«Quo Vadis, Aida?»: Μια καθηλωτικη ταινία που φέρνει στο επίκεντρο τις μητέρες της Σρεμπρένιτσα

Γι’ αυτή την ταινία γίνεται πολύς λόγος τους τελευταίους μήνες στα Βαλκάνια μιας και ξυπνάει άγριες μνήμες, διχάζει πάλι κι ήθελα πολύ να τη δω για να έχω άποψη. Τα κατάφερα πριν λίγες νύχτες και γι’ αυτό σας γράφω σήμερα. Μα μας αφορά ένα τέτοιο θέμα; θ’ αναρωτηθείτε ίσως, αν δε γνωρίζετε ορισμένα γεγονότα. Ναι, μας αφορά είν’ η απάντηση και πολύ μάλιστα. Γιατί στην Σρεμπρένιτσα (Srebrenica) υψώθηκε κι η ελληνική σημαία. Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα απ’ την αρχή. Κεντρική ηρωίδα της ταινίας, που σκηνοθέτησε η Γιασμίλα Ζμπάνιτς (Jasmila Žbanić), είναι μια Βόσνια μεταφράστρια των Ηνωμένων Εθνών, η Aida (την υποδύεται η Jasna Djuricic) που προσπαθεί να σώσει την οικογένειά της, δηλαδή τον άντρα της και τους δυο γιους της. Αναπαριστώνται στην ταινία, τα όσα διαδραματίστηκαν λοιπόν, στο στρατόπεδο του Ποτότσαρι (Potočari) που ήταν υπό τον έλεγχο των Ολλανδών κυανόκρανων, λίγο πριν κι αφού οι Σέρβοι κατέλαβαν την πόλη. Επικεφαλής εκεί ήταν ο Συνταγματάρχης Τόμας Κάρρεμανς (Colonel Thomas Karremans).

Ίσως κάποι@ έχετε δει ντοκιμαντέρ από ‘κεινη την εποχή κι άλλ@ όχι. Δε ξέρω φυσικά τι θυμάστε απ’ αυτά ακόμη κι όσ@ τα είδατε, αλλά εγώ θυμάμαι για παράδειγμα, σ’ ένα που προβλήθηκε απ’ το BBC 4 τον αυτάρεσκο Ράσκο Μλάντιτς (Rasko Mladić) να προσφέρει τσιγάρο στον εμφανώς αμήχανο και φοβισμένο Κάρρεμανς, παίζοντας μαζί του το παιχνίδι της γάτας με το ποντίκι, λέγοντας του ειρωνικά και μ’ όλη την αίσθηση της υπέροχης του «Μη φοβάσαι, δε θα ‘ναι το τελευταίο σου!» Υπήρχαν κάμερες τότε κι έχουν καταγραφεί τα γεγονότα. Δε μιλάμε δηλαδή για εικασίες κι έχει σημασία αυτό. Ούτε το ανακαλώ για να δικαιολογήσω τον Κάρρεμανς, που ένα πιόνι ήταν κι αυτός, αλλά για να καταλάβετε πόσο περίπλοκη ήταν η κατάσταση. Μου το θύμισε όλη η ταινία μάλιστα, αυτό ειδικά το ντοκιμαντέρ αλλά υπάρχουν κι άλλα που μπορείτε να δείτε αν ψάξετε. Κι η σκηνοθέτης επικεντρώνεται στο πώς τα βίωσε αυτά τα γεγονότα μια γυναίκα, μια μητέρα κι είναι σα να αντιπροσωπεύει όλες τις γυναίκες της Σρεμπρένιτσα το απολύτως βασισμένο σε αληθινά περιστατικά, σενάριο της.

Στην Σρεμπρένιτσα, στο Ποτότσαρι για την ακρίβεια, είχαν εγκλωβιστεί χιλιάδες πρόσφυγες και τα Ηνωμένα Έθνη δεν κατάφεραν να τους προστατέψουν παρά τις υποσχέσεις που τους είχαν δοθεί. Κάποι@ είχαν καταφύγει σκόπιμα και ηθελημένα εκεί. Δεν ήταν λίγ@. Από μια στιγμή και μετά όμως, οι πόρτες του στρατοπέδου έκλεισαν καθώς ειπώθηκε ότι δε χωρούσε άλλους ο χώρος (η μόνη εξαίρεση που θα γινόταν ήταν για γυναίκες με μωρά), κι έμειναν χιλιάδες απέξω (κι άλλοι τόσοι άντρες κατέφυγαν στα γύρω βουνά), ενώ οι υπεύθυνοι ένιπταν τας χείρας τους. Κι έχει σημασία να θυμόμαστε όχι μόνο ποιοι έκαναν κάτι, αλλά και ποιοι δεν έκαναν τίποτα. Ποιοι αποδείχτηκαν κατώτεροι των περιστάσεων κι έχουν σοβαρότατες ευθύνες. Κι είναι φανερό ότι την ενδιαφέρει την σκηνοθέτιδα πολύ, να το δείξει κι αυτό.

