Παρουσίαση βιβλίου: «Ο Φρόυντ στην Ακρόπολη – Μια ατοπογραφία» του Ηλία Παπαγιαννόπουλου

(φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Σαν σήμερα επισκέφτηκε ο Φρόυντ την Ακρόπολη κι έτσι θεώρησα ότι αυτή είναι η καλύτερη στιγμή, για να σας παρουσιάσω το σχετικό βιβλίο του Ηλία Παπαγιαννόπουλου, που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις «Περισπωμένη». Έχοντας κάνει πριν από πολλά χρόνια αυτήν την ανάρτηση για το θέμα, ήταν επόμενο να μ’ ενδιαφέρει κι η προσέγγιση του συγγραφέα, όπως καταγράφεται στο οπισθόφυλλο:

«Το 1935, τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του, ο Φρόυντ δημοσιεύει ένα σύντομο κείμενο για την επίσκεψή του στην Ακρόπολη. Εκείνη η επίσκεψη τριάντα δύο ολόκληρα χρόνια νωρίτερα του είχε προξενήσει μια παράξενη διαταραχή που τον απασχόλησε κατόπιν για καιρό και τώρα επιστρέφει σε αυτήν για να δώσει την απάντηση στα πιεστικά ερωτήματα που του προκάλεσε, τόσο θεωρητικά όσο και βαθύτατα προσωπικά. Όμως, αντί να κλείνει το ζήτημα, η φροϋδική απάντηση συγκροτεί απεναντίας μια ιλιγγιώδη κειμενική μηχανή που πολλαπλασιάζει τους ιριδισμούς της αθηναϊκής εμπειρίας, εξωθώντας τη σκέψη και τη γραφή σε ένα δύσκολο σημείο.


Ταξιδιωτικό αφήγημα, ιστορία φαντασμάτων, στοχασμός για τα τραύματα της Ιστορίας, το πολυσυζητημένο αυτό κείμενο ενός αλλιώτικου περιηγητή στο κέντρο τόσο της ευρωπαϊκής όσο και της νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας είναι, στην παρούσα ανάγνωσή του, πρωτίστως ένα «παραμύθι για διαλεκτικούς». Ξεδιπλώνοντας τις πτυχώσεις του, θα παρακολουθήσουμε τη δημιουργία ενός πλέγματος, αναλυτικού κι αφηγηματικού, από συνάψεις ενίοτε παράδοξες και αναπάντεχες. Από τον Μπένγιαμιν και τον Ντερριντά, τον Κάφκα και τη Λισπέκτορ, μέχρι τον Σεφέρη, τον Παπαρρηγόπουλο και, ιδίως, τον Φαλμεράγιερ, η κλωστή του Φρόυντ, η κλωστή ενός ξένου, θα συνυφάνει πολλαπλά νήματα για να συλλάβει μια εικόνα της νεοελληνικής συνθήκης. Μια εικόνα της καταγωγής και κυρίως ενός λανθάνοντος παρόντος, μολυσμένου από την έκθεση σε μια υπερβολική εμπειρία. Μια ατοπογραφία.»

Ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος λοιπόν, κάνει τους δικούς του παραλληλισμούς, υπογραμμίζοντας μας ότι ο Φρόυντ διάβαζε «περισσότερο αρχαιολογία παρά ψυχολογία», όπως γνωρίζουμε απ’ τις επιστολές του κι έτσι «η φροϋδική παρομοίωση της ανάλυσης του ανθρώπινου ψυχισμού με την αρχαιολογία», είναι φυσικά αναμενόμενη. Κι εξηγεί ο συγγραφέας: «Ως παράδειγμα φέρνει τη Ρώμη, έτσι ώστε η πρώτη να μοιάζει με την προσπάθεια ανασύστασης της Roma Quadrata, δηλαδή», διευκρινίζει «ενός «περιφραγμένου οικισμού» στον οποίο η «αιώνια πόλη» θα είχε τη βαθύτερη ιστορική ρίζα της. Και αν ένας σημερινός επισκέπτης της Ρώμης», προσθέτει, «με δυσκολία μπορεί να βρει σε αυτήν κάτι παραπάνω από ελάχιστα ίχνη του παρελθόντος, η ανάλυση απεναντίας του ψυχισμού μπορεί κατά κανόνα, αν δηλαδή αυτός δεν έχει στο μεταξύ υποστεί κάποιο πλήγμα τόσο σοβαρό ώστε να τον αποκόβει ριζικά από το παρελθόν του, να τον ανασύρει ακέραιο στο ψυχικό παρόν του. Ό,τι δεν επιτρέπει ο χώρος, την παρατακτική συνύπαρξη των χρόνων στο παρόν, το επιτρέπει το ψυχαναλυτικό βλέμμα που αποκαλύπτει τα αφανώς διατηρημένα περασμένα».

