι αυτός που, μαζί με μια μικρή ομάδα, σχεδιάζει, αποφασίζει, υλοποιεί…

Είναι γνωστά τα αδιέξοδα, η αθλιότητα και οι πανομοιότυπες πρακτικές που επικρατούν στις ψυχιατρικές κλινικές των γενικών νοσοκομείων όπως και στα ψυχιατρεία. Η περίπτωση του Ευαγγελισμού, που ήλθε πρόσφατα στη δημοσιότητα, αφορά, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, όλα τα γενικά νοσοκομεία και από πολύ παλιά. Το εγχείρημα της μεταφοράς των κλινικών από τα ψυχιατρεία στα γενικά νοσοκομεία θα ήταν απλώς μια επανάληψη του υπάρχοντος και μάλιστα, σε χειρότερη μορφή.

Είναι γνωστή και η πίεση να βρεθεί μια «λύση» στις περιπτώσεις που τα ράντζα φτάνουν να «βγαίνουν από τα παράθυρα» και ο προς εισαγωγή ασθενής παραμένει τη νύχτα στα «επείγοντα», μέχρι να μεταφερθεί στην ψυχιατρική κλινική που θα εφημερεύει την επόμενη μέρα.

Και οι «λύσεις» αυτές «παίζουν» από το ξεφόρτωμα των ακούσιων εισαγωγών από τα γενικά νοσοκομεία (κάποια από αυτά εξακολουθούν να μη δέχονται ακούσιες εισαγωγές με το «έτσι θέλω»), στη «μετακύλιση» κάποιων από αυτές σε άλλο νοσοκομείο όταν το εφημερεύον έχει γεμίσει, μέχρι και στην αύξηση των εφημεριών του ΨΝΑ.

Είναι εδώ που μπαίνει στη συζήτηση η τομεοποίηση, ως απάντηση στην κρίση του συστήματος εφημέρευσης, με ολίγον περιτύλιγμα «συνέχειας στην φροντίδα των ασθενών». Η τομεοποίηση είναι ένα πολύ σοβαρό εγχείρημα για να γίνεται αντικείμενο επιδερμικών, κενών περιεχομένου διακηρύξεων για την «φροντίδα των ασθενών».

Η τομεοποίηση δεν είναι μια απλή γεωγραφική κατανομή. Είναι ένα θεραπευτικό πρόταγμα, μια βασική παράμετρος της θεραπευτικής προσέγγισης της υπηρεσίας. Είναι η ανάληψη της ευθύνης για απάντηση σε όλες αδιακρίτως τις ανάγκες ψυχικής υγείας του πληθυσμού μιας ορισμένης περιοχής. Δεν μπορεί με κανένα τρόπο να αναχθεί σε απλή διευθέτηση του ζητήματος της εφημέρευσης, με όσα φραστικά περιτυλίγματα κι’ αν στολιστεί. Η υλοποίησή της σημαίνει, κατ΄ αρχήν, συμμετοχή «από τα κάτω» στο σχεδιασμό της, καθώς και χρόνο στην εφαρμογή της προκειμένου να διευκολυνθεί η αλλαγή της κουλτούρας των λειτουργών και να μπορέσει να λειτουργήσει η λογική του τομέα σε μια πόλη (και σε μια χώρα) όπου ο καθένας είχε μάθει για χρόνια να βρίσκει φροντίδα στη μονάδα που τύχαινε να βρεθεί τη μέρα της εισαγωγής και όχι στις (ανύπαρκτές) υπηρεσίες της «περιοχής που κατοικεί».

Φυσικά, η τομεοποίηση, όπως έχει γίνει σε πολλές περιπτώσεις διεθνώς, δεν προϋποθέτει την μεταφορά της κλινικής από το ψυχιατρείο, αλλά ξεκινάει μέσα από το ψυχιατρείο και, όταν υπάρξουν οι προϋποθέσεις, μεταφέρεται η κλινική εκτός. Είναι «ο τρόπος και όχι ο τόπος» που έχει την πρωτεύουσα σημασία, ιδιαίτερα σε μια χώρα με την δεδομένη κυρίαρχη ψυχιατρική κουλτούρα, όπως η Ελλάδα.

Εκτός, φυσικά, από εξαιρετικά σημαντικά ζητήματα, όπως το μέγεθος των τομέων, η ίδρυση ολοκληρωμένων κοινοτικών υπηρεσιών (ΚΨΥ παντού) κλπ, σημασία έχει εν προκειμένω να κατανοήσουμε (στο βαθμό που στ΄ αλήθεια εννοούμε στο περιεχόμενό της και όχι εν τη ρύμη του λόγου εκστομίζουμε τη λέξη τομεοποίηση), ότι κάθε τομεοποιημένη κλινική θα εφημερεύει σε 24ωρη βάση, άρα χρειάζεται επαρκές ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό για να μπορεί να το κάνει. Ποιά κλινική ψυχιατρείου έχει αυτή τη στιγμή επαρκές προσωπικό για να μπορεί να εφημερεύει σε 24ωρη βάση; Καμιά.

Χωρίς μαζικές προσλήψεις προσωπικού όλων των ειδικοτήτων κάθε κουβέντα για τομεοποίηση, ως προϋπόθεση μιας διαδικασίας μετασχηματισμού και ξεπεράσματος του ψυχιατρείου, αποτελεί καθαρή κοροϊδία.

Διεκδικούμε την τομεοποίηση εδώ και τώρα, αλλά αυτή, για να λειτουργήσει, είναι συνυφασμένη με προσλήψεις εδώ και τώρα. Διαφορετικά, χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις, όπως φαίνεται ότι σχεδιάζεται να γίνει, θα χρησιμοποιηθεί και αυτή ως λέξη κενή περιεχομένου (όπως έχουν καταντήσει την «ψυχιατρική μεταρρύθμιση», τα «δικαιώματα», την «καταπολέμηση του στίγματος» και πολλές άλλες), χρήσιμη, πλέον, απλώς ως σερβίρισμα για σκοπούς διαμετρικά αντίθετους από αυτούς που τίθενται από το περιεχόμενό της – ως ένα ακόμη άλλοθι για την περαιτέρω διάλυση της ψυχικής υγείας.

