Γιατί θυμόμαστε τον Φράνκο Μπαζάλια

Θέλουμε ν’ αλλάξουμε αυτή την κοινωνία όπου η ανθρωποκτονία, π.χ., στο εργοστάσιο ή στην εργασία γενικότερα είναι νομιμοποιημένη. Λέγεται ότι ο ψυχικά πάσχων είναι επικίνδυνος και μπορεί να σκοτώσει. Αλλά, όταν ο εργοδότης τοποθετεί σκαλωσιές απροστάτευτες και ο εργάτης πέφτει και πεθαίνει, τότε ποιος από τους δύο είναι περισσότερο επικίνδυνος; Πρέπει να εναντιωθούμε σε αυτή την κοινωνία που καταστρέφει το άτομο και σκοτώνει αυτόν που δεν έχει τα μέσα να αμυνθεί.

Φράνκο Μπαζάλια (απόσπασμα απ’ το βιβλίο «Εναλλακτική ψυχιατρική», μετάφραση: Γιώργος Αστρινάκης, εκδόσεις «Καστανιώτη», 2008)

Franco Basaglia in Colorno, Italy, in 1971. Credit: Giuseppe Pino/Mondadori Portfolio via Getty

Ο Franco Basaglia, ο ψυχίατρος που άλλαξε την ψυχιατρική περισσότερο απ’ οποιονδήποτε άλλο στην εποχή του, γεννήθηκε στη Βενετία στις 11 Μαρτίου του 1924 (σαν σήμερα λοιπόν) και πέθανε πρόωρα στις 29 Αυγούστου του 1980, από όγκο στον εγκέφαλο.

Το 1943 αφού αποφοίτησε απ’ το Γυμνάσιο, εγγράφτηκε στην ιατρική σχολή της Πάντοβα. Εκεί συνάντησε πολλές σημαντικές προσωπικότητες και γιατρούς, που τον βοήθησαν στο μεγάλο ιστορικό του έργο. Η σκέψη του επηρεάστηκε απ’ τον Foucault, τον Freud, πάρα πολύ απ’ τον Sartre (στην καρδιά της υπαρξιακής φιλοσοφίας του Sartre είναι η έννοια του ανθρωπισμού, η τάση να προωθηθεί η ριζοσπαστική ελευθερία του ανθρώπου χωρίς επιβολές από τα πάνω, η ισότητα των ανθρώπων στην ατομικότητά τους), τον Gramsci κ.α.

Αποφοίτησε το 1949 και το 1952 εξειδικεύτηκε στις νευρολογικές και ψυχιατρικές ασθένειες. Το 1953 παντρεύτηκε την Franca Ongaro, με την οποία απέκτησε τα παιδιά Alberta (εδώ θα μάθετε περισσότερα για κείνη) και Enrico. Η σύζυγός του δεν ήταν μόνο σύντροφος στη ζωή του, αλλά στάθηκε πλάι του και στο μεγάλο επαγγελματικό του στοίχημα.

Αν και είχε τους απαραίτητους τίτλους και άρχισε να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο το 1958, η ισχυρή αντίσταση που βρήκε στο ακαδημαϊκό περιβάλλον, τον έκανε να εγκαταλείψει αυτή του τη σταδιοδρομία και να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στην ψυχιατρική της πράξης.

Το μεγάλο του στοίχημα ξεκίνησε στην Gorizia το 1961. Η πρώτη φορά που είδε το πώς λειτουργούσαν τα άσυλα, είχε ένα πολύ ισχυρό και σκληρό αντίκτυπο γι’ αυτόν: ένιωσε πως ξαναζούσε την εμπειρία των φυλακών (είχε φυλακιστεί για έξι μήνες, λόγω της αντιφασιστικής του δράσης).

Συγκλονίστηκε απ’ τις εικόνες που είδε (περισσότερα υπάρχουν εδώ), απ’ τη νομιμοποίηση των βασανιστηρίων ανθρώπων που θεωρούνταν προβληματικά υποκείμενα που έπρεπε να ελέγχονται και τίποτε περισσότερο, κι αποφάσισε να μην επιτρέψει να συνεχιστεί να είναι τέτοια η αντιμετώπιση των ψυχικά πασχόντων.

Έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τις εμπειρίες του Maxwell Jones, Ronald Laing και David Cooper, αλλά ήθελε να αποφύγει τον κίνδυνο δημιουργίας μιας νέας μορφής θεσμοθέτησης ψυχικών ασθενών – μια «απλή μεταμφίεση της πρωτόγονης σχέσης κυρίου-υπηρέτη».

Έτσι άρχισε τη δική του επανάσταση και μέχρι το 1971 άλλαξε πολλά για τους ανθρώπους που ήταν έγκλειστοι εκεί (σ’ αυτό το ντοκιμαντέρ καταγράφηκαν εικόνες της εποχής) . Το 2018 μάλιστα, κυκλοφόρησε ένα βιβλίο, αυτό του Antonio Slavitch που αναφέρεται σε όσα συνέβησαν στην Gorizia τα πρώτα εκείνα δύσκολα χρόνια κι έχει αναμφίβολα τη δική του ιστορική αξία.

Οι ψυχικά πάσχοντες αντιμετωπίζονταν πια εκεί μ’ αξιοπρέπεια, τα κλουβιά όπου τους κρατούσαν παλιότερα καταργήθηκαν, οι πόρτες των τμημάτων ξεκλειδώθηκαν, δραστηριότητες και εργαστήρια κάθε είδους τους βοηθούσαν στο να επανακατακτήσουν τις αδρανοποιημένες απ’ την ασυλοποίηση, δεξιότητες, συναντούσαν φίλους τους και συγγενικά τους πρόσωπα, έβγαιναν πια στον έξω κόσμο.

