Η βιβλιοθήκη του Τιμπουκτού κι οι αφανείς ήρωές της

Για το μακρινό Τιμπουκτού, την πόλη των θρύλων, του χρυσού και του αλατιού, την πόλη όπου οι άντρες μιας φυλής των Τουαρέγκ, καλύπτουν το πρόσωπό τους για να μην το δουν οι γυναίκες τους που είναι άλλωστε οι αρχηγοί της οικογένειας (ναι, συμβαίνουν κι αυτά), θα γίνει λόγος εδώ σήμερα.

Γιατί πρόσφατα παρακολουθώντας ένα πολύ ενδιαφέρον ταξιδιωτικό ντοκιμαντέρ απ’ την ErtFlix (που είχε τίτλο “Από το Μαρόκο στο Τιμπουκτού”), έμαθα πολλά για την σπουδαία τοπική βιβλιοθήκη και τον αγώνα των ανθρώπων να διασώσουν τα βιβλία της. Αφανείς ήρωες, όπως πολύ εύστοχα τους χαρακτηρίζει η η Άλις Μόρισον, η παρουσιάστρια της εκπομπής. Κι αυτή είναι η ιστορία τους:

“Στην ακμή του, το Τιμπουκτού ήταν από τα σημαντικότερα κέντρα μάθησης. Εδώ δημιουργήθηκαν πολύτιμα χειρόγραφα και μέσω των εμπορικών οδών μεταφέρθηκαν σε Αφρική και Ευρώπη”. Υπάρχουν λοιπόν, πολλά χειρόγραφα στα αραβικά από τον 16ο αιώνα εκεί, στην πολύ όμορφη βιβλιοθήκη της πόλης και θα υπήρχαν ακόμη περισσότερα, αλλά να τι συνέβη:

“(…) οι Ισλαμιστές εξτρεμιστές κατέλαβαν την πόλη, το 2012. Η κληρονομιά μιας ολόκληρης ηπείρου βρέθηκε σε κίνδυνο. Οι δυνάμεις κατοχής κατέλαβαν όλο το κτίριο και κατέστρεψαν πολλά χειρόγραφα.

‘Κάηκαν 4200 απ’ αυτά… Ήταν όλα χαλάλ. Κατέγραφαν την ιστορία των Μαύρων, την ιστορία ολόκληρης της Αφρικής, ολόκληρου του κόσμου’.

Όμως, οι βιβλιοθηκάριοι ήταν αποφασισμένοι να σώσουν το θησαυρό.

‘Τον Απρίλιο του 2012 ήρθαμε και βάλαμε τα χειρόγραφα σε μεταλλικά κουτιά. Τα βάλαμε σε κουτιά και τα πήγαμε στο Μασί με αυτοκίνητα’.

Άρχισαν να βγάζουν τα βιβλία κρυφά μέσα στη νύχτα… Κρυμμένα σε κουτιά κάτω από τη μύτη των ανταρτών. 37.000 χειρόγραφα σώθηκαν έτσι. Ο Μπουγιά Χαϊντερά (ο επικεφαλής της βιβλιοθήκης που εξιστορούσε τα γεγονότα), βιβλιοθηκάριοι αλλά και πάμπολλοι ιδιώτες, έβγαλαν κρυφά όλες τις συλλογές. Όμως, τον Ιανουάριο του 2013, όταν το Τιμπουκτού ελευθερώθηκε από τον στρατό των Γάλλων και του Μάλι, οι εξτρεμιστές διέπραξαν μία τελευταία πράξη βανδαλισμού, καθώς έφευγαν απ’ την πόλη. Έβγαλαν έξω ένα κουτί με όσα βιβλία είχαν απομείνει και του έβαλαν φωτιά”.