Αλλά τι να λέμε για τα ψυχιατρεία τη στιγμή που υπάρχουν γενικά νοσοκομεία στην Αθήνα (Ερυθρός, Ασκληπιείο Βούλας) με ψυχιάτρους, εδώ και χρόνια, χωρίς να λειτουργεί ψυχιατρική κλινική, ενώ σε νοσοκομεία σε περιοχές που εξυπηρετούνται από την Αθήνα, δεν γίνεται καμιά προσπάθεια για να λειτουργήσουν ψυχιατρικές κλινικές στα εκεί γενικά νοσοκομεία;

Σε κάθε περίπτωση, περιμένουμε με «ανυπομονησία» την ανακοίνωση της «εφημεριακής τομεοποίησης» από το «τεχνικό κλιμάκιο» του κ. Διοικητή και τότε είναι σίγουρο ότι, όχι μόνο θα έχουμε πολλά να πούμε, αλλά, προπαντός, να κάνουμε…

.

28/10/2014

.

 

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΣΥΣΠΕΙΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ

.

.

.

.

.

Advertisements

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ V (συνέχεια από εδώ).

.

update: 14/9/2018

.

Δεν είναι συνηθισμένο να βλέπεις έναν άνθρωπο που έχοντας μέσα του την ιδέα της πιστολιάς που τον σκότωσε τελικά, ν΄ αραδιάζει σε ένα πίνακα μαύρα κοράκια, πάνω σ΄ ένα είδος χλομής πεδιάδας ίσως, άδειας, τέλος πάντων, όπου το μοβ χρώμα της γης συγκρούεται μανιωδώς με το θαμπό κίτρινο των σταριών. Ωστόσο, κανένας άλλος ζωγράφος δε θα κατάφερνε όπως ο Βαν Γκογκ, να ζωγραφίσει τα κοράκια του με αυτό το μαύρο χρώμα των ύδνων, το μαύρο ενός πλούσιου φαγοποτιού και, συγχρόνως, αυτό το περιττωματώδες μαύρο των φτερών των κορακιών που αιφνιδιάστηκαν από το φθίνον φως του βραδιού.

Antonin Artaud

.

800px-Van_Gogh_-_Heuschober_an_einem_Regentag
Wheat Stack Under Clouded Sky, July 1890

.

Ο Van Gogh, λίγες μέρες μετά από κείνο το τελευταίο γράμμα που έγραψε στον αδερφό του, πήγε (;) στα χωράφια και αυτοπυροβολήθηκε. Ήταν 27 Ιουλίου του 1890.

Κατάφερε να συρθεί πίσω στη σοφίτα του και δύο μέρες μετά πέθανε σε ηλικία 37 ετών. Ήταν 29 Ιουλίου, μία και μισή τα ξημερώματα όταν άφησε την τελευταία του πνοή κι είχε στο πλάι του τον Theo, που ειδοποιήθηκε απ’ τον Gachet.

Ερωτήματα οπωσδήποτε εγείρει η στάση του γιατρού, που δεν αφαίρεσε τη σφαίρα μετά την εξέταση του ασθενή του, αλλά επέλεξε να καθίσει δίπλα στο νεκροκρέβατο του για να τον ζωγραφίσει να πεθαίνει. Ωστόσο εκείνος ήταν που έπεισε τον ιερέα της πόλης, να επιτρέψει την ταφή του ζωγράφου.

Έτσι τουλάχιστον μαθαίναμε για χρόνια, πως έγιναν τα πράγματα, αν και τελευταία όπως θα δούμε παρακάτω, νέες θεωρίες αναδύθηκαν κι αμφιβολίες δημιουργήθηκαν σχετικά με την υπόθεση της αυτοκτονίας του Van Gogh.

Gachet_Van_Gogh_on_his_Deathbed_1890
Vincent van Gogh on his Deathbed (Paul Gachet, 1890)

.

Κατά μία άλλη εκδοχή λοιπόν, που υποστηρίζουν στο πολύ ενδιαφέρον  βιβλίο τους οι συγγραφείς Steven Naifeh and Gregory White Smith, οι οποίοι μελέτησαν επί δέκα χρόνια το θέμα, ο σπουδαίος ζωγράφος δεν αυτοκτόνησε, αλλά πυροβολήθηκε κατά λάθος από κάποια αγόρια που γνώριζε, μες την πόλη. Κι είπε ψέματα για να τα καλύψει, ίσως κι ανακουφισμένος μ’ αυτή την εξέλιξη.

Έχει καταγραφεί βέβαια και η απάντηση του ίδιου του Van Gogh σε ερωτηματολόγιο των αστυνομικών που πήγαν να του πάρουν κατάθεση για την απόπειρα την επόμενη του πυροβολισμού του, στο γράμμα της Adeline Revoux (της κόρης του πανδοχέα στο οποίο διέμενε) κι απ’ ότι φαίνεται τους είπε τα εξής, αφού περίπου παραδέχτηκε την πράξη του:

«Να μην κατηγορηθεί κανείς, αυτό που ήθελα ήταν ν’ αυτοκτονήσω«. Παράξενη δεν είναι μια τέτοια δήλωση; Γιατί να σκεφτεί πως υπήρχε περίπτωση να κατηγορηθεί κάποιος; Γιατί ο γιατρός του παραξενεύτηκε με την τρελή γωνία εισόδου που είχε η σφαίρα;

.

Adeline_Ravoux
Portrait of Adeline Ravoux, June 1890

.

Παράξενο δεν είναι επίσης το γεγονός πως βρέθηκε ένα όπλο στα χέρια του εκείνη τη στιγμή (ποιος του το δάνεισε, αφού όλοι γνώριζαν στη μικρή πόλη για τις νοσηλείες του στα ψυχιατρεία;), αλλά έκτοτε εξαφανίστηκε; Ή μήπως όχι;

Πρόσφατα ανακαλύφθηκε ένα όπλο που μπορείτε να δείτε εδώ και φέρεται βάση της τοποθεσίας που ανευρέθηκε και της διάβρωσης που έχει υποστεί να είναι το περί ου ο λόγος. Εκτέθηκε μάλιστα στο Van Gogh Museum μαζί με άλλα αντικείμενα, έγγραφα και πίνακες το 2016 Υπάρχουν πάντως κι άλλα γεγονότα που μοιάζουν «να μην κολλάνε με την υπόθεση», όπως λένε οι συγγραφείς κι αν δείτε  τους συνδέσμους, θα τα μάθετε κι εσείς.