Ο Basaglia ήταν πεπεισμένος ότι κανείς από ‘μας δεν μπορεί να ειπωθεί ότι είναι απόλυτα διανοητικά υγιής («Visto da vicino nessuno è normale») γι’ αυτό και δεν θεώρησε ποτέ δίκαιο να αποκλείονται άτομα από αδύναμες κοινωνικά κατηγορίες (όχι μόνο οι ψυχικά πάσχοντες, αλλά κι οι τοξικομανείς, οι ιερόδουλες, οι μετανάστες κ.α). Στη δική του θεραπευτική κοινότητα, υπήρχε ισότητα όλων και οριζόντιες σχέσεις. Οι λευκές ιατρικές ποδιές, καταργήθηκαν.

Η ηλεκτροσπασμοθεραπεία τελικά απαγορεύτηκε, η φαρμακολογική θεραπεία θεωρήθηκε μόνο ως μία εναλλακτική δυνατότητα επανεκπαίδευσης στην κοινωνική ζωή, ο διάλογος χρησιμοποιούνταν για την κοινωνική ένταξη. Δημιουργήθηκε έτσι «η δημοκρατία των απελευθερωμένων τρελών».

Φυσικά όλα αυτά δεν τα είδε με καλό μάτι η κυρίαρχη ψυχιατρική, ο Basaglia πολεμήθηκε για τις ιδέες του και παραπέμφθηκε σε δίκη, όταν ένας απ’ τους ασθενείς του δολοφόνησε τη γυναίκα του. Τελικά απαλλάχτηκε και συνέχισε το έργο του στην Τεργέστη (φωτογραφίες απ’ το εν λόγω ψυχιατρείο, μπορείτε να δείτε εδώ), με σκοπό το οριστικό κλείσιμο του ασύλου.

Οι εμπειρίες του απ’ την Τεργέστη και την Γκορίτσια, ενέπνευσαν κι άλλους συναδέλφους του στην Πάρμα, στην Περούτζια και σ’ άλλα μέρη όχι μόνο της Ιταλίας, αλλά κι ολόκληρου του κόσμου.

Η Ελλάδα είναι απ’ τις χώρες, όπου φωτισμένοι ψυχίατροι επηρεάστηκαν απ’ το έργο του κι αξίζει ν’ αναφερθεί ότι κλήθηκε σε πολλά μέρη του κόσμου για να μιλήσει και να εξηγήσει τον τρόπο δουλειάς του. Το «Πείραμα της Τεργέστης» άλλωστε είναι πλέον επίσημα, ένα από τα πιλοτικά προγράμματα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση.

Όλη η προσπάθειά του στη χώρα του οδήγησε στο νόμο 180 του 1978, αλλά τα συντηρητικά και τα δεξιά κόμματα ξεκίνησαν μεγάλες συκοφαντικές εκστρατείες εναντίον του για τις υποτιθέμενες επιπτώσεις του νόμου, ιδίως τον επαναλαμβανόμενο ισχυρισμό ότι οι ασθενείς που απελευθερώθηκαν από το άσυλο και επέστρεψαν στις οικογένειές τους εγκαταλείφθηκαν εντέλει.

Σίγουρα θα έκανε πολύ περισσότερα, είχε άλλωστε πολλά σχέδια, αν δεν κοβόταν τόσο νωρίς το νήμα της ζωής του. Σαράντα χρόνια μετά το θάνατό του, συνεχίζει όμως να είναι παρών με τις ιδέες του και να μας εμπνέει. Και τον θυμόμαστε όχι μόνο για όσα έκανε, αλλά και για την ελπίδα που μας ενστάλαξε: επειδή ανανέωσε την πίστη μας ότι όσα χαρακτηρίζονται «ανέφικτα» είναι στο χέρι μας να συμβούν: «La cosa importante è che abbiamo dimostrato che l’impossibile diventa possibile». Τον θυμόμαστε «για την ουτοπία της πραγματικότητας».

Ο πόλεμος όμως που εκείνος ξεκίνησε, θα κερδηθεί, όπως αναφέρεται εδώ, όταν στις κοινωνίες πάψουν οι διακρίσεις που στηρίζονται στις προκαταλήψεις και την άγνοια. γι’ αυτό η ανάγνωση του έργου του είναι σημαντική, όχι μόνο για όσ@ δραστηριοποιούμαστε μ’ οποιονδήποτε τρόπο στο χώρο της ψυχικής υγείας, αλλά κι απ’ όλ@ , για να μάθουμε μέσα απ’ τις σκέψεις του περισσότερα για τις αξίες της ενσυναίσθησης, του σεβασμού και της ελευθερίας. Η κληρονομιά που μας άφησε λοιπόν, είναι μεγαλύτερη απ’ ό,τι φαίνεται.

«Το πιο όμορφο μάθημα που δίνει ο Basaglia, όχι μόνο σε γιατρούς αλλά σε όλους μας είναι στην πραγματικότητα αυτό: ποτέ δεν πρέπει να θεωρήσουμε τον άλλο, ειδικά αν αντιμετωπίζει δυσκολίες, ως ‘πρόβλημα που πρέπει να επιλυθεί». Μας ενθαρρύνει ν’ ακούμε και να κατανοούμε τους άλλους στη ζωή των οποίων αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας, χωρίς να φοβόμαστε να ταυτιστούμε με τον πόνο τους, γιατί αν κι οι άνθρωποι είμαστε πολλοί και διαφορετικοί μεταξύ μας, ο Άνθρωπος είναι μοναδικός.

Είναι μια ιστορία λοιπόν η δική του, που συνεχίζεται και μέσα από ‘μας, μέσα απ’ την μειονότητα που διεκδικεί μια διαφορετική πραγματικότητα. Έχει να κάνει με το πώς βλέπουμε ο ένας τον άλλο: εάν μπορούμε να δούμε τους ανθρώπους κάτω απ’ τις ασθένειες, τις ετικέτες, τις λέξεις που ορίζουν και απομακρύνουν.

