Νέες κυκλοφορίες: «Every body» της Olivia Laing- Ένα βιβλίο μ’ επίκεντρο τον Βίλχελμ Ράιχ και το Σώμα – Μέρος Ι

Δεν είχε τύχει ως τώρα να γράψω κάτι για τον Βίλχελμ Ράιχ και να που ήρθε η ώρα. Διάβασα αυτό το άρθρο του Neil Armstrong πριν λίγο καιρό απ’ τον ιστότοπο του BBC και έβαλα μια υπενθύμιση, ώστε να διορθώσω κι αυτή την «παράλειψη». Θυμάμαι άλλωστε πολύ ζωηρά την εντύπωση που μας είχαν κάνει στο Πανεπιστήμιο οι θεωρίες του όταν για πρώτη φορά ακούσαμε γι’ αυτές. Κι αν εσάς το όνομα του ψυχαναλυτή αυτού δεν σας λέει κάτι, επειδή πέρασε προ πολλού η εποχή που θεωρούνταν hippie icon, ίσως να έχετε ακούσει όμως το «Cloudbusting» της Kate Bush ή το «Birdland» της Patti Smith. Αυτά τα δύο τραγούδια λοιπόν, να ποιον έχουν πρωταγωνιστή. Και αν είστε απ’ τα άτομα που μελετούν πολύ, πιθανόν να ξέρετε κι ότι συγγραφείς όπως ο Jack Kerouac, ο William Burroughs, ο Saul Bellow και ο Norman Mailer, ήταν γοητευμένοι από αυτόν ή να ‘χετε διαβάσει -ακόμη καλύτερα- το «Άκου ανθρωπάκο». Αν μη τι άλλο, τέλος πάντων, θα γνωρίζετε τον όρο «σεξουαλική επανάσταση», τον οποίο επινόησε εκείνος. Για όσ@ όμως ούτε του Ψ χώρου είστε, ούτε τον συναντήσατε ποτέ στις σελίδες κάποιου βιβλίου, θ’ αναφέρω κάποια βιογραφικά στοιχεία (σε ελεύθερη, δική μου απόδοση, με επιπρόσθετες εμβόλιμες εξηγήσεις στις παρενθέσεις, όπου το κρίνω απαραίτητο), ώστε να μάθετε ποιος ήταν ο άνθρωπος που πίστεψε «ότι οι οργασμοί θα μπορούσαν να σώσουν τον κόσμο», τώρα που λόγω της έκδοσης που βλέπετε στην αρχή, έχει αναβιώσει η συζήτηση γύρω απ’ το αμφιλεγόμενο έργο του.

«Ο Ράιχ γεννήθηκε το 1897 σε μια πλούσια οικογένεια στην σημερινή Ουκρανία. Αφού υπηρέτησε στον Αυστροουγγρικό στρατό στον Α ‘Παγκόσμιο Πόλεμο, σπούδασε ιατρική στη Βιέννη. Όταν άκουσε για ένα σεμινάριο σχετικό με το σεξ που έδινε ο Σίγκμουντ Φρόιντ, ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης, τον επισκέφτηκε (έμενε μάλιστα για ένα διάστημα στην ίδια οδό με κείνον) για να του ζητήσει μια λίστα ανάγνωσης και ξεκίνησε έτσι, η μεταξύ τους σχέση κι επικοινωνία. Ο Φρόιντ άρχισε να του παραπέμπει ασθενείς (έγινε βοηθός του άλλωστε στο Ψυχαναλυτικό Εργαστήριο της Βιέννης το 1922 κι ήταν μέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας απ’ το 1920) και ο Ράιχ ν’ αναπτύσσει τις δικές του θεωρίες, έχοντας πειστεί για τη δύναμη της σεξουαλικής θεραπείας. Ο Λαίνγκ εξήγησε το σκεπτικό του Ράιχ (που ήταν αυτό): «Εάν η απεριόριστη σεξουαλική ενέργεια προκάλεσε νεύρωση, δεν θα μπορούσε η εκφόρτιση της σεξουαλικής ενέργειας να είναι από μόνη της μια θεραπευτική δύναμη;» Μέχρι τη στιγμή που ο Ράιχ έγραψε για τη λειτουργία του οργασμού το 1926, ήταν πεπεισμένος ότι η καλή ποιότητα των σεξουαλικών κορυφώσεων προάγει τη σωματική υγεία. Όταν όμως έδωσε στον Φρόιντ ένα αντίγραφο του «The Function of the Orgasm», ο σκεπτικιστής ηλικιωμένος άνδρας μουρμούρισε: «Τόσο ογκώδες;» Η σχέση τους κλυδωνίστηκε λοιπόν, λόγω των διαφορετικών απόψεών τους (απ’ το 1925-6 άρχισαν οι διαμάχες γενικά, με τους ορθόδοξους ψυχαναλυτές και το 1930 ήταν η τελευταία φορά που συναντήθηκαν στο Grudlsee κι είχαν μια πολύ οξεία μάλιστα, διαμάχη, πριν ο Ράιχ μετοικήσει στο Βερολίνο και ιδρύσει την Sexpol, δηλαδή τη Γερμανική Εταιρεία για μια προλεταριακή σεξουαλική πολιτική, τον ίδιο χρόνο).