Δεν θέλω να σας γράψω περισσότερα εδώ, για να μη ξεφύγω απ’ τα όρια του θέματος των αναρτήσεων, αλλά σίγουρα παρέθεσα συνοπτικά τα γεγονότα που θεώρησα απαραίτητο να γνωρίζετε. Κι εσείς συμβουλευόμενοι τις πηγές, θα μπορέσετε να σχηματίσετε δική σας άποψη.

.

Vincent_van_Gogh_-_Tree_Roots_and_Trunks_(F816).jpg
Three roots and trunks, 1890

.

Ο Theo τώρα, ο αγαπημένος του αδερφός, ο άνθρωπος που διέσωσε το τεράστιο έργο του ζωγράφου (καθώς και τις περισσότερες επιστολές του) και χάρη σε κείνον και στη σύζυγο του κυρίως βέβαια, το θαυμάζουμε σήμερα, πέθανε με τη σειρά του έξι μήνες μετά (τραγική ειρωνεία, αν θυμηθούμε τις ανησυχίες του για το μέλλον) από σύφιλη, στην ηλικία των 33 ετών.

Είναι θαμμένοι δίπλα-δίπλα στην Auvers-sur-Oise, αλλά οι βιογράφοι λένε πως ακόμα κι εκείνος όσο ζούσε κρατούσε μια απόσταση απ’ τον Van Gogh, όπως άλλωστε και άλλα μέλη της οικογένειας του (για παράδειγμα η μητέρα του).

.

1280px-Graves_of_Vincent_and_Théodore_Van_Gogh

.

Φυσικά έχουν γυριστεί πολλά κι εξαιρετικά ντοκιμαντέρ για το μεγάλο ζωγράφο, δύσκολο να επιλέξει κάποιος ποιο είναι το καλύτερο, αλλά προσωπικά θα σας προτείνω να δείτε το δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ στο οποίο πρωταγωνιστεί ο Benedict Cumberbatch.

Τo ξεχωρίζω, επειδή κάθε λέξη που λένε οι ηθοποιοί σ’ αυτό είναι αληθινή (βασίζεται στην αλληλογραφία του Van Gogh και σ’ άλλα επίσημα έγγραφα) κι επειδή εστιάζει πολύ στην παραμονή του στα ψυχιατρικά άσυλα, για το οποία γίνεται κυρίως λόγος σ’ αυτές τις αναρτήσεις. Είναι στ’ αγγλικά κι έχει επίσης αγγλικούς υπότιτλους. Στο πέμπτο μέρος μάλιστα αναφέρονται όσα πίστευε ο ίδιος για τη φύση της διαταραχής του και για την τρέλα γενικότερα.

.

.

Τι συζητιέται ακόμα και σήμερα τελικά για όλα αυτά; Πάρα πολλά. Όπως για παράδειγμα, ο ρόλος του Gachet, για τον οποία έγραψα κι εδώ αρκετά πράγματα, αλλά υπάρχουν κι άλλα ακόμα να ερευνηθούν. Ο Gachet είχε την τύχη να τον ζωγραφίσουν κι άλλοι σημαντικοί καλλιτέχνες και η συλλογή ιμπρεσιονιστικών έργων που είχε στην κατοχή του ήταν μεγάλη. Ενδέχεται να αντέγραψε κάποιους πίνακες του ασθενή του;

Αλλά κι ο ρόλος του Paul Gauguin ερευνάται επίσης, μιας και φαίνεται πως δεν είπε την αλήθεια ως είχε. Ανασκεύασε δηλώσεις του κατά περιόδους κι έχει εγείρει ερωτήματα η στάση του μετά τα γεγονότα, καθώς επιστρέφοντας στο Παρίσι, πήγε να παρακολουθήσει αμέσως μια δημόσια εκτέλεση. Ενώ ο φίλος του είχε εισαχθεί στο ψυχιατρείο κι ενώ υποτίθεται είχε φοβηθεί για τη ζωή του. Ομολογουμένως είναι κι αυτό απ’ τα παράξενα της ιστορίας.

.

Paul_Gauguin_104
Paul Gauguin, The Painter of Sunflowers: Portrait of Vincent van Gogh, 1888

.

Κι οι δυο τους άλλωστε όσο ζούσαν είχαν υπαινιχτεί πως τα γεγονότα δεν έλαβαν χώρα έτσι ακριβώς όπως ο κόσμος νόμιζε, αλλά η υπόθεση ήταν πιο πολύπλοκη (αν σας ενδιαφέρει υπάρχει μια ταινία για τη συνύπαρξη τους στο Κίτρινο Σπίτι εδώ που βασίζεται στο βιβλίο του Martin Gayford). Κι αυτό οδηγεί πολλούς ερευνητές να ψάχνουν ακόμα την αλήθεια.

«Ο Βαν Γκογκ κάλυψε τον Γκογκέν», υποστηρίζουν για παράδειγμα οι Γερμανοί ιστορικοί Hans Kaufmann και Rita Wildegans, «επειδή ήλπιζε πως έτσι θα τον έκανε να μείνει  μαζί του. Είναι προφανές πως τον λάτρευε».

Αν το επεισόδιο δεν είχε συμβεί, αναφέρουν οι δύο συγγραφείς στο βιβλίο τους «Van Goghs Ohr: Paul Gauguin und der Pakt des Schweigens«, ο Βαν Γκογκ μπορεί να μην είχε κλειστεί σε ψυχιατρείο. Μπορεί να μην είχε βυθιστεί στην κατάθλιψη, η οποία επιδεινώθηκε από τη δηλητηρίαση από μόλυβδο και αρσενικό που περιείχαν οι μπογιές του. Και μπορεί να είχε ζήσει ως τα βαθιά γεράματα.

 

.

Vincent_van_Gogh_(1853-1890)_-_Wheat_Field_with_Crows_(1890)
Wheatfield with Crows, 1890

.

Πολλές υποθέσεις, πολλά ερωτηματικά, πολλά τα κενά. Για όλα αυτά γράφονται άρθρα και βιβλία λοιπόν. Φυσικά και για τα έργα του. Και πολύς λόγος γίνεται, για την ψυχική υγεία του Van Gogh.