Στην ανθρωποφαγική εποχή αυτή που ζούμε, στις σκοτεινές αυτές μέρες που βιώνουμε την φρικιαστική δίωξη τόσων διαφορετικών από ‘μας -όπως πιστεύουν κάποιοι ότι είναι οι πρόσφυγες- που δαιμονοποιούνται ή εγκλείονται σε αποκλεισμένους χώρους, όχι πολύ διαφορετικούς απ’ τα ψυχιατρεία όσον αφορά την ανελευθερία και τη θεσμική βία που υφίστανται, αυτό να θυμόμαστε, φτάνει.-

.

.

*Το κείμενο αυτό βασίστηκε στα κάτωθι άρθρα και βιβλία (σε ελεύθερη μετάφραση), που εμπλούτισα με δικές μου προσθήκες. Οι φωτογραφίες προέρχονται απ’ τις ίδιες πηγές κι όπου υπήρχαν λεζάντες τις αναφέρω.

.

Πηγές:

Basaglia. Una biografia

Franco Basaglia e la legge 180

Mental-health care: Italy’s psychiatric renaissance

Franco Basaglia: biography of a revolutionary

“Visto da vicino nessuno è normale”. 40 anni fa la rivoluzione di Franco Basaglia che chiuse i manicomi

Quarant’anni senza Basaglia. Ricordo dello psichiatra che ha cambiato la psichiatria

Quarant’anni fa la fine dei manicomi

Franco Basaglia e la legge 180 – Eco della Storia

«Ο μύθος της χημικής ίασης» της Joanna Moncrieff: Βιβλιοπαρουσίαση στη Λέσχη Αμπάριζα στις 7 Μαρτίου στις 8 μ.μ.

Βιβλιοπαρουσίαση και συζήτηση με τους:

Θ. Μεγαλοοικονόμου – Ψυχίατρος,
Λ. Καρατζαφέρη – Ψυχίατρος – μέλος του δικτύου Hearing Voices
Μ. Λυκοβουνιώτη – μέλος του δικτύου Hearing Voices.

.

Λέσχη Αμπάριζα, Ελευθέρου Ανθρώπου 49, Άνω Γλυφάδα

Η επόμενη συνάντηση/συνέλευση της Πρωτοβουλίας ‘Ψ’, την Παρασκευή, 6/3/20, ώρα 19.30

Η επόμενη συνάντηση/συνέλευση της «Πρωτοβουλίας για ένα Πολύμορφο Κίνημα στην Ψυχική Υγεία», θα γίνει την Παρασκευή, 6 Μαρτίου 2020, ώρα 19.30, στον χώρο της οδού Μπόταση 11 (1ος όροφος), κοντά στην πλ. Κάνιγγος.  

Μεταξύ των θεμάτων που θα συζητηθούν:  

-ενημέρωση από τις τρέχουσες εξελίξεις στον χώρο της ψυχικής υγείας (δημόσιο, ΜΚΟ κλπ)

-τα σχετικά με την αναζήτηση χώρου -ενημέρωση/συζήτηση για τις δραστηριότητες των  διαφόρων υποομάδων της Πρωτοβουλίας ‘Ψ’

-προτάσεις/προετοιμασία για τις επόμενες «εκπαιδευτικές συναντήσεις» της Πρωτοβουλίας.

και ό,τι άλλο προκύψει.


ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΓΙΑ ΕΝΑ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

Την Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου το Β’ Μέρος της εκπομπής ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ: «Λέρος, εξόριστοι στο Αιγαίο»: στην ΕΡΤ1 στις 00.15

Η παρέμβασή μας, αποσκοπούσε από την αρχή στην κατανόηση και απάντηση των βασικών αναγκών των νοσηλευομένων διαμέσου της αλλαγής της σχέσης του μόνιμου προσωπικού με αυτούς.

Προσπαθήσαμε ν’ ανατρέψουμε βαθμιαία καταπιεστικούς ιδρυματικούς ρυθμούς και συνήθειες, να «εξανθρωπίσουμε» την καθημερινή ζωή στα τμήματα. Αυτός, όμως, ο εξανθρωπισμός δεν ειδώθηκε από την αρχή παρά ως μια φάση στη διαδικασία της αποϊδρυματοποίησης και ποτέ ξεκομμένος από αυτήν.

Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου (απόσπασμα απ’ το βιβλίο «ΛΕΡΟΣ : Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής», εκδόσεις «Άγρα», 2016)

Οι «Ιστορικοί Περίπατοι» ταξιδεύουν στη Λέρο για να ανακαλύψουν το γιατί επελέγη το συγκεκριμένο νησί ως τόπος εξορίας για κοινωνικά ανεπιθύμητους ανθρώπους από την υπόλοιπη επικράτεια.

Τα Δωδεκάνησα ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Βρίσκονταν υπό ιταλική διοίκηση από το 1912 μέχρι και τη συνθηκολόγηση των Ιταλών. Στη Λέρο, λόγω της μορφολογίας του εδάφους της, οι Ιταλοί έφτιαξαν τη μεγαλύτερη στρατιωτική βάση της Μεσογείου. Τα επιβλητικά τεράστια κτήρια που κληρονόμησε αποδείχτηκαν ευχή αλλά και κατάρα για το νησί. Εκεί στεγάστηκαν μεταπολεμικά, παιδιά ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού και νεαροί αντάρτες, ψυχιατρικά ασθενείς, πολιτικοί εξόριστοι, πρόσφυγες.