Σε μια επιστολή προς έναν άλλο ψυχαναλυτή, ο Φρόιντ αναφέρθηκε στον Ράιχ ως «ορμητικό νεαρό άνδρα, αφοσιωμένο με πάθος στα άλογα, το χόμπι του, ο οποίος τώρα χαιρετά το γεννητικό οργασμό ως το αντίδοτο σε κάθε νεύρωση» (το 1934 απέβαλαν το Ράιχ απ’ τους κόλπους της Διεθνούς Εταιρείας Ψυχανάλυσης μιας κι ήδη λεγόταν ότι αποπλανούσε όλες τις ασθενείς του -κάτι που ο ίδιος αρνιόταν-, ότι ήταν ψυχοπαθής – ο θιγόμενος ισχυριζόταν ότι ήταν απολύτως αβάσιμη η φήμη του εγκλεισμού του και διαδόθηκε από αντίζηλο σύζυγο- κτλ, κι ένα χρόνο πριν, το 1933, το Κομμουνιστικό Κόμμα τον είχε διώξει θεωρώντας τον επικίνδυνο κι είχε απαγορεύσει την ανάγνωση των βιβλίων του στα νεαρά μέλη του). Όταν ο πατέρας της ψυχανάλυσης ανέπτυξε καρκίνο, ο Ράιχ το θεώρησε ως αποτέλεσμα σεξουαλικής απογοήτευσης». Το γιατί, το εξηγούσε αναλυτικά σε μια δική του συνέντευξη που υπάρχει στο βιβλίο «Ο Φρόυντ κι εγώ» (κυκλοφόρησε στα ελληνικά σε μετάφραση απ’ τα γερμανικά Μάνη Ζηγά, απ’ τις εκδόσεις «Πύλη», στην Αθήνα, το 1973), όπου αναφερόταν στην ήσυχη, οικογενειακή ζωή του καταπιεσμένου κοινωνικά, δασκάλου του που αρχικά ήταν «απλό ζώο» (αλλά αργότερα κάτι του συνέβη που τον έσπασε οπότε μετατράπηκε σε «αιχμάλωτο, παγιδευμένο ζώο») κι είχε μια ευγένεια «που δάγκωνε». Στην ίδια συνέντευξη, καταλόγιζε παράλληλα, ευθύνες σε συγκεκριμένους ψυχαναλυτές που βρισκόταν στο περιβάλλον του Φρόιντ και τον διέβαλαν, ενώ θεωρούσε ότι απ’ όλους τους εκεί, η Άνα Φρόιντ, τον καταλάβαινε περισσότερο χωρίς να σημαίνει όμως αυτό ότι μπορούσε να βασιστεί στην υποστήριξή της. Αν και τα πράγματα δεν εξελίχτηκαν καλά, ο Ράιχ πάντα μιλούσε με σεβασμό για το δάσκαλό του κι είχε γράψει μάλιστα ότι εκτίμησε καλύτερα και βαθύτερα τις φροϊδικές κατακτήσεις μετά τη ρήξη των σχέσεών τους, παρά τον καιρό που ήταν αφοσιωμένος μαθητής του πατέρα της ψυχανάλυσης.