Στην περιοχή πάντως τότε βρισκόταν κι Έλληνες εθελοντές (;), παραστρατιωτικοί δηλαδή ακροδεξιοί εθνικιστές (δεν είναι δική μου εικασία, υπάρχουν φωτογραφίες όπου φαίνεται να χαιρετούν ναζιστικά, κάποιοι δήλωσαν και περήφανα μέλη της Χρυσής Αυγής), που πολεμούσαν στο πλευρό των Σερβοβόσνιων. Δεν υπάρχει καμία αναφορά γι’ αυτούς στην ταινία (κάποιοι αγνοούνται ακόμη, ένας τους έγραψε βιβλίο, κτλ), αλλά σίγουρα οι κάτοικοι των Βαλκανίων δε ξεχνούν την εποχή που κυριάρχησε στην Ελλάδα η ιδέα «Σύνορα με την Σερβία» κι ο Ράντοβαν Κάρατζιτς (Radovan Karadžić) δήλωνε «Έχουμε το Θεό και τους Έλληνες!». Μου το δείχνει αυτό σχεδόν πάντα όταν ταξιδεύω η θερμή υποδοχή των Σέρβων κι η αυθόρμητη στιγμιαία μόνο, ευτυχώς, επιφύλαξη αντίστοιχα, των Βόσνιων απέναντι μου, καθαρά λόγω εθνικότητας.

Πώς να πω ότι δεν έχουν δίκιο; Κι όμως, στο Σαράγεβο (Sarajevo), στου οποίου την πολιορκία έλαβαν επίσης μέρος Έλληνες, διάλεξα να μείνω σε μουσουλμανική συνοικία κι οι άνθρωποι ήταν ευγενικότατοι και φιλικότατοι το διάστημα που παρέμεινα εκεί, παρά το ότι φυσικά δεν αποκλείω το γεγονός του να έκαναν και δεύτερες σκέψεις. Τα αφηγήματα βλέπετε, καλά κρατούν. Την έχω δει αρκετά θα έλεγα τη Βοσνία (υπάρχουν αναρτήσεις σχετικές εδώ) λοιπόν κι έχω μια ιδέα, όπως κι ενδιαφέρον για όσα συμβαίνουν ευρύτερα στα Βαλκάνια. Στην Σρεμπρένιτσα πάντως, ακόμη δεν έχω πάει κι ας είναι στα σχέδια μου. Ξέρω ότι κυριαρχούν στο τοπίο τα νεκροταφεία. Και στο Σαράγεβο άλλωστε γεμάτοι είναι οι λόφοι, είναι παρόντες παντού οι νεκροί. Αναρτημένα τα ονόματά τους έξω από πολλά κτίρια, τα σημάδια απ’ τις σφαίρες στους τοίχους ακόμη εκεί, ακόμη κι ειδικές ξεναγήσεις στα μέρη που σχετίζονται με τον πόλεμο γίνονται (ας όψεται η μόδα του war tour).

Σας τα γράφω αυτά, για να έχετε μια εικόνα της κατάστασης σήμερα. Ναι, είναι κι η Νεκροπολιτική στη μέση και φυσικά δεν το ξεχνάω, αλλά για την ώρα, ας μείνουμε στα της ταινίας. Αναπαριστώντας λοιπόν τα γεγονότα, η σκηνοθέτιδα, Jasmila Žbanić, δείχνει τον ηθοποιό που υποδύεται το Μλάντιτς να δίνει εντολή στους στρατιώτες του να μοιράσουν ψωμί, σοκολάτες και αναψυκτικά στους πρόσφυγες που βρισκόταν έξω απ’ τις πύλες του στρατοπέδου στο Ποτότσαρι και να τους διαβεβαιώνει ο ίδιος, ότι θα τους διαθέσει τα μέσα για να φύγουν. Τους ζητούσε να μη φοβούνται καθόλου. Έτσι ακριβώς έγινε όντως τότε. Αυτό καταγράφηκε και στις κάμερες, αλλά ότι ακολούθησε ήταν ο διαχωρισμός αντρών και γυναικών κι ακολούθως δυστυχώς η σφαγή. Ο Κάρρεμανς αποχώρησε χαμογελαστός κι ανακουφισμένος παίρνοντας τα δώρα που του πρόσφερε ο Μλάντιτς, οι κυανόκρανοι είχαν επιδοθεί σε χορούς, οι κάμερες ήταν πάντα εκεί κι οι εκτελέσεις είχαν αρχίσει. Το είπαν κάποιες γυναίκες στον Κάρρεμανς πριν φύγει, πως στρατιώτες του Σερβοβοσνιακού στρατού σκότωναν άντρες εν ψυχρώ, αλλά δεν τις πίστεψε, όπως παραδέχτηκε αργότερα.