Από τι έπασχε τελικά; Ποια είναι η διάγνωση που εξηγεί τα συμπτώματα του;

Στην τελευταία ανάρτηση, θα δούμε τις απαντήσεις που δόθηκαν σ’ αυτό το ερώτημα από ειδικούς σ’ όλο τον κόσμο και μ’ αυτές θα ολοκληρωθεί η παρουσίαση του θέματος.

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ ΙV (συνέχεια από εδώ).

.

Portrait_of_Dr. Gachet
Portrait of Dr. Gachet, 1890

Το Μάιο του 1890 λοιπόν, o Van Gogh άφησε το Saint-Paul, μετακόμισε κοντά στο Παρίσι κι άρχισε να ζωγραφίζει μανιωδώς καθημερινά: απ’ τις 5 το πρωί ως τις 9 το βράδυ. Ο αδερφός του είχε φροντίσει να γράψει επιστολή στον διάσημο Dr Paul Ferdinand Gachet, ώστε να τον παρακολουθεί. O Gachet άλλωστε θεωρούνταν απ’ τους ειδικούς στις ασθένειες του νευρικού συστήματος, έχοντας δημοσιεύσει  τη διατριβή με τίτλο «Μελέτη για τη μελαγχολία». Επιπλέον, είχε κλινική εμπειρία, που την απέκτησε στα φοβερά φρενοκομεία της Bicêtre και της Salpêtrière.

Ασχολούνταν με την ομοιοπαθητική, είχε καλό όνομα στους κύκλους των ιμπρεσιονιστών, τους υποστήριζε πολύ και διατηρούσε γνωριμίες με μεγάλες προσωπικότητες, όπως ο Victor Hugo, ο Paul Cézanne κ.α. Επέβλεψε προσωπικά την ανάρρωση του Auguste Renoir που έπασχε από πνευμονία, συμβούλευσε τον Édouard Manet να μην ακρωτηριάσει το πόδι του, κ.α. Φαινόταν ο καλύτερος λοιπόν, που θα μπορούσε να επιλέξει ο Theo την εποχή εκείνη, για να παρακολουθεί τον συναισθηματικά ασταθή αδερφό του.

Επειδή μάλιστα στο πορτρέτο που βλέπετε παραπάνω, απεικονίζεται με το φυτό δακτυλίτιδα (digitalis), που χρησιμοποιούνταν τότε για τις ψυχικές διαταραχές, προκαλούσε όμως ξανθοψία (xanthopsie), ερευνήθηκε ενδελεχώς το ενδεχόμενο ο μεγάλος ζωγράφος να χρησιμοποιούσε το έντονο κίτρινο χρώμα εξ’ αιτίας αυτού. Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν όμως, δεν αποδεικνύουν πως χορηγήθηκε ποτέ τέτοια φαρμακευτική ουσία απ’ τον Gachet στον Van Gogh (ούτε αποκλείουν φυσικά να την γνώριζε ο καλλιτέχνης και να την χρησιμοποιούσε με δική του πρωτοβουλία, όπως έκανε άλλωστε και με την καμφορά).

.

Vincent_Willem_van_Gogh_073
Marguerite Gachet, 1890

.

Και ο αψεντισμός όμως, θα μπορούσε να έχει το ίδιο αποτέλεσμα: ξανθοψία δηλαδή.

Αλλά γιατί να μην πιστέψουμε απλά πως τα κίτρινα χρώματα στην παλέτα του, ήταν επιλογή του όπως προτείνεται σαυτή την εργασία που βασίζεται στις επιστολές του, απ’ το να διατυπώνουμε άλλες, προσβλητικές με μια έννοια, υποθέσεις; Όσοι ενδιαφέρεστε πάντως περαιτέρω για το θέμα, αξίζει να διαβάσετε και το άρθρο της Anna Gruener, που συνηγορεί προς αυτή την κατεύθυνση και μπορείτε να βρείτε εδώ. Εμείς ας συνεχίσουμε τη διερεύνηση των σχέσεων αυτών των δύο αντρών.

Αν κι ο ζωγράφος λοιπόν αισθάνθηκε αρχικά πως βρήκε έναν νέο αδερφό, με τον οποίο έμοιαζε σε πολλά κι είχε ενθουσιαστεί, αμφισβήτησε πολλάκις την ικανότητα του Gachet να τον βοηθήσει, αφού τον θεωρούσε μ’ έναν τρόπο πιο άρρωστο απ’ τον ίδιο. «Όταν ένας τυφλός οδηγεί τον άλλο, δεν θα πέσουν κι οι δυο στο χαντάκι;» αναρωτιόταν σε επιστολή του προς τον Theo και δήλωνε ξεκάθαρα πως δεν μπορούσαν να υπολογίζουν στις ικανότητες του ειδικού.

Είχαν γίνει όμως καλοί φίλοι, ο Van Gogh έτρωγε στο σπίτι του, ζωγράφισε το πορτρέτο του (για την ακρίβεια τον απεικονίζει σε δύο πίνακες, μια γκραβούρα κι ένα σκίτσο – το μοναδικό χαρακτικό που έφτιαξε όσο ζούσε), την κόρη του, τον κήπο του και γενικώς είχαν πολλά κοινά θέματα να συζητήσουν, καθώς ο γιατρός ήταν κι ερασιτέχνης καλλιτέχνης.

.

Marguerite_Gachet_in_the_garden
Marguerite Gachet in the Garden, 1890

.

Παρά τη φιλία τους, τις συζητήσεις τους και τη στενή τους σχέση, η υγεία του ζωγράφου δεν βελτιωνόταν. Ο Gachet βέβαια είχε άλλη άποψη. Θεωρούσε πως ο Vincent θεραπευόταν σιγά-σιγά. Αυτό έλεγε και στον ανήσυχο αδερφό του.

Ο Van Gogh όμως αισθανόταν μόνος. Μόνος κι αποτυχημένος. Μετά από μια φιλονικία του μάλιστα με το  γιατρό, τον απείλησε μ’ ένα πυροβόλο όπλο, αλλά ακόμα και τότε ο ειδικός δεν φάνηκε ν’ αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο που διέτρεχε η ζωή του καλλιτέχνη.