Ο Χαϊντερά έδειχνε στην κάμερα με μεγάλη ένταση το σημείο όπου έχουν απομείνει τα μαύρα σημάδια απ’΄τον καπνό, καθώς και τα φυλαγμένα απομεινάρια των καμένων χειρογράφων. “Γιατί τα έκαψαν εδώ μέσα;” τον ρώτησε η παρουσιάστρια της εκπομπής κι εκείνος απάντησε:

“Για να πληγώσουν το έθνος. Τα βιβλία δεν ανήκαν στο Τιμπουκτού ή στην περιοχή, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο! Κατέστρεψαν μαυσωλεία, βασάνισαν ανθρώπους, έκαψαν χειρόγραφα. Το έκαναν για να πληγώσουν το έθνος.”.

Ψάχνοντας περισσότερες πληροφορίες για το γεγονός αυτό, πληροφορήθηκα απ’ αυτό το άρθρο, ότι αρχικά οι άνθρωποι που διέθεταν μεγάλες ιδιωτικές συλλογές βιβλίων στην πόλη μαζί με αξιωματούχους του κρατικού Ινστιτούτου Ahmed Baba (η βιβλιοθήκη έχει την επίσημη ονομασία Ahmed Baba Institute of Higher Islamic Studies and Research), τα είχαν κρύψει σε διάφορα σπίτια. Έγινε σαφές όμως ότι αυτό δεν ήταν αρκετό για να τα γλυτώσουν απ’ τις δυνάμεις κατοχής κι έτσι έψαξαν να βρουν άλλη λύση. Αυτό το δημοσίευμα αναφέρει επίσης, σημαντικές λεπτομέρειες, σχετικά με το τι σκέφτηκαν.

Με τη βοήθεια λοιπόν, 35 σημαντικών (επειδή κατείχαν ιδιωτικές συλλογές βιβλίων) οικογενειών της πρωτεύουσας του Μάλι, έστειλαν αίτημα για χρηματοδότηση στο εξωτερικό (και τους συνέδραμαν στο σκοπό τους διάφορα ιδρύματα καθώς και το Γερμανικό Υπουργείο Εξωτερικών), προκειμένου να φυγαδευτούν τα βιβλία σε χιλιάδες μεταλλικά κουτιά, ώστε να διασωθούν ακέραια. Τιτάνιο έργο, καθώς έπρεπε να κρυφτούν σε πάμπολλα οχήματα, να σκεπαστούν με λαχανικά, σακιά κτλ, ώστε να μην αποκαλυφτούν σε κάποιο έλεγχο.

Abdel Kader Haidara with ancient family-owned manuscripts, Timbuktu, Mali, 2007.
Photo: Ami Vitale/PANOS

Σε ένα αυτοκίνητο μπορούσαν να χωρέσουν 2-3 κιβώτια (τη μέρα μετακινούσαν συνολικά 50-80 συνολικά), αλλά χρησιμοποιήθηκαν και κανό (μέρος των τοπικών μεταφορών στο βόρειο Μάλι για αιώνες) κι έτσι ταξίδεψαν στο Μπαμάκο στον ποταμό Νίγηρα, μέσω του Τζένε. Αυτά που εντέλει έκαψαν και κατέστρεψαν οι εξτρεμιστές ήταν ευτυχώς λίγα, σε σχέση με όσα διασώθηκαν. Η επιχείρηση διάσωσης συνεχίστηκε όμως για τρεις ακόμη μήνες μετά την απόσυρση των ανταρτών, έως ότου 2.400 μεταλλικά κουτιά που περιείχαν περίπου 285.000 χειρόγραφα, παραδόθηκαν σε ιδιωτικές κατοικίες στην πρωτεύουσα. Σκεφτείτε μόνο πόσοι άνθρωποι έλαβαν μέρος και κινδύνεψαν…

Κι εγώ μοιράζομαι αυτή την ιστορία μαζί σας, για να τη μάθουμε όλ@. Επειδή κι άλλοι λαοί έχουν σπουδαίο πολιτισμό και κάνουν ό,τι μπορούν για να τον διασώσουν, ακόμη και με ρίσκο την ίδια τους τη ζωή. Ας το έχουμε αυτό κατά νου…

.

.

*Οι φωτογραφίες της ανάρτησης είναι από εδώ κι εδώ.