Το διαβόητο Ψυχιατρείο της Λέρου αν και  έλυσε το οικονομικό ζήτημα των Λερίων με μόνιμες θέσεις εργασίας, στιγμάτισε ανεξίτηλα το νησί και τους κατοίκους του, όταν αποκαλύφθηκαν οι απάνθρωπες συνθήκες στέγασης των ψυχασθενών. Όταν το σκάνδαλο απέκτησε διεθνείς διαστάσεις, το κράτος αναγκάστηκε να σταματήσει να κωφεύει και να δώσει το πράσινο φως για να γίνουν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις.

Μια ομάδα νεαρών γιατρών και λειτουργών ψυχικής υγείας από την Ελλάδα και άλλες χώρες της Ευρώπης, ακολουθώντας τα προστάγματα της «Σχολής της Τεργέστης», κατάφεραν να κάνουν έναν ριζικό μετασχηματισμό που αμφισβήτησε το ανίατο της κλασικής Ψυχιατρικής. Οι νεκρές ψυχές των τροφίμων έγιναν ζωντανές και οι άλλοτε δεσμοφύλακες έγιναν οι καλύτεροι θεραπευτές. Η ντροπή της Ευρώπης, έγινε το παράδειγμα της Ευρώπης.  Δυστυχώς όμως, όπως συνήθως συμβαίνει, η μεταρρύθμιση έμεινε μετέωρη, λόγω έλλειψης κονδυλίων αλλά και ενδιαφέροντος από τους ιθύνοντες.Ο Θοδωρής Μεγαλοοικονόμου, διευθυντής ψυχίατρος του Ψυχιατρείου τότε, κατά τη διάρκεια της μεταρρύθμισης και ο φωτογράφος Νίκος Παναγιωτόπουλος, που αποκάλυψε το κολαστήριο  της Λέρου για το περιοδικό «Ταχυδρόμος», είναι οι συνοδοιπόροι μας σ’ αυτό το συγκλονιστικό ταξίδι, του οποίου το Α’ Μέρος μπορείτε να το παρακολουθήσετε εδώ.

.

Παρουσίαση- αρχισυνταξία: Μαριλένα Κατσίμη.

Σκηνοθεσία: Έλενα Λαλοπούλου.

Διεύθυνση παραγωγής: Ελένη Ντάφλου.

Διεύθυνση φωτογραφίας: Γιώργος Πουλίδης.

.

Πηγή: ΕΡΤ

Τα νέα στοιχεία για το πείραμα του Ρόζενχαν σχετικά με την αξιοπιστία των ψυχιατρικών διαγνώσεων – Μέρος II

David Rosenhan

Θα δούμε λοιπόν μαζί τώρα, τη συνέχεια αυτής της ιστορίας. Κι αν δεν διαβάσατε το πρώτο μέρος θα βρείτε εδώ την ανάρτηση. Είχαμε μείνει στο σημείο όπου η συγγραφέας, Susannah Cahalan, ανακάλυψε ότι τα δεδομένα, οι εντυπώσεις κάποιου απ’ τους 8 συμμετέχοντες στο πείραμα, δεν συμπεριελήφθησαν στην επιστημονική ανακοίνωση όταν δημοσιεύτηκαν τα πορίσματα, επειδή είχε θετική άποψη για το ψυχιατρείο (ένιωσε ότι του άρεσε εκεί, ότι βρήκε ένα «υποστηρικτικό περιβάλλον», καθώς τότε αντιμετώπιζε διάφορα προβλήματα).

Δεν ήταν αυτή η μόνη παρατυπία όμως. Ο δεύτερος εθελοντής, απ’ τον οποίο πήρε συνέντευξη η Cahalan, της είπε ότι πέρασε 8 ημέρες σε ένα ψυχιατρικό νοσοκομείο, όμως μόνο οι 2 μέρες που νοσηλεύτηκε στο τμήμα οξέων ήταν δύσκολες – και όχι λόγω κακής μεταχείρισης. Παρά τις προφυλάξεις, κατά λάθος του έδωσαν μια δόση του αντιψυχωσικού φαρμάκου Thorazine και βίωσε μια σειρά δυσάρεστων παρενεργειών. Οι επόμενες 6 ημέρες ήταν αδιάφορες και τελείωσαν όταν θυμήθηκε ότι ήθελε να παρακολουθήσει ένα αγώνα μοτοκρός. Έφυγε όπως της διηγήθηκε χωρίς πολύ κόπο και χωρίς καμία διάγνωση. Για τους έξι άλλους που πήραν μέρος στο πείραμα (αν όντως υπήρξαν και δεν τους υποδύθηκε το ίδιο ίσως άτομο με διαφορετικά ψευδώνυμα), δεν μπόρεσε να βρει τίποτα. Ήταν ελάχιστα τα στοιχεία για κείνους στις σημειώσεις του πειραματιστή.

Εκτός αυτών, ο David Rosenhan παραποίησε και τα στοιχεία που αφορούσαν το δικό του εγκλεισμό. Άλλα βρήκε η Cahalan ότι έγραψε για κείνον ο ψυχίατρος που τον είδε όταν εισήχθη στο Haverford State Hospital το 1969 κι άλλα είπε ο ίδιος ο πειραματιστής ότι συνέβησαν. Όσ@ διαβάζετε αυτή τη στιγμή και δεν έχετε εμπλοκή με το χώρο της ψυχικής υγείας, επομένως δεν γνωρίζετε γενικότερα το πως γίνονται τα πειράματα, θέλω να ξέρετε ότι αυτά συμβαίνουν (και στη φαρμακοβιομηχανία π.χ. κατά κόρον). Κακώς, δεν το συζητώ, αλλά συμβαίνουν. Κι ο λόγος είναι πως όταν ερευνάς κάτι και κάνεις μια υπόθεση γι’ αυτό, θέλεις βέβαια ν’ αποδειχτεί ότι έχεις δίκιο κι όχι το αντίθετο. Το γράφω όσο πιο απλά μπορώ, για να γίνεται κατανοητό απ’ όλ@.