Αυτά είναι τα γεγονότα λοιπόν, αλλά οι γενικεύσεις δεν μ’ άρεσαν ποτέ. Για μένα είναι αδιαμφισβήτητα, αλλά δεν ενστερνίζομαι κιόλας την άποψη ότι οι Σέρβοι ήταν οι μακελάρηδες των Βαλκανίων, γιατί δεν χωράνε κάποιοι άλλοι σ’ αυτό το αφήγημα. Ποιοι; Απλούστατα οι άλλοι Σέρβοι που διαδήλωναν στο Βελιγράδι εναντίον του πολέμου, οι Σέρβοι που βοήθησαν τους μουσουλμάνους γείτονες τους να διαφύγουν κι όσ@ έστελναν κρυφά τρόφιμα στο Σαράγεβο όσο διαρκούσε η πολιορκία. Οι Σέρβοι επίσης που διώχθηκαν κι εκτελέστηκαν σ’ άλλες περιοχές της πρώην Γιουγκοσλαβίας, όπως το Κοσσυφοπέδιο, που είδαν τα σπίτια τους να καταστρέφονται, τις εκκλησίες τους να καίγονται κι έχασαν για πάντα δικούς τους. Αλλά κάπως έτσι, άνθρωποι που συμβίωναν ειρηνικά για χρόνια, που ερωτεύονταν και παντρεύονταν (γεγονός είναι κι οι πάμπολλοι μεικτοί γάμοι), χωρίς να τους απασχολεί το διαφορετικό τους θρήσκευμα, βρέθηκαν απέναντι ν’ αλληλοσκοτώνονται. Γιατί έτσι είναι οι πόλεμοι κι οι Μεγάλες Ιδέες είναι που μακελεύουν. Πάντα χρειάζονται βέβαια κι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι κι αν δεν υπάρχουν, τους κατασκευάζουν, δε χάθηκε ο κόσμος. Το έχω κι αυτό υπόψη.

Στην Σρεμπρένιτσα, επίσης όμως, εκτός απ’ τους Ολλανδούς και τους Έλληνες, έχει σημασία να θυμόμαστε πως ήταν κι οι Κροάτες κι έπαιξαν κι αυτοί το ρόλο τους. Άσχημα παιχνίδια βέβαια, μιας κι αναφέρομαι στους Κροάτες (τους οποίους υποστήριζαν πολύ οι Γερμανοί), μήπως δεν παίχτηκαν απ’ την άλλη και σε βάρος τους, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Βούκοβαρ (Vukovar); Πώς να μην το μετρήσουμε κι αυτό; Όπως και τις πεποιθήσεις που υπήρχαν και υπάρχουν ότι έπρεπε να θυσιαστεί το Βούκοβαρ για να κερδηθεί η διεθνής συμπάθεια; Καταλαβαίνετε τώρα πόσο δύσκολες είναι οι απόλυτες κρίσεις; Η Αμερική έκανε γενικώς τις κινήσεις της στην σκακιέρα των Βαλκανίων κι η ..πολιτισμένη Ευρώπη, παρακολουθούσε απ’ τις οθόνες της… Αμφιβάλλει κανείς ότι βόλευε πολλούς (ναι και την Ελλάδα), ο διαμελισμός της Γιουγκοσλαβίας; Για όλους αυτούς τους λόγους, δε βλέπω την εικόνα ασπρόμαυρη. Αυτή είναι λοιπόν, η δική μου γνώμη.

