Στη «Μηχανή του Χρόνου» : Η Ιστορία της ψυχασθένειας και των ψυχιατρείων

Για την παρουσία μου στη «Μηχανή του Χρόνου», πρόκειται να σας γράψω σήμερα, όπως ίσως θα υποψιαστήκατε ήδη. Κράτησα λοιπόν αυτό το πολύ πρόχειρο στιγμιότυπο απ’ την εκπομπή, μόνο και μόνο γι’ αυτό το σκοπό. Άργησα κάπως ομολογώ να το κάνω, αλλά να που ήρθε η ώρα. Καταρχάς θέλω να ευχαριστήσω για την πρόσκληση την κυρία Αθηνά Τζίμα και τον κύριο Χρίστο Βασιλόπουλο. Ο λόγος που με κάλεσαν είναι η ενασχόληση μου εδώ στο blog, με την ιστορία των ψυχιατρικών ιδρυμάτων και φυσικά το ενδιαφέρον μου για όσα συμβαίνουν στους ψυχικά πάσχοντες, στα άτομα με ψυχιατρική εμπειρία, διαχρονικά.

Αυτά που με παρακολουθήσατε ή θα με δείτε στο μέλλον ν’ αναφέρω στην εκπομπή, για την ιστορία του Ψυχιατρείου της Κέρκυρας, του Δαφνιού, κτλ, υπάρχουν εδώ σε διάσπαρτες αναρτήσεις και φυσικά είναι καλύτερα καταγεγραμμένα, σε σχέση μ’ όσα θυμήθηκα κι ανέφερα προφορικά. Μπορείτε ν’ ανατρέξετε στις σχετικές ετικέτες και να τα διαβάσετε και βέβαια θα υπάρξει και συνέχεια σύντομα. Πάντα επιστρέφω σ’ αυτά τα θέματα, άλλωστε. Το γνωρίζετε όσ@ με διαβάζετε.

Πιο σημαντικά όμως θεωρώ ειλικρινά ότι είναι, όσα κατέθεσαν οι άνθρωποι που πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα της νεότερης ιστορίας των ψυχιατρικών ιδρυμάτων της χώρας μας, δηλαδή ο τ. Καθηγητής του ΑΠΘ, Κώστας Μπαϊρακτάρης που ήταν στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης, ο ψυχίατρος Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου που βρέθηκε στη Λέρο και μετέπειτα στο Δαφνί και φυσικά ο έτερος ψυχίατρος Γιώργος Αστρινάκης που ήταν στο Δρομοκαΐτειο. Τα δικά τους γραπτά και βιβλία συμβουλεύομαι μεταξύ άλλων κι εγώ, εδώ και χρόνια, κι είναι μεγάλη τύχη το ότι είχα καθηγητή τον πρώτο και συνεργάζομαι ποικιλοτρόπως με το δεύτερο. Έμαθα πολλά κοντά τους. Αν κάνετε κλικ λοιπόν στα ονόματά τους, θα βρείτε συνδέσμους με μερικά κείμενα που σας προτείνω, για να συμπληρώσετε τις γνώσεις σας.

Κλείνοντας, θέλω να ευχαριστήσω όλους τους συντελεστές της εκπομπής για τη θερμή τους υποδοχή. Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν πέρυσι, σε περίοδο καραντίνας και προς τιμή τους πήραν όλα τα μέτρα, για να αισθάνομαι ασφαλής. Προσπάθησαν δε φιλότιμα σ’ αυτά τα δύο επεισόδια να χωρέσουν όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για τα ψυχιατρικά ιδρύματα της χώρας μας (το θέμα φυσικά είναι τεράστιο), να δώσουν μια σφαιρική εικόνα, να υπάρχει πολυφωνία κι αξίζει οπωσδήποτε να δείτε τι κατάφεραν. Η δική μου γνώμη είναι ότι πέτυχαν τον στόχο τους και παρουσίασαν μια αξιόπιστη ιστορική αναδρομή. Είχαν ερευνήσει πάρα πολύ και φάνηκε αυτό. Συγχαρητήρια και κάθε επιτυχία εύχομαι για το μέλλον σε όλ@ τους.-

Απ’ το Βελιγράδι στο Λονδίνο: Μια μπάντα με Ρομά κορίτσια τραγουδά για τη γυναικεία ενδυνάμωση – Ενάντια στα στερεότυπα, τις διακρίσεις και τη μάστιγα του παιδικών γάμων

Όσα θα γράψω σήμερα, τα διάβασα σ’ αυτό το άρθρο, της Dragana Jovanovic, χτες κι αφού μ’ ενδιαφέρουν τέτοια θέματα (δείτε κι αυτήν την ανάρτηση για την Αφγανή ράπερ και θα καταλάβετε), στην ουσία μια σχετικά ελεύθερη μετάφραση κάνω εδώ σήμερα (βάζοντας σε παρενθέσεις τις λέξεις που χρησιμοποιώ για την καλύτερη απόδοση του νοήματος), έχοντας στο νου μου την όμορφη οικογένεια της Ειρήνης στο Ζεφύρι και το πόσο μας αγκάλιασαν κάποτε οι δικοί της:

«Μέσω της μουσικής», λοιπόν «ένα συγκρότημα κοριτσιών Ρομά στη Σερβία πολεμά ενάντια στα στερεότυπα, τις διακρίσεις και τη μάστιγα των παιδικών γάμων.