Γι’ αυτό ο Antonin Artaud του καταλογίζει τις περισσότερες ευθύνες. Θεωρεί πως αντί να βοηθήσει τον Van Gogh, τον ώθησε στα άκρα. Πως η ζήλια και το μίσος για τον καλλιτέχνη, τον οδήγησαν στο να τον ενθαρρύνει να ζωγραφίζει εξουθενωτικά (στις 70 μέρες που έμεινε στην Auvers ολοκλήρωσε σας θυμίζω, 80 πίνακες, αν και υπάρχουν αμφιβολίες για τη γνησιότητα κάποιων). 

Τον Gachet θεωρεί άλλωστε υπεύθυνο κι ο François-Bernard Michel. Τα επιχειρήματα και των δυο τους, του Michel και του Artaud, έχουν να κάνουν με το γεγονός πως ο γιατρός αυτός ήταν ο πιο καταρτισμένος θεωρητικά απ’ τους προηγούμενους δύο κι επιπλέον είχε και τη μεγαλύτερη κλινική εμπειρία. Θα έπρεπε να καταλάβει λοιπόν σε ποιο δρόμο οδηγείται ο Ολλανδός καλλιτέχνης και να τον αποτρέψει απ’ το απονενοημένο διάβημα.

.

Doctor_Gachet's_Garden_in_Auvers
Doctor Gachet’s Garden in Auvers, 1890

.

Άλλοι ερευνητές πάλι, δίνουν άλλοθι στον ειδικό, καθώς ο ίδιος ο ασθενής δεν υπάκουε στις οδηγίες περί μείωσης της κατανάλωσης του ποτού (αψέντι) και του καπνού που ο Gachet υποδείκνυε κι η διαθέσιμη φαρμακευτική αγωγή της εποχής, ήταν περιορισμένη (με θερμά λουτρά κατεύναζαν τους ‘ανήσυχους’ ασθενείς).

Η αλήθεια υποθέτω, βρίσκεται κάπου στη μέση όσον αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα, αφού και στην εποχή μας, ακόμη κι οι καλύτεροι των ψυχιάτρων, παρά τα άπειρα σκευάσματα που έχουν στη διάθεση τους και τις άλλες τόσες ενδεδειγμένες ανά περίπτωση ψυχοθεραπείες, δεν μπορούν ν’ αποτρέψουν πάντα τις αυτοκτονίες. Κι ο Gachet στους δύο μήνες που κούραρε τον Ολλανδό καλλιτέχνη, δεν ξέρω πως θα μπορούσε να κάνει θαύματα.

Αξίζει να γράψω πάντως, πως σύμφωνα μ’ αυτό το άρθρο, είχε εναντιωθεί στις απόψεις περί μεταδοτικότητας της τρέλας, πίστευε πως είναι μια ιάσιμη κατάσταση κι επίσης είχε εκφράσει ρητώς τη διαφωνία του για τον άκριτο εγκλεισμό των ψυχικά πασχόντων στα άσυλα της εποχής, βάση του νόμου του 1838..

Γεγονός είναι πάντως, πως το καλοκαίρι του 1890 ο Van Gogh ζωγράφιζε πίνακες στους οποίους απεικόνιζε κατ’ επανάληψη απέραντα σταροχώραφα που κείτονταν κάτω από ταραγμένο ουρανό.

Όπως έγραψε ο ίδιος  στον Theo, στις 10 Ιουλίου εκείνου του χρόνου: «αναίσχυντα προσπάθησα να εκφράσω τη θλίψη και την ακραία μοναξιά«.

.

Vincent_van_Gogh_-_Wheat_Field_with_Cornflowers
Wheat Field with Cornflowers, 1890

.

Τον ίδιο μήνα, ο μεγάλος ζωγράφος πήγε στο Παρίσι κι επισκέφτηκε τον αδερφό του, τη νύφη του και είδε για πρώτη φορά το νεογέννητο ανιψιό του.

Ο Theo του εξήγησε πως τώρα πια είχε υποχρεώσεις κι οικογένεια να υποστηρίξει κι ο Vincent φοβήθηκε πως θ’ αποτελούσε πια για κείνον μια ευθύνη, ένα οικονομικό βάρος.

Συντετριμμένος επέστρεψε στην Auvers το ίδιο βράδυ και του έγραψε ένα απελπισμένο γράμμα. Kι η αντίστροφη μέτρηση για το τέλος του, ξεκίνησε.

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ (συνέχεια από εδώ)

.

300px-Hospital_in_Saint-Remy
Hospital at Saint-Remy, 1889

.

Παρά τον τρόμο που ένιωσε όμως ο Felix Rey, εξαιτίας του πορτρέτου που προαναφέρθηκε, σε διαμέρισμα δικής του ιδιοκτησίας επέτρεψε να μείνει ο σπουδαίος Ολλανδός καλλιτέχνης όταν εκείνος βγήκε απ’ το άσυλο, καθώς οι πλημμύρες που έγιναν τότε στην περιοχή, κατέστρεψαν τα έργα που είχε στο περίφημο Κίτρινο Σπίτι

To Μάρτιο του 1889 όμως, ο ζωγράφος συνειδητοποίησε πως είχε περάσει τρεις κρίσεις σε διάστημα τεσσάρων μηνών κι αισθάνθηκε πως κάτι έπρεπε να κάνει γι’ αυτό.

Με τη βοήθεια του Rey και με τη σύμφωνη γνώμη του νιόπαντρου Theo (πόσο να τον επηρέασε άραγε ο γάμος του;), στις 8 Μαϊου εισήχθη οικειοθελώς στο Saint-Paul, πρώην μοναστήρι, στο Saint-Rémy της Provence. O αδερφός του που πλήρωνε για να του διαθέτουν ένα δωμάτιο κι ένα στούντιο, έγραψε στο Διευθυντή παρακαλώντας τον να του επιτρέψει  να ζωγραφίζει στους εξωτερικούς χώρους κι αν είναι δυνατόν να μπορεί να πίνει μισό λίτρο κρασί με τα γεύματα του. Παρέμεινε εκεί για ένα χρόνο.

.

800px-Vincent_van_Gogh_-_Corridor_in_the_Asylum
Corridor in Saint-Paul Hospital, 1889

.

Διευθυντής του ιδρύματος ήταν ο  Dr Théophile Zacharie Auguste Peyron, επιστήμονας χωρίς γνώσεις ψυχιατρικής(η διατριβή του ήταν πάνω στην παραλυτική άνοια), που στο παρελθόν είχε διατελέσει ιατρικός σύμβουλος στο ναυτικό κι ενδιαφερόταν ιδιαιτέρως για την οφθαλμολογία.