Μεγάλο ρόλο φυσικά έπαιξε κι ο ίδιος ο Μλάντιτς, που ξεκάθαρα μιλούσε για εκδίκηση εναντίον των μουσουλμάνων. Αλλά και τον τρόπο που απευθυνόταν στους στρατιώτες του να δείτε απ’ τα ντοκιμαντέρ που ανέφερα στην αρχή, όλο και κάτι θα καταλάβετε. Η διαφθορά της εξουσίας, η προσωπικότητα κι ο χαρακτήρας του, ίσως όλα να συνέβαλαν. Σε λίγες μέρες, δηλαδή στις 8 Ιουνίου θ’ ακουστεί η τελική ετυμηγορία της δίκης του. Η Ιστορία θα τον κρίνει. Αρκετές απ’ τις μητέρες όμως που έχασαν τα παιδιά τους δε ζουν πια για να δικαιωθούν. Κάποιες δεν τα βρήκαν ποτέ για να τα θάψουν, άλλες τα βρήκαν κομματιασμένα, οι περισσότερες ζουν με τις φωτογραφίες τους μόνο για συντροφιά και όταν ανακαλύπτονται ομαδικοί τάφοι καλούνται να δουν, κάθε φορά, αν αναγνωρίζουν τους δικούς τους απ’ ό,τι απέμεινε απ’ αυτούς. Εδώ μπορείτε να διαβάσετε τι βίωσαν και βιώνουν, αλλά και τι πέτυχαν ως τώρα κι εγώ μεταφράζω ένα μικρό μόνο απόσπασμα:

«Οι γυναίκες έχουν κερδίσει ισχυρή φήμη για την εκστρατεία τους για την αλήθεια (campaign of truth-telling). Συμμετείχαν σε υποθέσεις εναντίον των Ηνωμένων Εθνών και των Κάτω Χωρών για φερόμενη αμέλεια από τα ολλανδικά στρατεύματα του ΟΗΕ, που επέτρεψαν να σκοτωθούν οι Βόσνιοι. Έπεισαν επίσης το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να εγκρίνει ψήφισμα που να καλεί όλες τις χώρες της ΕΕ να σηματοδοτήσουν την 11η Ιουλίου ως την ημέρα μνήμης της γενοκτονίας της Σρεμπρένιτσα».

Μιας και με αφορμή την ταινία πάντως, εξηγώ όλα αυτά, και δε θα μπορούσε να γίνει αλλιώς, ν’ αναφερθώ και σ’ αυτό το βιβλίο της Ρούζα Φωτιάδη (Ruža Fotiadis) που τιτλοφορείται «Traditional Friends and Orthodox Brothers” – Greek-Serbian Friendship in the 1990s between Discourse and Praxis» (Göttingen: Wallstein-Verlag, 2014). Καταγράφει πολλούς σταθμούς της σχέσης των δύο χωρών και θα σας βοηθήσει αν θέλετε να ξέρετε περισσότερα. Σε πρόσφατο αφιέρωμα της Frankfurter Allgemeine Zeitung που υπάρχει κι εδώ στα ελληνικά, σχολιάστηκε πάντως μία παράλειψή του από Γερμανό δημοσιογράφο: «(…)το 1941, η υπό σερβικό έλεγχο Γιουγκοσλαβία, προκειμένου να συμμετάσχει στον άξονα Γερμανίας-Ιταλίας-Ιαπωνίας, είχε ζητήσει από τον Χίτλερ γραπτή διαβεβαίωση ότι θα προσαρτήσει τη Θεσσαλονίκη…» Αυτό, για να έχετε πλήρη εικόνα.

Και να που φτάνει στο τέλος της κι αυτή η μεγάλη ανάρτηση που εσκεμμένα δε θέλησα να σπάσω σε μικρότερα μέρη… Τι γνώμη έχω λοιπόν για την ταινία; Δεν είναι φανερό; Την προτείνω ανεπιφύλακτα. Την βρήκα καθηλωτική, βαθιά συγκινητική (με λιτά μέσα μάλιστα το πετυχαίνει αυτό) κι αφυπνιστική για όσ@ δε γνωρίζουν τι συντελέστηκε τότε στην Σρεμπρένιτσα. Καταλαβαίνω γιατί βραβεύτηκε. Να τη δείτε. Κλείνοντας πάντως, να θυμίσω κι αυτή τη λεπτομέρεια για τις συναδέλφισσες και τους συναδέλφους του χώρου της ψυχικής υγείας: ο Ράντοβαν Κάρατζιτς ήταν ψυχίατρος. Και ποιητής δυστυχώς, αλλά θα σταθώ στην πρώτη του ιδιότητα. Κρυβόταν λοιπόν απ’ το 1996, ασκούσε όμως το επάγγελμά του κανονικά, ως Δόκτωρ Ντράγκαν Ντάμπιτς και παρίστανε μάλιστα το σύγχρονο γκουρού μέχρι το 2008 που συνελήφθη. Στο βιβλίο του Γιώργου Στάμκου «Άγνωστη Σερβία» θα βρείτε ένα ολόκληρο κεφάλαιο γι’ αυτόν με όλες τις λεπτομέρειες απ’ τη δράση του προπολεμικά και μεταπολεμικά ως «ειδικού» κι ένα ακόμη για το «βρυκόλακα» Μιλόσεβιτς. Είναι κι αυτά πολύ διαφωτιστικά.-