Αυτό λοιπόν έκανε και ο περί ου ο λόγος. Γέμισε τα κενά («filling in gaps with outright fabrications», όπως αναφέρει η Cahalan) στα επίσημα έγγραφα, κι είτε από απροσεξία, είτε από αλαζονεία, είτε… είτε… έδωσε στη δημοσιότητα μιαν κάπως διαφορετική εκδοχή, για τη δική του περίπτωση, ως πειραματικού υποκειμένου, ως συμμετέχοντα στο πείραμα. Βέβαια διαβάζοντας αυτές τις γραμμές απ’ το η ημερολόγιό του, που έχουν ισχύ και σήμερα δυστυχώς για τους έγκλειστους (απουσία προσωπικού χώρου, αδυναμία αυτοδιαχείρισης κτλ), δεν γίνεται να τον αμφισβητήσω εντελώς: «Ένιωσα άβολα, δεν ήξερα που ήταν το μπάνιο, πού θα κοιμόμουν ή πού ήταν τα πράγματα μου. Τι κάνουμε εδώ; ρώτησα τον εαυτό μου. Υπάρχει κάποιο τηλέφωνο; Μπορώ να καλέσω τη γυναίκα μου και τα παιδιά μου; Πότε θα δω έναν γιατρό; (…) Έπρεπε να περιμένω μέχρι τις 10:45 έναν νοσηλευτή να μου δείξει πού θα πάω να κοιμηθώ, μου έδωσαν πολύ λίγη προσοχή, σαν να μην υπήρχα».

Αλλά οι εποχές ήταν άλλες τότε και οι τρόποι διεξαγωγής των πειραμάτων πιο χαλαροί. Είπε κι αλήθειες λοιπόν ο Rosenhan, έκανε όμως και παρατυπίες. Συνέβαιναν αυτά κι όπως σας έλεγα παραπάνω και σήμερα συμβαίνουν, σε άλλα πεδία (βολικά αποκρύπτονται ή υποβαθμίζονται π.χ. οι παρενέργειες ψυχοφαρμάκων και τονίζεται η θετική τους επίδραση) Γι’ αυτό, μη το συγχέετε αυτό που έκανε εκείνος ως επικεφαλής του πειράματος τότε, με την προσπάθεια της Lauren Slater, που επίσης έκανε το πείραμα μόνη της πριν μερικά χρόνια επειδή έγραφε ένα βιβλίο, ήταν κι η ίδια χρήστρια υπηρεσιών ψυχικής υγείας κτλ. Είναι διαφορετικοί οι στόχοι, οι επιδιώξεις και φυσικά είναι άλλη η θέση της Slater κι άλλη του Rosenhan.

Κι αφού σύντομα το διευκρίνισα κι αυτό το σημείο, συνεχίζω και προσθέτω κι εγώ μερικές δικές μου σκέψεις, σχετικά με τις μαρτυρίες των συμμετεχόντων. Ο ένας τους πλησίαζε τα 100 όταν τον βρήκε η Cahalan, ένας άλλος είχε διαγνωστεί με καρκίνο, βρισκόταν μάλιστα στο τελικό στάδιο. Τι θέλω να πω; Πως έχουν περάσει πια πολλά χρόνια από τότε κι η αναδρομική μας μνήμη έχει βρεθεί ότι σφάλει πολλές φορές (ακόμη κι η βραχυπρόθεσμη: αυτόπτες μάρτυρες ενός γεγονότος είναι συνηθισμένο να δίνουν διαφορετικές εκδοχές σχετικά με το τι «πραγματικά» συνέβη, επομένως…) Οι ψευδο-αναμνήσεις τόσο μεμονωμένων ατόμων όσο και οι συλλογικές (παραμνησία, φαινόμενο Μαντέλα κτλ) ερευνώνται χρόνια τώρα στην Ψυχολογία κι έτσι επιτρέψτε μου να έχω κάποιες λίγες αμφιβολίες, όχι βέβαια για την παραποίηση των εγγράφων, σε καμία περίπτωση, αλλά για τα όσα είπαν τουλάχιστον τα πειραματικά υποκείμενα. Δεν αλλάζει έτσι κι αλλιώς όμως αυτό, το συμπέρασμά μου ότι ο πειραματιστής δεν μας είπε όλη την αλήθεια.

Άλλωστε κι ο ίδιος κάποτε παραδέχτηκε το εξής: “we tend to invent ‘knowledge’ and assume that we understand more than we actually do. We seem unable to acknowledge that we simply don’t know» («έχουμε την τάση να εφεύρουμε τη ‘γνώση’ και να υποθέτουμε ότι καταλαβαίνουμε περισσότερα, απ’ όσα στην πραγματικότητα καταλαβαίνουμε. Φαίνεται ότι δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε, να δεχτούμε, ότι απλά δεν γνωρίζουμε»). Τελικά όλοι, ψυχίατροι και ψυχολόγοι δεν θέλουμε να λέμε «δεν ξέρω», αλλά όντως είναι πολλά αυτά που δεν γνωρίζουμε και κάποτε θα πρέπει να ξεκινήσουμε να το παραδεχόμαστε ή έστω όσ@ τουλάχιστον δεν το κάνουμε ήδη.