Μέχρι την ηλικία των 17 ετών, η Zlata Ristic είχε έναν άντρα και ένα παιδί. Το 2020, σε ηλικία 26 ετών, εμφανιζόταν στην κύρια σκηνή στο Royal Festival Hall του Λονδίνου, ραπάροντας ενάντια στην πρακτική των παιδικών γάμων.

Είναι μόνο μια πτήση δυόμισι ωρών απ’ τον τόπο καταγωγής της Ristic στο Βελιγράδι προς το Λονδίνο, αλλά το να εμφανίζεται στο Women of the World Festival και στο BBC Woman’s Hour (μοιάζει να) είναι ένας (άλλος) κόσμος, μακριά, από τη ζωή που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες γυναίκες Ρομά στη Σερβία.

Η Ristic λέει ότι έκανε «λάθος» να παντρευτεί τόσο μικρή. Τώρα, ως μέλος του 12μελούς κοριτσιού Ρομά Pretty Loud, αγωνίζεται με μέσο το τραγούδι ενάντια στην παράδοση που αναγκάζει ανήλικες Ρομά να παντρευτούν και τραγουδά για τη σημασία της εκπαίδευσης.

«Κανείς δεν με ανάγκασε να το κάνω. Ήταν η δική μου επιλογή, αλλά έκανα λάθος. Γι ‘αυτό στοχεύουμε να ενθαρρύνουμε άλλα νεαρά κορίτσια να μην αφήσουν τους γονείς τους να κανονίσουν έναν γάμο που δεν θέλουν. Ταυτόχρονα, τα υποστηρίζουμε (ώστε) να αποκτούν μια νέα προοπτική για τη ζωή».

Η μπάντα Pretty Loud αναπτύχτηκε μέσα από καλλιτεχνικά εργαστήρια που έγιναν το 2014 για παιδιά και νέους Ρομά στη Σερβία και διοργανώνονται από το Ίδρυμα GRUBB με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο, και GRUBB σημαίνει Gypsy Roma Urban Balkan Beats.

Το GRUBB, που ιδρύθηκε το 2006, προωθεί την εκπαίδευση σε μια κοινότητα Ρομά που ζει στο περιθώριο της σερβικής κοινωνίας, βυθίζεται στη φτώχεια και (βιώνει) συστηματικά διακρίσεις στην εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη και την απασχόληση.

Οι γυναίκες Ρομά έχουν ακόμη πιο δύσκολη ζωή. Σύμφωνα με έρευνα των Ηνωμένων Εθνών, κατά μέσο όρο 9 στις 10 νεαρές γυναίκες Ρομά στα Δυτικά Βαλκάνια δεν έχουν εκπαίδευση, απασχόληση ή κατάρτιση. Τα 2/3 αυτών, δεν ελέγχουν τα χρήματά τους.

Στη Σερβία, κάθε εξάχρονο παιδί Ρομά βρίσκεται εκτός του εκπαιδευτικού συστήματος, ενώ σύμφωνα με μια μελέτη της UNICEF του 2019, το 16% των κοριτσιών Ρομά παντρεύονται πριν φτάσουν στην ηλικία των 15. (Ενώ) μόλις πάνω από τα μισά (κορίτσια) είναι παντρεμένα μέχρι την ηλικία των 18 στο 6% μεταξύ των μη Ρομά γυναικών γυναικών της Σερβία.

Στα Δυτικά Βαλκάνια, η Σερβία κατέχει τη δεύτερη θέση όσον αφορά το ποσοστό των παιδικών γάμων, (βρίσκεται δηλαδή στη λίστα) μετά από την Αλβανία…»

Και κάπου εδώ θα σταματήσω για να διαβάσετε και το πρωτότυπο άρθρο της Dragana Jovanovic και θα πω μόνο πως υπάρχουν και πολλοί προοδευτικοί γονείς Ρομά (τέτοιοι ήταν κάποιοι που γνωρίσαμε στο Ζεφύρι, όπως ανέφερα στην αρχή), που δεν πιέζουν τις κόρες τους να παντρευτούν, δε φέρνουν εμπόδια στην επιθυμία τους να δουλέψουν και καταλαβαίνουν την αξία της μόρφωσης. Εύχομαι να γίνονται περισσότεροι, όσο περνούν τα χρόνια.