Στη «Μηχανή του Χρόνου» : Η Ιστορία της ψυχασθένειας και των ψυχιατρείων

Για την παρουσία μου στη «Μηχανή του Χρόνου», πρόκειται να σας γράψω σήμερα, όπως ίσως θα υποψιαστήκατε ήδη. Κράτησα λοιπόν αυτό το πολύ πρόχειρο στιγμιότυπο απ’ την εκπομπή, μόνο και μόνο γι’ αυτό το σκοπό. Άργησα κάπως ομολογώ να το κάνω, αλλά να που ήρθε η ώρα. Καταρχάς θέλω να ευχαριστήσω για την πρόσκληση την κυρία Αθηνά Τζίμα και τον κύριο Χρίστο Βασιλόπουλο. Ο λόγος που με κάλεσαν είναι η ενασχόληση μου εδώ στο blog, με την ιστορία των ψυχιατρικών ιδρυμάτων και φυσικά το ενδιαφέρον μου για όσα συμβαίνουν στους ψυχικά πάσχοντες, στα άτομα με ψυχιατρική εμπειρία, διαχρονικά.

Αυτά που με παρακολουθήσατε ή θα με δείτε στο μέλλον ν’ αναφέρω στην εκπομπή, για την ιστορία του Ψυχιατρείου της Κέρκυρας, του Δαφνιού, κτλ, υπάρχουν εδώ σε διάσπαρτες αναρτήσεις και φυσικά είναι καλύτερα καταγεγραμμένα, σε σχέση μ’ όσα θυμήθηκα κι ανέφερα προφορικά. Μπορείτε ν’ ανατρέξετε στις σχετικές ετικέτες και να τα διαβάσετε και βέβαια θα υπάρξει και συνέχεια σύντομα. Πάντα επιστρέφω σ’ αυτά τα θέματα, άλλωστε. Το γνωρίζετε όσ@ με διαβάζετε.

Πιο σημαντικά όμως θεωρώ ειλικρινά ότι είναι, όσα κατέθεσαν οι άνθρωποι που πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα της νεότερης ιστορίας των ψυχιατρικών ιδρυμάτων της χώρας μας, δηλαδή ο τ. Καθηγητής του ΑΠΘ, Κώστας Μπαϊρακτάρης που ήταν στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης, ο ψυχίατρος Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου που βρέθηκε στη Λέρο και μετέπειτα στο Δαφνί και φυσικά ο έτερος ψυχίατρος Γιώργος Αστρινάκης που ήταν στο Δρομοκαΐτειο. Τα δικά τους γραπτά και βιβλία συμβουλεύομαι μεταξύ άλλων κι εγώ, εδώ και χρόνια, κι είναι μεγάλη τύχη το ότι είχα καθηγητή τον πρώτο και συνεργάζομαι ποικιλοτρόπως με το δεύτερο. Έμαθα πολλά κοντά τους. Αν κάνετε κλικ λοιπόν στα ονόματά τους, θα βρείτε συνδέσμους με μερικά κείμενα που σας προτείνω, για να συμπληρώσετε τις γνώσεις σας.

Κλείνοντας, θέλω να ευχαριστήσω όλους τους συντελεστές της εκπομπής για τη θερμή τους υποδοχή. Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν πέρυσι, σε περίοδο καραντίνας και προς τιμή τους πήραν όλα τα μέτρα, για να αισθάνομαι ασφαλής. Προσπάθησαν δε φιλότιμα σ’ αυτά τα δύο επεισόδια να χωρέσουν όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για τα ψυχιατρικά ιδρύματα της χώρας μας (το θέμα φυσικά είναι τεράστιο), να δώσουν μια σφαιρική εικόνα, να υπάρχει πολυφωνία κι αξίζει οπωσδήποτε να δείτε τι κατάφεραν. Η δική μου γνώμη είναι ότι πέτυχαν τον στόχο τους και παρουσίασαν μια αξιόπιστη ιστορική αναδρομή. Είχαν ερευνήσει πάρα πολύ και φάνηκε αυτό. Συγχαρητήρια και κάθε επιτυχία εύχομαι για το μέλλον σε όλ@ τους.-

Η Ιταλική φιλελληνική τέχνη

“La morte di Marco Botzaris” (1841), Ludovico Lipparini

Στα ελληνικά αλλά και στα ιταλικά, διατίθεται το σχετικό σύντομο ντοκιμαντέρ που μπορείτε να παρακολουθήσετε απ’ το Made in Italy, όπως πάντα με μια απλή εγγραφή (αν μπαίνετε για πρώτη φορά). Κι ένα άρθρο για το ζωγράφο Ludovico Lipparini, μπορείτε να διαβάσετε εδώ. Το υπογράφει ο καθηγητής Απόστολος Αποστόλου κι είναι δημοσιευμένο στα ιταλικά. Απ’ αυτό δανείστηκα και τη φωτογραφία του πίνακα που βλέπετε παραπάνω.