Όπως λέω συνήθως όμως, δε χρειάζεται να συμφωνήσετε με όσα έγραψα εγώ. Ούτε καν. Διαβάστε εσείς το βιβλίο και βγάλτε σε κάθε περίπτωση, τα δικά σας πορίσματα. Ρέει εύκολα, δεν θα έλεγα ότι έχει ιδιαίτερα δύσκολη ορολογία και διαβάζεται σαν βιβλίο μυστηρίου, στο οποίο η συγγραφέας ψάχνει ν’ ανακαλύψει την αλήθεια. Σίγουρα μέρος της επιτυχίας του βασίζεται και σ’ αυτό. Η Cahalan συμπερασματικά, όπως κατάλαβα, ούτε τον κατηγορεί ακριβώς τον Rosenhan, ούτε τον συγχωρεί. Σ’ ένα σημείο θα συμφωνήσω ίσως μαζί της πάντως: στο ότι επισημαίνει πως ίσως να είχε γίνει πιο σωστά η αποϊδρυματοποίηση/απονοσοκομειοποίηση στην Αμερική, αν δεν υπήρχε η βιασύνη λόγω της πίεσης απ’ αυτό το πείραμα και καταλήγει στο ότι πιστεύει πως ο Rosenhan έδειξε κάτι πραγματικό («I believe that he exposed something real»), όπως αναφέρεται στο άρθρο της Jennifer Szalai των New York Times. Κι ειλικρινά το ίδιο πιστεύω κι εγώ, λαμβάνοντας όμως οπωσδήποτε υπόψη όχι μόνο όλ’ αυτά που ήδη διαβάσατε, αλλά κι άλλες πηγές που συμβουλεύτηκα και θα τις βρείτε στο τέλος της ανάρτησης.

Το πιστεύω γιατί την εποχή εκείνη κι ο Erving Goffman κι άλλοι πολλοί μας έδειξαν παρόμοια πράγματα με τον Rosenhan για τα ψυχιατρικά ιδρύματα. Επειδή επίσης οι συνέπειες απ’ τη δημοσίευση του πειράματος οδήγησαν στην αλλαγή του DSM όπως ήδη σας εξήγησα στο Μέρος Ι (άρα υπήρχαν κακώς κείμενα που κι άλλοι όπως ο Robert Spitzer -που ερεύνησε εξονυχιστικά το πείραμα κι όμως, πράγμα που εγείρει ερωτήματα, δεν ανέφερε καμιά παρατυπία- είχαν υπόψη τους και δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία ακριβώς τα συμπεράσματα του Rosenhan. Kαι τέλος, επειδή κυρίως ακόμη και στις μέρες μας γίνεται συχνά λόγος για την τάση των ψυχιάτρων να «χωρέσουν» τους ασθενείς σε μια κάποια διαγνωστική κατηγορία και να παθολογικοποιήσουν κάθε έκφανση της συμπεριφοράς τους (χωρίς καν να τους ενδιαφέρει ν’ ακούσουν την προσωπική τους ιστορία), ειδικά αν οι πάσχοντες προέρχονται απ’ τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Διαφορετικά μπορούν να θεωρηθούν απλώς «γοητευτικά εκκεντρικοί». Το ταξικό στοιχείο, θέλουμε δεν θέλουμε, παρεισφρέει παντού. Κι οι ψυχολόγοι όχι, δεν εξαιρούμαστε δυστυχώς. Αλλά πάντα επιμένω να εστιάζω στα φωτεινά παραδείγματα. Κι ευτυχώς τέτοια υπάρχουν. Υπάρχουν.-

.

Πηγές:

1. D. L. Rosenhan, Science, Vol 179, 250 (1973).

2. . R. L. Spitzer, Arch. Gen. Psychiatry, Vol 33, 459 (1976).

3. S.Cahalan, The Great Pretender : The Undercover Mission That Changed Our Understanding of Madness, (Grand Central Publishing , 2019)

4. E. Goffman, Asylums: Essays on the Social Situation of Mental Patients and Other Inmates (Anchor Books, 1961).

5. L. Slater, Το κουτί της ψυχής (μετάφραση: Δέσποινα Αλεξανδρή, εκδόσεις «Οξύ», 2009).

Καθώς και τα ακόλουθα δημοσιεύματα:

Investigating a Famous Study About the Line Between Sanity and Madness

‘The Great Pretender’ seeks the truth ‘on being sane in insane places’

The Great Pretender by Susannah Cahalan review – psychologist in the dock

El hombre que obligó a cambiar los manuales de psicología

Τα νέα στοιχεία για το πείραμα του Ρόζενχαν σχετικά με την αξιοπιστία των ψυχιατρικών διαγνώσεων – Μέρος Ι

David Rosenhan

Απ’ την δεκαετία του ’70, όπου η Ψυχιατρική έχαιρε απίστευτης εκτίμησης και δεν σκεφτόταν εύκολα κάποιος να την αμφισβητήσει, ο David Rosenhan, έκανε ένα πείραμα (για το οποίο έχω γράψει εδώ πριν χρόνια αρκετά πράγματα, αλλά θα σας θυμίσω παρακάτω τα βασικότερα σημεία του), στο οποίο απέδειξε περίτρανα την έλλειψη αξιοπιστίας των ψυχιατρικών διαγνώσεων.

 Το πείραμα του είχε τίτλο:  On being sane in insane place («Εχέφρονες σε μέρη για παράφρονες»/«Λογικοί σε τρελάδικα») κι έγινε η αφορμή για πολλές αλλαγές, αν μη τι άλλο, στη βίβλο των ψυχιάτρων, το περίφημο D.S.M. (Diagnostic Statistic Manual), για το οποίο κατά καιρούς απ’ αυτό το blog, κι εγώ έχω εκφράσει τις αντιρρήσεις μου. Η μεγαλύτερη ωστόσο αξία του πειράματος, είναι ότι έβαλε τα θεμέλια για να αμφισβητηθούν οι επιστημονικές γνωματεύσεις και ν’ αναδειχτούν τα στερεότυπα, βάση των οποίων οι ψυχίατροι ταξινομούν τους ‘ασθενείς’, πράγμα το οποίο άλλωστε εξακολουθεί να συμβαίνει ως τις μέρες μας.