Τα νήματα που υφαίνει λοιπόν ο Παπαγιαννόπουλος για να στηρίξει τις υποθέσεις του, εκκινούν από την αρχαιότητα (και πώς θα έλειπε ο Οιδίποδας;), διατρέχουν την ευρωπαϊκή λογοτεχνική παραγωγή (εύστοχη η αντίστιξη με την εμπειρία του ήρωα του László Krasznahorkai στην Αθήνα, όπως περιγράφεται στο βιβλίο «Η Σέιομπο πέρασε από εκεί κάτω», αλλά και με όσα διαδραματίζονται στον «Πύργο» του Franz Kafka, φυσικά), αναψηλαφούν το γερμανικό φαντασιακό όσον αφορά την τότε συλλογική πρόσληψη μιας εξιδανικευμένης Ελλάδας και φτάνουν, εγκιβωτίζοντας κατά κάποιο τρόπο τις όποιες ιστορικές ασυνέχειες (για να μνημονεύσω και το Φουκώ, που βεβαίως επικαλείται σε κάποια σημεία), μοιραία, ως τις μέρες μας. Γιατί άραγε; Επειδή ο συγγραφέας του εξαιρετικού αυτού πολυτονικού δοκιμίου που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις «Περισπωμένη» πιστεύει ότι: «Ακολουθώντας, με τη σειρά μας, το νήμα μιας τέτοιας επανόδου του άλλου, σε όνειρα του εαυτού μας που τον στοίχειωσαν και στα οποία δεν πάψαμε από καταβολής του νεοελληνικού κράτους να αναζητάμε το σχήμα μας, ενδέχεται να βρούμε, ή να κατασκευάσουμε μέσα από αυτήν, την περιοχή μιας μείζονος θραύσης – ενός άλλου, δικού μας πια, θρυμματισμού. Και μαζί, μέσα στο πένθος που ορίζει ένα τέτοιο συμβάν, να βρούμε ή να κατασκευάσουμε έναν μικρο-ιστορικό και μικρο-αρχαιολογικό αστερισμό θραυσμάτων. Αναδιατάσσοντας τότε τα υλικά εκείνης της επανόδου και τους συσχετισμούς ανάμεσά τους, αφηγούμενοι ξανά την αφήγηση μέσα στην οποία μας δίνεται, διαφορετικά τώρα, και συμπλέκοντάς την εντέλει με έναν ολόκληρο ιστό από κείμενα, συνειρμούς και συγκινήσεις, θα επιτρέψουμε, ίσως, να γίνει ορατό κάτι από ένα δικό μας κρυμμένο παρόν. Ένα παρόν αινιγματικό και μελαγχολικό σαν το νεύμα του ίδιου του κειμένου, του κειμένου του άλλου, που έχουμε τώρα μπροστά μας».

Θραύσεις επικαλείται, που προϋποθέτουν ενδοψυχικές συγκρούσεις, γεγονότα που δημιουργούν βιογραφικές ρωγμές και χρήζουν ερμηνειών. Προτείνονται και τέτοιες ερμηνείες στο βιβλίο, επομένως. Κι εύχομαι να τις βρείτε τόσο ενδιαφέρουσες, όσο κι εγώ.

.

Βιογραφικό σημείωμα: Ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1970. Από το 1990 και επί δεκατέσσερα χρόνια, η διαδρομή από την Ελλάδα στην Κεντρική Ευρώπη και πάλι πίσω, όχι μόνο στάθηκε ο ουσιαστικός τόπος της ζωής του, αλλά συνάμα όρισε το πεδίο ενός θεμελιώδους πνευματικού διακυβεύματος. Σπούδασε φιλοσοφία και αρχαία ιστορία στο Πανεπιστήμιο Innsbruck, στην Αυστρία. Η διδακτορική διατριβή που εκπόνησε εκεί εκδόθηκε σε επεξεργασμένη μορφή από τις εκδόσεις Ίνδικτος το 2000, με τίτλο «Έξοδος θεάτρου – Δοκίμιο οντολογίας με πλοηγό τον Μόμπυ-Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ. Από το 1996 μέχρι το 2003 δίδαξε στο Τμήμα φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Innsbruck. Ταυτόχρονα, ως επιστημονικός συνεργάτης της Ακαδημίας Αθηνών για τρία χρόνια, εκπόνησε την πρώτη μορφή του κειμένου «Επέκεινα της απουσίας». Από το 2004 διδάσκει πολιτική φιλοσοφία και ιστορία των ιδεών σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά τμήματα του Παντείου Πανεπιστημίου. Ανήκει, τέλος, στην συντακτική ομάδα του περιοδικού της Ινδίκτου.