Να τι αναφέρεται πάντως για το ντοκιμαντέρ, που θα είναι διαθέσιμο ως τις 16 Απριλίου:

«Με αφορμή τους γιορτασμούς για τα 200 χρόνια από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης παρουσιάζουμε μια από τις μορφές της Ιταλικής συμμετοχής, την καλλιτεχνική, που εξέφραζε τα διάχυτα αισθήματα συμπάθειας προς τον ένδοξο άγωνα των Ελλήνων για την ελευθερία, προάγγελο του αντίστοιχου αγώνα για την παλιγγενεσία της Ιταλίας.

Το γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης ώθησε πολλούς Ιταλούς, σήμερα εν πολλοίς ξεχασμένους, να μεταβούν στην Ελλάδα για να ενώσουν τις δυνάμεις τους σε εκείνες των Ελλήνων αγωνιστών, ταυτόχρονα όμως ενέπνευσε ένα καλλιτεχνικό ρεύμα, το ρεύμα του Φιλελληνισμού στην τέχνη, που απομακρύνεται από τον φθίνοντα Νεοκλασικισμό και θα κυριαρχήσει επί σχεδόν τριάντα χρόνια».

Μνήμες Επανάστασης: απ’ το Παρίσι ως την Αθήνα

«Η σφαγή της Χίου», Delacroix, 1824. Παρίσι, Λούβρο, 2019. (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Σχεδόν δυο χρόνια πριν, τράβηξα μεταξύ άλλων κι αυτή τη φωτογραφία στο Λούβρο που ανέβασα ήδη στον προσωπικό μου λογαριασμό στο Instagram. Τη βλέπετε υπό γωνία, γιατί ήταν αδύνατον να σταθώ οπουδήποτε αλλού για να μπορέσω να φωτογραφήσω τον συγκεκριμένο πίνακα του Ντελακρουά. Για τέτοιο πλήθος επισκεπτών, μιλάμε. Προ πανδημίας βέβαια αυτά και περισσότερα απ’ το σπουδαίο Μουσείο θα σας δείξω σύντομα.

Αυτές τις μέρες λοιπόν, που έστω κι απ’ το κινητό μου τηλέφωνο είδα τα εκθέματα της πολύ κατατοπιστικής έκθεσης του Γαλλικού Ινστιτούτου και διάβασα όλα τα κεφάλαια, αποφάσισα ότι είναι καιρός να μοιραστώ τη φωτογραφία του πασίγνωστου πίνακα, μαζί σας.

Ο Σέλλεϋ, ο Ουγκώ, ο Λόρδος Βύρων κ.α., είναι μερικά απ’ τα πρόσωπα που αναφέρονται στην έκθεση. Υπάρχουν αποσπάσματα απ’ τα γραπτά τους για την Ελλάδα, ολόκληρα ποιήματα για τους αγωνιστές της, λεπτομέρειες για τις μάχες της, εξώφυλλα εφημερίδων της εποχής (εξηγήσεις για τα τότε fake news), φωτογραφίες από πίνακες κ.α, που αξίζει να δείτε.

Προσωπικά, αν κι όπως σας είπα διάβασα τα πάντα, στάθηκα περισσότερο στα κεφάλαια που έχουν να κάνουν με την Τέχνη, τις επιρροές δηλαδή του φιλελληνικού πνεύματος στη Λογοτεχνία, στο Θέατρο, στη Μουσική.

Έχει ενδιαφέρον να μάθετε όμως και ποια ήταν τα κίνητρα των ανθρώπων που άφησαν τις χώρες τους για να έρθουν να πολεμήσουν εδώ, τι περίμεναν, τι βρήκαν, πώς ένιωσαν κτλ. Τι ζητούσαν γνωστές προσωπικότητες του Αγώνα να γίνει και πως βρέθηκαν κάποια ελληνόπουλα να σπουδάζουν στη Γαλλία. Και για τον Ντελακρουά θα μάθετε επίσης: τους λόγους, για παράδειγμα, για τους οποίους ζωγράφισε τη «Σφαγή της Χίου». Ακόμη, για την ιδιαιτερότητα της ναυμαχίας του Ναυαρίνου, για την Επιστημονική Επιτροπή του Μοριά, για το ρόλο των γυναικών αυτή την περίοδο, κ.α.