Τις τελευταίες δεκαετίες όμως, υπάρχει η τάση να «ξεσκονίζονται» τα πιο γνωστά πειράματα της Ψυχολογίας. Δηλαδή να ερευνώνται εξονυχιστικά οι πειραματικές συνθήκες, να αναζητούνται τα πρόσωπα τα οποία έλαβαν μέρος σ’ αυτά (τα υποκείμενα όπως λέγονται στις επιστημονικές εργασίες) και να ελέγχεται έτσι η αξιοπιστία τους γενικότερα. Αυτό έγινε τόσο με τα πειράματα του Stanley Milgram (Στάνλει Μίλγκραμ) περί συμμόρφωσης κι υποταγής (εδώ, εδώ κι εδώ οι σχετικές αναρτήσεις), όσο και με το πείραμα του David Rosenhan (Ντέιβιντ Ρόζενχαν) κ.α. Οι ερευνητές μάλιστα δεν μπόρεσαν να αναπαράγουν μερικά από τα πιο γνωστά πειράματα της Ψυχολογίας, ώστε να υπάρξουν τα ίδια ή παρόμοια αποτελέσματα, με αποτέλεσμα να γίνεται λόγος για «replication crisis» . Πριν δούμε μαζί τι καινούριο προέκυψε για το πείραμα του Rosenhan, για το οποίο άλλωστε γίνεται λόγος εδώ σήμερα, να οι λεπτομέρειες για το αρχικό πείραμα (που αν ήδη τις γνωρίζετε μπορείτε να τις παρακάμψετε και να προχωρήσετε στην επόμενη παράγραφο).

Ο Rosenhan, που τότε δεν κατείχε καμία θέση κύρους (μετέπειτα δίδαξε στο Stanford), ζήτησε από 8 ανθρώπους (μια νοικοκυρά, ένα ζωγράφο, τρεις ψυχολόγους, έναν ψυχίατρο, έναν μεταπτυχιακό φοιτητή και έναν παιδίατρο), να υποκριθούν τους ψυχικά πάσχοντες, για να δει αν οι ψυχίατροι των αντίστοιχων ψυχιατρείων στα οποία θα παρουσιαζόντουσαν οι ψευδοασθενείς, μπορούσαν όντως να καταλάβουν την ‘απάτη’.  Οι οδηγίες που είχαν τα άτομα αυτά, ήταν οι εξής: πέντε μέρες, πριν από την ημερομηνία που θα παρουσιαζόντουσαν στα διάφορα ιδρύματα, να σταματήσουν να κάνουν ντους, να ξυρίζονται και να βουρτσίζουν τα δόντια τους. Κι όταν θα παρουσιαζόντουσαν, να έλεγαν ότι ακούν μια φωνή που τους λέει κάτι σαν «γκντουπ!» (στο πείραμα οι αμερικάνικες λέξεις ήταν σαν βγαλμένες από καρτούν π.χ. «Quack», κι οι φωνές υποτίθεται πως έλεγαν“empty,” “hollow,” και “thud” δηλαδή «άδειο», «κοίλο», «κάτι που κάνει θόρυβο»). Πέραν αυτών των οδηγιών, τους ζήτησε να απαντήσουν ειλικρινά σε κάθε ερώτηση που θα τους γίνει απ’ το νοσηλευτικό και ιατρικό προσωπικό, αποκρύπτοντας μόνο το αληθινό τους όνομα καθώς και το επάγγελμά τους και να μην προσποιηθούν κανένα, μα κανένα άλλο σύμπτωμα. Σε περίπτωση που τους γινόταν εισαγωγή, αμέσως έπρεπε να πουν πως η φωνή εξαφανίστηκε και αισθάνονται περίφημα.  Το παράδειγμά τους ακολούθησε κι ο ίδιος ο ερευνητής, μιας και ήθελε ιδίοις όμασι να διαπιστώσει, τι θα συμβεί. Αναρωτιέστε για το αποτέλεσμα; Όλοι τους εισήχθησαν σε ψυχιατρεία με διάγνωση σχιζοφρένειας πλην ενός που διεγνώσθη ως μανιοκαταθλιπτικός, έλαβαν φαρμακευτική αγωγή (πάμπολλα χάπια τους δίνονταν τρεις φορές τη μέρα κι ευτυχώς είχαν εκπαιδευτεί να τα φτύνουν)  και παρέμειναν ως νοσηλευόμενοι από 7 ως 52 μέρες (μέσος όρος 19 μέρες εγκλεισμού), αν και πλέον συμπεριφέρονταν απολύτως φυσιολογικά. Μάλιστα, το ότι κρατούσε σημειώσεις ο Rosenhan,  θεωρήθηκε ως ένα ακόμα σύμπτωμα της σχιζοφρένειας του! Αναρωτιέστε αν αντιλήφθηκαν ορισμένοι έστω, ότι αυτοί οι 8  ‘ασθενείς’ προσποιούνταν; Μα βέβαια. Οι άλλοι νοσηλευόμενοι! Οι οποίοι τους πλησίαζαν και τους δήλωναν ξεκάθαρα πως έχουν καταλάβει πως δεν είναι τρελοί και άρα για άλλο λόγο βρίσκονται εκεί. Ένας μάλιστα ρώτησε τον Rosenhan, αν κάνει κρυφά,  έλεγχο στο νοσοκομείο…