Είχε σημειώσει τότε στα γραπτά του, πως κατά τη διάρκεια των κρίσεων, που διαρκούσαν από δύο βδομάδες ως ένα μήνα ο Van Gogh, προσπάθησε αρκετές φορές να δηλητηριαστεί καταπίνοντας χρώματα και παραφίνη. Ωστόσο, φαίνεται πως αυτή την πληροφορία την έμαθε από τρίτους κι ήταν αμφισβητήσιμη αρχικά, σύμφωνα με τον αδερφό του καλλιτέχνη, που δεν έκρυψε τον σκεπτικισμό του

Ο  Peyron πίστευε, όπως άλλωστε και ο Rey, πως οι κρίσεις του ασθενή ήταν επιληπτικής φύσεως (εδώ υπάρχει επιστολή στην οποία αναφέρεται στο ζήτημα) και πως δεν ήταν τρελός (το είχε πει τόσο στον ίδιο, όσο και στον Theo, όταν συναντήθηκαν στο Παρίσι). Tον κούραρε με υδροθεραπείες και συνέχισε να του δίνει βρωμίδιο.Αυτό ήταν όλο..

.

800px-Van_Gogh_-_Garten_des_Hospitals_Saint-Paul1
The Garden of Saint-Paul Hospital, 1889

.

Δεν θα πρέπει να είχαν και τις καλύτερες σχέσεις βέβαια, καθώς κάποτε τον είχε απειλήσει πως θα τον κλειδώσει, θα τον απομονώσει κι ο Van Gogh είχε εκφράσει την εύλογη απορία του: «Θα με κλειδώσετε; Εμένα; Γιατί; Δεν έβλαψα ποτέ κανέναν«.

Σ’ επιστολή του ο καλλιτέχνης τον περιέγραψε ως έναν άνθρωπο ηλικιωμένο, χήρο, με αρθρίτιδα και μαύρα γυαλιά που φαινόταν να μην έχει καμία διασκέδαση στη ζωή του, εξόν απ’ τη δουλειά του, αν και ευκατάστατος. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν πως συζητούσαν κάτι πέρα απ’ τα τυπικά  ή πως τον εμπιστευόταν, όπως τον Rey. Γράφει όμως πως του φέρθηκε με καλοσύνη (με την καλοσύνη του ‘ξενοδόχου’ άραγε;), ο,τι κι αν σημαίνει αυτό, σε κάποια σημεία των επιστολών του κι αλλού ανέφερε πως το άσυλο αυτό τον απέλπιζε και τον αποπροσανατόλιζε.

.

.

Κι ο François-Bernard Michel είναι καυστικός απένταντι στον Peyron και στο βιβλίο του (αν γνωρίζετε γαλλικά διαβάστε το, για ν’ αποκτήσετε πιο ολοκληρωμένη άποψη) δεν διστάζει να τον χαρακτηρίσει ως  «μπακάλη της ιατρικής«.

Δεν φαίνεται τυχαίο άλλωστε το γεγονός, πως δεν υπάρχει πορτρέτο του γιατρού ανάμεσα στα έργα του καλλιτέχνη (ενώ υπάρχει του ανθρώπου που ήταν επικεφαλής εκεί τότε), o οποίος αξίζει να σημειωθεί πως σύμφωνα με την εργασία των Park και Park, είχε ζωγραφίσει (αντί αμοιβής) ακόμη και τον Δόκτωρ Hubertus Amadeus Cavenaille, που τον κούραρε στην Αμβέρσα για δυσπεψία (κι υποψιαζόταν πως ο ασθενής του έχει σύφιλη). Δυστυχώς όμως, αυτό το έργο έχει χαθεί.

Ένα μήνα πάντως, αφότου έφτασε εκεί, ζωγράφισε στην «Έναστρη νύχτα», τον πιο διάσημο ίσως πίνακα του, την ιστορία του οποίου μπορείτε να διαβάσετε εδώ και να δείτε κι ένα ενδιαφέρον video για το πως σχετίζεται η τυρβώδης ροή μ’ αυτό το έργο

.

1280px-Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project
Starry Night, 1889

.

Εντέλει ο Διευθυντής του Saint-Paul, του επιτρέπει να φύγει όταν το ζητά ο ίδιος ο ασθενής, που φοβάται πως θα κατηγοριοποιηθεί ως ο ‘τρελός ζωγράφος’. Ο Van Gogh είχε γράψει φυσικά στον Theo πριν εκφράσει στον Peyron αυτή την επιθυμία γιατί σκεφτόταν πως θα ήταν καλύτερα ίσως, να ζήσει πια στο Βορρά. Είχε την ελπίδα πως το εκεί κλίμα θα βοηθούσε στην ανάρρωση του.

Περισσότερα πάντως, για τη διαμονή του στο άσυλο και τα έργα που φιλοτέχνησε το διάστημα που έμεινε σ’ αυτό, διάβασα στο ενδιαφέρον βιβλίο που υπάρχει εδώ και μπορείτε να δείτε κι εσείς.

Όσο για το δωμάτιο που δείχνουν σήμερα στους επισκέπτες στο Saint-Paul (περισσότερες σύγχρονες φωτογραφίες εδώ), ο συγγραφέας Kenneth Wilkie αμφιβάλλει πως είναι το πραγματικό και στοιχειοθετεί την άποψη του στο ευκολοδιάβαστο βιβλίο του. Απ’ αυτό επίσης  θα πληροφορηθείτε τι είπαν οι άνθρωποι που είναι εν ζωή και σχετίζονταν με τον Ολλανδό καλλιτέχνη, όπως για παράδειγμα ο ανιψιός του.

.

dsc_0830

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

Μικρές φθορές

.

1082071932
«Expansion», Paige Bradley

.

Μικρές φθορές

.
Μικρές φθορές,
ραγισματιές ανεπαίσθητες.
Σαν υγρασία ασήμαντη,
που υποτιμάς.
Αλλά
βρωμίζει ύπουλα
πάλλευκους τοίχους
κι όσο κοιμάσαι
εξαπλώνεται.

Απλήρωτοι λογαριασμοί,
τηλεφωνήματα από τράπεζες,
εμετικοί διακανονισμοί,
τοκογλύφοι, τοκογλύφοι…

Τα παιδιά,
το μέλλον, η ανεργία.
Ο εξευτελισμός, οι συμβιβασμοί,
η ντροπή.