Αξιοσημείωτη είναι πάντως κι η εμπορική πλευρά αυτής της επανάστασης που ως φαίνεται έγινε της «μόδας» και πουλούσε, αφού κυκλοφορούσαν ποτά με ετικέτες σχετικές με το Μεσολόγγι, υπήρχαν περιτυλίγματα για καραμέλες με θέματα απ’ την ελληνική επανάσταση, σαπούνια, κολόνιες , κρέμες, πορσελάνες κ.α.

Καλύτερα όμως να μη σας γράψω άλλα εγώ και να τα δείτε όλα εδώ. Υπάρχουν πολλές αξιόλογες εκθέσεις αυτό το διάστημα για το 1821 και λοιπές εκδηλώσεις λαμβάνουν χώρα – ειρωνικό που γίνονται στην πιο ανελεύθερη στιγμή της ζωής μας-, άρα έχετε πολλές επιλογές. Κατά τη γνώμη μου λοιπόν, αυτή είναι μία έκθεση, που αξίζει σίγουρα το χρόνο σας. Εσείς αποφασίζετε όμως, όπως πάντα.

Η ιστορία της ψυχασθένειας και των ψυχιατρείων απ’ τη «Μηχανή του Χρόνου»: Δευτέρα 1 Φεβρουαρίου στις 21.00 στο COSMOTE HISTORY

«Η εκπομπή παρουσιάζει έναν αιώνα εξέλιξης της ψυχιατρικής φροντίδας, από την ίδρυση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους μέχρι τη μεγάλη ψυχιατρική μεταρρύθμιση του 1983. Το επεισόδιο φωτίζει την αντιμετώπιση της ψυχικής νόσου από τον αρχαίο κόσμο μέχρι την εμφάνιση της ψυχιατρικής επιστήμης, τον 19ο αιώνα. ψυχιατρείων, καθώς φιλοξενούσαν όχι μόνο ψυχασθενείς, αλλά και τοξικομανείς, άπορους, ακόμα και απόβλητους της κοινωνίας. Ο αριθμός των ασθενών μειώθηκε σημαντικά την περίοδο της κατοχής, όταν η έλλειψη φαγητού και το κρύο, προκάλεσαν τον θάνατο εκατοντάδων ανθρώπων. Ωστόσο, ακόμα και τότε, τα ψυχιατρεία αποτελούσαν πραγματικό άσυλο για πολύ κόσμο, καθώς προστάτευσαν όχι μόνο για ψυχασθενείς, αλλά αντιστασιακούς και Εβραίους από τα κατοχικά στρατεύματα.

Στην εκπομπή μιλούν: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΝΤΗΣ – ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ, ΣΤΕΛΙΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ – ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ, ΓΕΩΡΓΙΑ ΔΟΥΒΙΚΑ – ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟΥ, ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΛΟΥΜΠΙΔΗΣ – ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ, ΜΑΡΚΕΛΛΑ ΦΙΣΤΕ – ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ, ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΤΕΜΠΕΛΗ – ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ, ΕΥΘΥΜΙΑ ΜΑΓΓΟΥΡΑ – ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ, ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΣΕΒΡΗΣ – ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ, ΑΜΑΛΙΑ ΑΤΣΑΛΑΚΗ – ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ, ΙΣΙΔΩΡΟΣ ΠΡΩΪΟΣ – ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΑΤΤΙΚΗΣ «ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟ», ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΜΕΓΑΛΟΟΙΚΟΝΟΜΟΥ – ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ, ΕΥΔΟΚΙΑ ΜΙΣΟΥΡΙΔΟΥ – ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΣΗ ΣΤΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΥΦΑΝΤΗΣ – ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΟΣ.

Η εκπομπή προβάλλεται κάθε Δευτέρα στις 21.00 και σε επανάληψη κάθε Κυριακή στις 17.00, στο COSMOTE HISTORY HD». Περισσότερες λεπτομέρειες εδώ.

«LUDLOW, oι Έλληνες στους Πολέμους του Άνθρακα»: Ολόκληρο το υποτιτλισμένο ντοκιμαντέρ στο Vimeo

Λόγω της ημέρας, για να μην ξεχνάμε, ένα ντοκιμαντέρ που προσφέρεται για παραλληλισμούς και αποσαφηνίζει γνωστά αφηγήματα:

«Η Εργατική Πρωτομαγιά που γιορτάζεται σε όλα τα μέρη του κόσμου, πλην των Ηνωμένων Πολιτειών, ξεκίνησε με ένα εργατικό συλλαλητήριο στις ΗΠΑ, όπου εξερράγη μια βόμβα και η αστυνομία κατηγόρησε τους αναρχό- σοσιαλιστές σαν υπεύθυνους…»

Κάπως έτσι ξεκίνησαν όλα και θα μάθετε πως συνεχίστηκε η ιστορία και πως την έζησαν οι τότε Ελληνο-Αμερικανοί και τη διηγούνται οι απόγονοί τους.