Μικρή ξενάγηση στο Μουσείο του Λούβρου: Η Αφροδίτη της Μήλου – Μέρος ΙΙΙ

Giuseppe Castiglione – View of the Grand Salon Carré in the Louvre, (1861) – Φωτογραφία: προσωπικό αρχείο (Παρίσι, 2019)

Με όσα σας έγραφα στην προηγούμενη ανάρτηση, καταλάβατε σίγουρα ότι διάφορες αλλαγές συμβαίνουν συνεχώς στο Λούβρο. Πίνακες μετακινούνται από αίθουσα σε αίθουσα, άλλοι «αποκαθηλώνονται» για να παρουσιαστούν στο κοινό νέοι, κ.ο.κ. Κι όμως, παρά το πέρασμα του χρόνου, υπάρχουν τρόποι να δείτε πως ήταν κάποτε το Μουσείο. Για την ακρίβεια, δεν έχω υπόψη μου άλλο, που να έχει απεικονιστεί από τόσους ζωγράφους. Έναν απ’ αυτούς τους πίνακες, βλέπετε παραπάνω κι υπάρχουν εδώ και κάποιοι του Robert Hubert. Φυσικά ο Castiglione κι ο Hubert δεν είναι οι μόνοι καλλιτέχνες που ζωγράφισαν αίθουσες του, αλλά τους αναφέρω ενδεικτικά. Μπορείτε να δείτε επίσης εδώ το έργο του Jacques-Albert Senave, εδώ του Alexandre Brun, εδώ του Gabriel Jacques de Saint-Aubin και θ’ ανακαλύψετε κι άλλα σχετικά έργα ψάχνοντας μόν@ σας. Ας αφήσουμε όμως για λίγο τους πίνακες (θα δούμε περισσότερους σε επόμενες αναρτήσεις) κι ας πάμε στα γλυπτά. Ιδού λοιπόν, η Αφροδίτη της Μήλου…

Η Αφροδίτης της Μήλου. Φωτογραφία: προσωπικό αρχείο (Παρίσι, 2019).

Βρήκα λοιπόν τη Θεά στην πτέρυγα Sully, στο δωμάτιο 345, περιτριγυρισμένη από έκθαμβους Ασιάτες, κατά την επίσκεψή μου εκεί, όπως μπορείτε να διαπιστώσετε κι εσείς. Δεν τη χόρταιναν, τη φωτογράφιζαν ασταμάτητα και μου έφεραν στο νου έναν άλλο άντρα, μυθιστορηματικό ήρωα του αγαπημένου Ούγγρου συγγραφέα, László Krasznahorkai. Αν έχετε διαβάσει το βιβλίο «Η Σειόμπο πέρασε από εκεί κάτω» (εκδόσεις «Πόλις», μετάφραση: Μανουέλα Μπέρκι, 2019), θα καταλάβετε τον συνειρμό μου. Αν όχι, να σας εξηγήσω πως ο ήρωάς του είναι ένας φύλακας του Μουσείου, ο μεσιέ Σεβάν, παθιασμένος με κείνη, που ζει με τον τρόπο του συνεχώς μαζί της γιατί απλούστατα είναι το πιο θαυμαστό πράγμα που έχει δει ποτέ. Κανένα άλλο έργο δεν του προκαλεί τέτοια συγκίνηση. Ναι…

Η Αφροδίτης της Μήλου. Φωτογραφία: προσωπικό αρχείο (Παρίσι, 2019).

Εγώ βέβαια σκεφτόμουν και την ιστορία του αγάλματος όσο το κοίταζα και μεταφέρθηκα για λίγο νοερά στην Μήλο, που πολύ έχω αγαπήσει και που γράφω άλλωστε γι’ αυτήν σ’ ένα ανέκδοτο προς το παρόν, μυθιστόρημά μου. Έβγαλα αρκετές φωτογραφίες αλλά έστειλα μόνο μία στην Ελλάδα εκείνη τη μέρα. Κατάφερα να μείνω για λίγο μόνη στο χώρο και παρατήρησα τις λεπτομέρειες που αναφέρουν τα βιβλία τέχνης: «Η Αφροδίτη είναι σμιλεμένη σε μάρμαρο της Πάρου*, έχει ύψος 2,05 μ. και βάρος 900 κιλά περίπου· στηρίζεται στο δεξιό της πόδι, που πατάει στο έδαφος με όλο το πέλμα. Το αριστερό της είναι λυγισμένο στο γόνατο. Το γλυπτό είχε δουλευτεί σε δύο τμήματα ξεχωριστά, που συνδέονται στις πτυχώσεις του ενδύματος, κάτω από τους γλουτούς. Το δεξιό χέρι πρέπει να είχε αντικατασταθεί ήδη από την αρχαιότητα, ενώ το αριστερό έχει χαθεί. Το αριστερό πέλμα σμιλεύτηκε ξεχωριστά απ’ τη βάση, και σίγουρα τοποθετήθηκε αργότερα. Η κίνηση των χεριών έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τους μελετητές· για να περιοριστούμε στις πιο αληθοφανείς υποθέσεις, είναι πιθανόν το δεξιό χέρι να άγγιζε τον αριστερό γοφό, ενώ το αριστερό πρέπει να ήταν ανασηκωμένο. Το άγαλμα έφερε κοσμήματα από μέταλλο (ενώτια, βραχιόλι και μια ταινία στα μαλλιά), καθώς υπάρχουν στο γλυπτό οι οπές στερέωσής τους» , γράφει η έκδοση της «Καθημερινής» (εκδόσεις Explorer, 2010).