«Σκύψε», σου λένε,
«σκύψε ακόμα λίγο».
Πορνογράφοι των ειδήσεων,
επαίσχυντοι ρασοφόροι,
ιλουστρασιόν φασίστες.

Κλόουν του συστήματος
στο ίδιο τσίρκο
«γονάτισε», διατάζουν,
«πίσω το λιοντάρι στο κλουβί».

Μελανιές από γκλομπς,
ξεραμένο αίμα,
σπασμένα κόκκαλα.
Πανώ σκισμένα,
παρατημένοι σιδηρολοστοί
κι αντισφυξιογόνες μάσκες.

Ρουφιάνοι, γλύφτες και δοσίλογοι
παντού.
“Θα το φας το κεφάλι σου» προειδοποιούν,
«κάτσε στ’ αυγά σου!”.

Καθημερνές αυτοκτονίες,
πρεζάκια αναίσθητα,
ρακένδυτοι άστεγοι,
και λογικοί τρελοί.

Η βία που συνηθίζεις,
η αδιαφορία που ενστερνίζεσαι.
«Να μη σε νοιάζει», απαιτούν.
«Δε με νοιάζει πια», απαντάς.
-Προσκύνησε!
-Δεν μου ‘μεινε τίποτα ιερό.

Μικρές φθορές,
ραγισματιές ανεπαίσθητες.

Ενώνονται,
ιστοί αράχνης,
δέρμα στο δέρμα σου.
Κι όταν σπάσεις,
όταν σε σπάσουν δηλαδή,
(θα τους αφήσεις;)
απ΄αυτές
θα δραπετεύσει
η
καρδιά
σου.

.

.
Αικατερίνη Τεμπέλη

.

.

.

.

.

Οι εντυπώσεις του ποιητή Κώστα Βάρναλη απ’ το Δαφνί – Παρουσίαση του βιβλίου: “Αληθινοί Άνθρωποι”

.

Το Θωρηχτό Χουντ.

Μέρος ΙΙΙ (συνέχεια από εδώ)

.

Ας πάμε λοιπόν στο “Θωρηχτό Χουντ”, τον ενδιαφέρων “τύπο” του Ψυχιατρείου, για τον οποίο σας έκανα ήδη λόγο απ’ την προηγούμενη ανάρτηση. Ο άνθρωπος αυτός, ο Γιάννης Κ., ένας μικροκαμωμένος μελαχροινός με μαύρα αστραφτερά μάτια που δεν είχε φτάσει ακόμα τα τριάντα, ήταν “ο πιο χαριτωμένος απ’ όλους τους αρρώστους” όπως γράφει ο Βάρναλης*:

Έχει κάτου από τη γλώσσα του, πέντε μικρά χρωματιστά πετραδάκια: γαλάζια, κόκκινα, άσπρα, σαν εκείνα τα γυάλινα χρωματιστά πετραδάκια, που βάζουνε στα ψεύτικα δαχτυλίδια. Αυτά τα πετραδάκια είναι οι πέντε του αισθήσεις. Το καθένα απ’ αυτά αντιπροσωπεύει και μιαν αίσθηση. Άμα χάσει το πετραδάκι της όρασης, τυφλώνεται, άμα χάσει της ακοής, κουφαίνεται. Γι’ αυτό τα ΄χει μέρα-νύχτα μέσα στο στόμα του. Και μ’ αυτά κοιμάται.

-Τι είσαι Γιάννη; τον ξαναρωτά ο γιατρός.

-Εγώ είμαι χώμα, είμαι και ηλεχτρισμός, είμαι και ψάρι. Εσύ είσαι ελιά ή δεν είσαι, σε παρακαλώ;

-Γιατί σε φέραν εδώ;

-Εμένα δε με φέρνουνε. Εγώ είμαι το ‘θωρηχτό Χουντ’. Είμαι σίδερο. Υπήρξα Ηρακλής, Όμηρος, Χριστός (…)

-Μια λες, πως είσαι χώμα, μια λες, πως είσαι ψάρι, μια λες, πως είσαι βαπόρι -τι είναι αυτά; του παρατηρεί ο γιατρός

-Κάθε άνθρωπος μετατρέπεται αμέσως. Μη σου φαίνεται παράδοξο. Αυτή τη δύναμη την έχω εγώ μονάχα.

-Γιατί εσύ μονάχα;

-Γιατί με λένε Γιάννη, δε με λένε Πέτρο! (…)

-Είσαι παντρεμένος, Γιάννη;

-Γυναίκα θα πει μηχανή, θα πει κυπαρρίσι. Όταν έκλεψα τη γυναίκα μου, την πήρα μέσα στο σώμα μου. Την έχω τώρα μέσα μου, όπως εσύ είσαι στο σπίτι σου, όπως μια αρρώστια είναι μέσα σου. Η γυναίκα είναι μια ασθένεια… νύχτας”.

Την εποχή εκείνη, ας το διευκρινίσω δεν θεωρούνταν αντιδεοντολογικό το πείραγμα, το “κούρντισμα” όπως λεγόταν τότε, των γιατρών προς τους ασθενείς τους. Υπάρχουν και στο βιβλίο λοιπόν, τέτοιοι καταγεγραμμένοι διάλογοι σαν αυτόν που ήδη διαβάσατε, όπου κυριαρχούν η θυμηδία και το περιπαικτικό ύφος.

 

Σώζονται παρομοίως χάρη στον Βάρναλη, αντιγραφές από ιατρικές φόρμες (“αναμνηστικά” τα έλεγαν τότε) που περιείχαν ερωτήσεις των γιατρών προς τους πάσχοντες (“τι είναι αρετή;”, “τι είναι Θεός;” κ.α.) και μας δίνουν μια σαφή εικόνα για το που βρισκόταν η επιστήμη της ψυχιατρικής στα 1938 και τι ερευνούσε. Να ένα παράδειγμα απ’ το φάκελο του κ. Λ.:

-Τι είναι τηλέφωνο;

-Τηλέφωνο είναι ένα… τηλέφωνο, το οποίον πουλάνε και τα καταστήματα της οδού Σταδίου, το οποίον το βάζεις στο σπίτι σου, το οποίον περνά ένας τεχνίτης ένα σύρμα… μοιάζει σα φεγγάρι ή μοιάζει σαν τον άνθρωπο και αποδίδει την ακουστικήν πράξιν, το άκουσμα δηλ. Να ομιλήσεις και ν’ ακούσεις”.