Προσωπικά, στάθηκα σε μερικά σημεία, όπως αυτό που θα διαβάσετε παρακάτω, έχοντας στο νου μου τους ξένους εργάτες που δουλεύουν ανά τον κόσμο ανασφάλιστοι, τους Ινδούς των θερμοκηπίων που βλέπω στο Μαραθώνα τα καλοκαίρια να κάνουν μπάνιο στα γρήγορα (συχνά με όλα τους τα ρούχα υπό την εποπτεία πάντα των αφεντικών), εκείνους της Μανωλάδας, τον άνθρωπο που έδωσε τέλος στη ζωή του πρόσφατα, κι άλλους, κι άλλους…

Όσοι υποστηρίζουν ότι «εμείς δεν ήμασταν έτσι», υπονοώντας αλλά και κραυγάζοντας ενίοτε πως ό λ ο ι οι Έλληνες όπου δούλεψαν είχαν άμεμπτη συμπεριφορά και ήταν νόμιμοι («είχαμε χαρτιά εμείς!»), χρήσιμο είναι να δουν ολόκληρο το ντοκιμαντέρ και να συμβουλευτούν τα επίσημα στατιστικά στοιχεία για την εγκληματικότητα των Ελλήνων (μεταναστών πρώτης γενιάς), στην Αμερική. Είχα συμπεριλάβει τέτοιες πηγές κι εγώ άλλωστε στο δεύτερο βιβλίο μου και πρότεινα συχνά μάλιστα (απ’ το «μακρινό» 2010) αυτό το ντοκιμαντέρ, όπως προτείνω τώρα και το συγκεκριμένο. Γιατί μπορεί η ιστορία γράφεται απ’ τους νικητές, να παραχαράσσεται ναι, εύκολα, αλλά μερικά πράγματα ευτυχώς δεν αποσιωπούνται για πάντα:

«Οι Έλληνες δεν ήταν ευπρόσδεκτοι στις ΗΠΑ. Οι Αμερικανοί θεωρούσαν πως όλοι οι μετανάστες τους παίρνουν τις δουλειές και οι Έλληνες κατάφεραν να χαρακτηριστούν ως το κατώτερο είδος Ευρωπαίου και ίσως ούτε καν ως Ευρωπαίοι.

Στη Δύση οι εργάτες σιδηροδρόμων δούλευαν σε ομάδες. 20, 30, 40 άτομα δούλευαν και ζούσανε μαζί. Δεν επιτρεπόταν στους Έλληνες να κατασκηνώνουν με άλλους Ευρωπαίους. Ήταν υποχρεωμένοι να ζουν με τους Ασιάτες, συνήθως τους Ιάπωνες.

Και φυσικά είχαν πάντα τις χειρότερες δουλειές, δηλαδή τις ανατινάξεις με δυναμίτη...»

Dan Georgakas (συγγραφέας του «Greek American Radicalism in the 20th Century»)

Ας λάβουμε υπόψη λοιπόν την ιστορία και ας μην ξεχνάμε πως οι θέσεις των ανθρώπων («νόμιμων» και «παράνομων»), αλλάζουν συνεχώς σ’ αυτό τον κόσμο. Γι’ αυτό έχει νόημα να προτάσσουμε την αλληλεγγύη μας, να θυμόμαστε πως «οι ξένοι που παίρνουν τις δουλειές» ήταν κάποτε πολλοί Έλληνες σε άλλα κράτη. Εμείς θεωρούμασταν εγκληματίες κι ήμασταν απολύτως ανίσχυροι, όπως σήμερα είναι κάποιοι άλλοι:

«Επισκεπτομένη αυτούς εις τας καλύβας των και φιλοξενουμένη παρ’ αυτών, είχον την ευκαιρία να παρακολουθώ τα της εργασίαν των, να μανθάνω τα των μισθών των, να ακούω τα παραπονά των προς τους επιστάτες των έργων αυτών… Ενθυμούμαι ένα Κρητικάκι, εξι πόδας υψηλόν, να κλαίη σα μικρό παιδί όταν μοι αφηγείτο πως τους μεταχειρίζετο σκληρώς, απανθρώπως, ο φύλαξ, όταν μου έλεγε πως τους βλέπει ως εγκληματίας ο επιστάτης…»

Μαρία Σαραντοπούλου-Οικονομίδου (αποσπάσματα απ’ το βιβλίο «Οι Έλληνες της Αμερικής όπως τους είδα», Νέα Υόρκη, 1916)