«Λίγο πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ο Ράιχ κατέφυγε στις ΗΠΑ (το 1939 δηλαδή), κι οι ιδέες του έγιναν ακόμη πιο εκκεντρικές. Ισχυριζόταν ότι ανακάλυψε μια μυστηριώδη δύναμη ζωής που διαπερνούσε το σύμπαν και κυλούσε στην ατμόσφαιρα σε ρεύματα. Την ονόμασε «οργόνη» και σχεδίασε μια «συσκευή»- τον «οργονικό συσσωρευτή» – στον οποίο ένα άτομο μπορούσε να καθίσει και να απορροφήσει αυτή την ενέργεια. Ήταν περίπου στο μέγεθος ενός τότε δημόσιου τηλεφωνικού κουτιού, φτιαγμένος από ξύλο, γεμάτος με στρώσεις συρμάτων και μαλλιού προβάτου, που απορροφούσαν και στη συνέχεια παγίδευαν την ενέργεια – σαν θερμοκήπιο. Ο Ράιχ πίστευε ότι η ενέργεια που θα παγιδευόταν στο κουτί θα μπορούσε να θεραπεύσει τον καρκίνο. Το 1940, επισκέφτηκε τον Άλμπερτ Αϊνστάιν στο σπίτι του στο Νιου Τζέρσεϊ και πέρασε ώρες προτείνοντας τις θεωρίες του στον μεγάλο φυσικό. Ο Αϊνστάιν τον άκουσε ευγενικά, αλλά, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν πείστηκε. «Οι άνθρωποι νομίζουν ότι είμαι τρελός», διαμαρτυρήθηκε ο Ράιχ στον Αϊνστάιν. «Το πιστεύω», απάντησε ο επιστήμονας. Στην συνέχεια, ισχυρίστηκε ότι ανακάλυψε πως υπήρχαν επικίνδυνα πεδία αρνητικής οργονικής ενέργειας και εφηύρε ένα «σύννεφο» για να τα διαλύσει (είχε ιδρύσει το Ινστιτούτο Οργόνης το 1942 στη Νέα Υόρκη και στο Μαίην σε ιδιόκτητο χώρο ως το 1954 έκανε τα πειράματά του). Ήταν ένα είδος πλαισίου με μακριούς σωλήνες και έμοιαζε με αντιαεροπορικό όπλο. Ένα από τα υποτιθέμενα αποτελέσματα ήταν το ότι δημιουργούνταν βροχή. Πέρα απ’ αυτά, ανέφερε κι ότι δέχθηκε επίθεση από UFO.

Οι αμερικανικές αρχές είχαν μια αμυδρή ιδέα σχετικά με τους ισχυρισμούς του Ράιχ για τις δυνάμεις του συσσωρευτή, και το γεγονός ότι είχε ασπαστεί τον μαρξισμό και είχε προσχωρήσει στο Κομμουνιστικό Κόμμα στην Αυστρία ήδη απ’ το 1928 (το 1927 είχε γίνει μια αιματηρή απεργία εργατών στη Βιέννη κι ήταν απ’ τα καθοριστικά γεγονότα που τον οδήγησαν να στραφεί προς το μαρξισμό αν και χρόνια μετά μιλούσε για «κόκκινους φασίστες» και στο βιβλίο «Ο Φρόιντ κι εγώ» εξηγούσε ότι δεν θεωρούσε τον εαυτό του ούτε κομμουνιστή, ούτε μαρξιστή γιατί όσο κι αν καταλάβαινε το Μαρξ, έβλεπε ότι ο μαρξισμός δεν έφτανε για να λυθούν τα προβλήματα κι ότι η αθλιότητα προϋπήρχε του καπιταλισμού), τον έκανε ακόμη πιο ύποπτο πρόσωπο στα μάτια του FBI (ήταν η εποχή του μακαρθισμού άλλωστε). Ορισμένα άρθρα στον Τύπο τον απεικόνιζαν ως αλλοδαπό ανεπιθύμητο, κατηγορώντας τον για αγυρτεία, τσαρλατανισμό και για το ότι ήταν ο ηγέτης μιας σεξουαλικής λατρείας. Ο Ράιχ διατάχθηκε να σταματήσει την πώληση συσσωρευτών οργόνης (αλλά αγνόησε το πρώτο δικαστήριο το 1954) και στη συνέχεια συνελήφθη και φυλακίστηκε (για δύο χρόνια) το 1956 για παράβαση της σχετικής διαταγής. Τόνοι από τα χαρτιά και τα βιβλία του, συμπεριλαμβανομένου του βιβλίου «Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού», που συνέδεε τον φασισμό (όπως τον έζησε από κοντά άλλωστε στο Βερολίνο) με τη σεξουαλική καταστολή, κατασχέθηκαν και κάηκαν. Σύμφωνα με τον Λαίνγκ, «παραμένει η μόνη καύση βιβλίων που εγκρίθηκε εθνικά στην αμερικανική ιστορία». Ο Ράιχ τελικά, πέθανε στη φυλακή το 1957 (στις 3 Νοεμβρίου).

(συνεχίζεται…)

*H δεύτερη φωτογραφία είναι από εδώ, όπου και μπορείτε να βρείτε ολόκληρο το σχετικό βιβλίο για να το διαβάσετε. Η φωτογραφία του Φρόιντ και του Ράιχ, προέρχεται από εδώ.