.

Ρώμος Φιλύρας

.

Εκτός όμως απ’ τις επισκέψεις αυτές στο Δαφνί, ο Κώστας Βάρναλης πήγε και στο Δρομοκαϊτειο, το 1938. Για να δει τον Ρώμο Φιλύρα, που βρισκόταν έγκλειστος εκεί. Είχε προηγηθεί το εξής επεισόδιο, που ο σπουδαίος ποιητής μας περιγράφει:

Ξαφνικά μας παρουσιάστηκε στην οδό Σταδίου ως βασιλιάς Ρωμανός Β’ κι αρραβωνιαστικός της πριγκιπέσσας Ισλάνδας της Ιταλίας. Τότε τον παραλάβανε οι μισοβάρβαροι δανδήδες του Ζαχαράτου. Τον βάζανε στη μέση και γελούσαν εις βάρος της μεγαλύτερης λυρικής συνείδησης του καιρού μας”.

Όσοι επισκέπτεστε συχνά αυτό το ιστολόγιο, θα ξέρετε πως για τον Ρώμο Φιλύρα έχω γράψει κι άλλες αναρτήσεις (μπορείτε να τις δείτε εδώ, εδώ κι εδώ), μιας κι είναι απ’ τους λογοτέχνες που εκτιμώ απεριόριστα το έργο τους. Διάβασα λοιπόν με μεγάλο ενδιαφέρον όσα μας καταμαρτυρά ο Βάρναλης γι’ αυτή την επίσκεψη, για την οποία αρχικά δυσφόρησε ο Φιλύρας:

Μόλις μας είδε κατσούφιασε. Κι όμως είμαστε τόσο φίλοι κ’ είχαμε τόσα χρόνια να ιδωθούμε! Σούφρωσε τα φρύδια του, άρχισε να διορθώνει νευρικά τα γυαλιά του στη μύτη και δεν μπορούσε να κρύψει τη δυσφορία του. Μα του πέρασε.

Κάθησε στο τραπέζι, έβαλε στη φούχτα του μπροστά στο στόμα κι άρχισε να μας μιλάει. Μιλάει γρήγορα, μειδιά συχνά ειρωνικά και κάπου κάπου χαχανίζει σαρκαστικά (…)

-Έμαθα πως γράφεις πολύ εδώ.
-Εγώ δε γράφω… κει που θα γράφω κουταμάρες… Αν είμουνα καλά… αρρώστησα, βλέπεις. Μα και συ, όταν έπινες στην Πλάκα, δεν είσουνα καλύτερα. Είχες σκοτεινάδες… Αν είχα ανάγκη να ζήσω, θα έγραφα κανένα άρθρο...”

.

Σχέδιο ψυχικά πάσχοντα

.

Τη συνέχεια της συνομιλίας τους θα την διαβάσετε στο βιβλίο. Κι είναι νομίζω η κατάλληλη στιγμή να σας εξηγήσω πως και το πρώτο μέρος του, στο οποίο εσκεμμένα δεν αναφέρθηκα, αυτό που φέρει δηλαδή τον υπότιτλο “Ζωντανοί άνθρωποι” είναι εξίσου ενδιαφέρον, αφού περιέχει περιγραφές, αναμνήσεις, διαλόγους, πληροφορίες για μεγάλους λογοτέχνες μας όπως ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ο Λορέντζος Μαβίλης, ο Ιωάννης Κονδυλάκης (για τον οποίο αν σας ενδιαφέρει να μάθετε περισσότερα, υπάρχουν εδώ, εδώ κι εδώ κάποιες σχετικές αναρτήσεις) κ.α.

Για όλους αυτούς τους λόγους, αξίζει να έχετε στη βιβλιοθήκη σας ένα τέτοιο βιβλίο (πρωτοεκδόθηκε το 1939). Όσο για τον ίδιο τον Κώστα Βάρναλη, σας προτείνω να δείτε το αφιέρωμα που υπάρχει εδώ (για να καταλάβετε και ποια γεγονότα τον οδήγησαν στη δημοσιογραφία), εδώ θα βρείτε συγκεντρωμένα τα ποιήματα του κι εδώ τα βιβλία του που κυκλοφορούν απ’ τις εκδόσεις «Κέδρος».

Επιτρέψτε μου να κλείσω αυτό τον κύκλο των τριών αναρτήσεων, με ένα ποίημα του Ρώμου Φιλύρα που το εμπιστεύτηκε στο Βάρναλη μαζί με κάποια άλλα, εκείνη τη μέρα και το θεωρώ συγκλονιστικό:

.

Τα δάκρυα των πραγμάτων

.

Τα δάκρυα των πραγμάτων, βιργιλική μια εικόνα,

του σεντουκιού τα δάκρυα, τα δάκρυα του κομμού,

τα δάκρυα των κοκκάλων στις νύχτες του Αιώνα,

τα δάκρυα των ονείρων και του παραδαρμού.

.

Τα δάκρυα του μπουφέ μας, το ξύλο του που τρώει

νυχτόημερο σαράκι και τρίζουν του οι αρμοί,

της ταμπακέρας θρήνοι, που στήνουν μοιρολόι

στα βάθη των κρυμμένων γιαγιάδων οι καημοί.

.

Τα δάκρυα της ζωής μας, του πένθους μας, του πόνου,

τα δάκρυα του παρκέτου, σταγμοί της οροφής,

δάκρυα της υδρορροής στο πέρασμα του Χρόνου

κ’ οι κοπετοί κ’ οι στόνοι μιας θλίψης μας κρυφής.

.

Και της βροχής τα δάκρυα στα τζάμια στους φεγγίτες

μονότονα σα χτύποι παλιού ξυπνητηριού

μουδιάζουν τα τριδόνια και του βραχνά τους πνίχτες

σ’ άκρατα μεσανύχτια σιωπή κοιμητηριού!

.

Καλή σας ανάγνωση.

.

.

*Τα πνευματικά δικαιώματα των έργων του ποιητή ανήκουν στην κόρη του, Ευγενία Βάρναλη και στις εκδόσεις «Κέδρος«.

.

.

.

.

.