Η Αφροδίτης της Μήλου. Φωτογραφία: προσωπικό αρχείο (Παρίσι, 2019).

«Η αντίθεση ανάμεσα στην απαλή πληρότητα του γυμνού και τη σκληρή πτύχωση του υφάσματος, μια στάση πιο εγκάρδια και ανθρώπινη, και μια πιο φυσική και ελεύθερη σχέση με τον χώρο, μαρτυρούν πόσο αναζωογονητική μπορεί να είναι ακόμα και σήμερα η επαφή με έργα του παρελθόντος» , επισημαίνεται στην έκδοση της Electa (2005). O Auguste Rodin με τη σειρά του είχε γράψει: «Ιδού το θαύμα των θαυμάτων. Αυτό το έργο είναι η έκφραση της υψηλότερης έμπνευσης της αρχαιότητας. Είναι ο αισθησιασμός που ισορροπείται με το μέτρο, η χαρά της ζωής που σταθμίζεται από το λογικό…» Και να πως κάποιοι την αναπαριστούν. Βάζουμε τη φαντασία μας να δουλέψει, εξαιτίας της. Γράφονται ποιήματα για ‘κείνη (δείτε εδώ κι εδώ), πρωταγωνιστεί ακόμη σε πολλά έργα.

Joseph Warlencourt – View of the former room of the Tiber (1836)

Φυσικά, υπάρχουν και πίνακες που δείχνουν πως είχαν εκθέσει το άγαλμα οι υπεύθυνοι του Μουσείου, τους περασμένους αιώνες κι ένας είναι αυτός του Joseph Warlencourt, που βλέπετε παραπάνω. Υπάρχουν επίσης και φωτογραφίες με τους Ναζί σ’ αυτή την αίθουσα κι άλλες που δείχνουν ότι το άγαλμα μετά την ανακάλυψη και την έκθεσή του έζησε κι άλλες περιπέτειες. Μερικά video με αρκετές απ’ αυτές τις φωτογραφίες, βρήκα εδώ και θα σας αφήσω να τα παρακολουθήσετε μέχρι να τα πούμε την επόμενη φορά… Υπάρχουν πολλά ακόμη να δούμε μαζί κι ίσως αυτή η ξενάγηση τελικά, να μην είναι και τόσο μικρή. Το Λούβρο ανοίγει ξανά πάντως τις πόρτες του στις 19 Μαΐου και στον ιστότοπό του θα μάθετε τι απαιτείται για τις επισκέψεις. Έχουν αλλάξει όπως ήταν αναμενόμενο, κάποια πράγματα. Η κράτηση για παράδειγμα, βλέπω ότι είναι υποχρεωτική για όλ@, κάποιες αίθουσες θα παραμείνουν κλειστές και κλειστά θα είναι και τα περισσότερα εστιατόρια κι οι καφετέριες (με κάποιες εξαιρέσεις). Στις 30 Σεπτεμβρίου τέλος, εγκαινιάζεται η έκθεση Paris-Athènes. La naissance de la Grèce moderne 1675-1919, που θα διαρκέσει ως τις 7 Φεβρουαρίου 2022. Έχετέ το υπόψη και καλά να περάσετε αν βρεθείτε εκεί.

(συνεχίζεται)

*»Το μάρμαρο της Πάρου ξεχωρίζει για την υφή, την καθαρότητα και τη διαύγειά του, ιδιότητες που το κάνουν μοναδικό παγκοσμίως. Είναι χαρακτηριστικό ότι το βάθος της διαφάνειάς του φτάνει ως τα 6-7 εκ, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις έχει πλησιάσει τα 30. Συγκριτικά αναφέρεται ότι το μάρμαρο της Πεντέλης φτάνει το 1,5 εκ και της Καράρας τα 2,5″.

**Όλες οι φωτογραφίες πλην της τελευταίας, τραβήχτηκαν από μένα κι έχουν ανέβει στους προσωπικούς λογαριασμούς που διατηρώ σε flickr και Instagram.