Τι έγινε μετά τη δημοσίευση αυτού του πειράματος; Πολλά. Ο Rosenhan δέχτηκε κριτική, οι ψυχίατροι εξανέστησαν, το σύστημα θορυβήθηκε κι από κάποιο νοσοκομείο έγινε η ‘πρόταση’ στον ερευνητή, να στείλει μες τους επόμενους 3 μήνες, όσους ψευδοασθενείς θέλει κι οι ψυχίατροι, θα τους ξεσκεπάσουν. Εκείνος δέχτηκε την πρόκληση τους κι όταν πέρασε το τρίμηνο, το προσωπικό του νοσοκομείου, ανέφερε στον Rosenham, ότι με επιτυχία είχαν ανακαλύψει 41 ψευδοασθενείς! Μόνο που εκείνος, δεν τους είχε στείλει κανέναν…

Έτσι αποδείχτηκε ότι οι ψυχίατροι δεν μπορούσαν να διαγνώσουν ποιος ήταν «τρελός» και ποιος όχι κι ότι οι ψυχιατρικές διαγνώσεις ήταν αυθαίρετες. Το πείραμα επηρέασε τις αντιλήψεις για το βιοκεντρικό μοντέλο της ψυχικής ασθένειας, ώθησε στην αποϊδρυματοποίηση, ενίσχυσε το κίνημα της αντιψυχιατρικής και αύξησε την πίεση για τα δικαιώματα των ασθενών-ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Κάποιες δεκαετίες μετά, η ψυχολόγος Lauren Slater, η οποία και πολλές περγαμηνές επιστημονικές διαθέτει και η ίδια πέρασε απ’ το ψυχιατρικό σύστημα (ως χρήστρια υπηρεσιών ψυχικής υγείας) και ενδιαφέροντα βιβλία έχει γράψει, επανέλαβε το πείραμα. Σ’ ένα δικό της βιβλίο λοιπόν, που κυκλοφορεί και στη χώρα μας με τον τίτλο: «Το κουτί της ψυχής» (μετάφραση: Δέσποινα Αλεξανδρή, εκδόσεις «Οξύ»), βρήκα τη ..συνέχεια αυτής της ιστορίας.

Τόλμησε μάλιστα η ίδια να γίνει το πειραματικό υποκείμενο (ακολουθώντας τα βήματα που αναφέρω κι εγώ πριν παρουσιαστεί στα διάφορα ψυχιατρεία) και ω του θαύματος, διαγνώστηκε ως άτομο με «ψυχωσική κατάθλιψη» , αλλά τουλάχιστον δεν της έγινε εισαγωγή. Κι αυτό πραγματικά έχει σημασία να το λάβουμε υπόψη. Καταλαβαίνουμε όλ@, πόσο μετράει.

Ωστόσο, της συνταγογραφήθηκαν συνολικά 60 αντικαταθλιπτικά κι 25 αντιψυχωτικά (risperdal σχεδόν όλες τις φορές). Είχε φροντίσει να ενημερώσει μάλιστα για το ΄πείραμα’ της, τον καθηγητή Robert Spitzer του Εργαστηρίου Βιομετρικής, του Πανεπιστημίου της Columbia, ο οποίος απογοητεύτηκε οικτρά με τ’ αποτελέσματα και προσπαθώντας να τα εξηγήσει είπε, πως οι ψυχίατροι στην εποχή μας δείχνουν υπέρμετρο ζήλο στις συνταγογραφήσεις και δεν τους αρέσει (των γιατρών γενικά) να λένε ‘δεν ξέρω’.

Αποτελεί πράγματι μια εξήγηση, αλλά σίγουρα υπάρχουν κι άλλες, που σχετίζονται με την εμπλοκή των φαρμακευτικών εταιρειών με το σύστημα κτλ

Ποιος είναι όμως ο Robert Spitzer και γιατί έχει τόση σημασία η δική του γνώμη; Είναι ο ψυχίατρος που κατά κύριο λόγο, ανέλαβε να κριτικάρει το πείραμα για το οποίο γίνεται λόγος στην ανάρτηση, αυτός που προσπάθησε να αποκαταστήσει την χαμένη ‘τιμή’ της ψυχιατρικής κι αυτός που μαζί με μια ομάδα άλλων ψυχιάτρων αναθεώρησε το DSM, ώστε να μην γίνονται πια τα χονδροειδή λάθη που έγιναν όσο διαρκούσε το πείραμα κι αμέσως μετά.

Το έλεγξε εξονυχιστικά, περιόρισε τα διαγνωστικά κριτήρια, χάραξε αυστηρές κατευθυντήριες γραμμές κτλ κτλ. Το DSM-III δηλαδή, είναι και δικό του (για να μην πω ως επί το πλείστον), δημιούργημα. Γι’ αυτό και η Slater, συνομίλησε μαζί του. Ο Spitzer, είχε αισιόδοξα προβλέψει πως δεν θα είχε επιτυχία ένα τέτοιο πείραμα πια, πως δεν θα την δεχόταν σε ψυχιατρικά νοσοκομεία, πως δεν θα της γινόταν εισαγωγή και πως η διάγνωση της θα έμπαινε ‘σε εκκρεμότητα’. Τα συμπεράσματα δικά σας βέβαια, μετά απ’ όσα διαβάσατε κι όσα κάποι@ ξέρετε ότι συμβαίνουν στην εποχή μας τόσο στα δημόσια ψυχιατρεία, όσο και στις ιδιωτικές δομές.

Και τώρα τι καινούριο ανακαλύφθηκε; Θα το δούμε μαζί παρακάτω. Η Susannah Cahalan λοιπόν, είναι το πρόσωπο που ταρακούνησε τα νερά της Ιστορίας της Ψυχολογίας κι ασχολήθηκε πάλι μ’ αυτό το πείραμα. Η Cahalan, έχει ζήσει ήδη μια τρομακτική εμπειρία για την οποία έγραψε το βιβλίο «Brain on Fire»: παρουσίασε συμπτώματα ψυχικής ασθένειας που έμοιαζαν με σχιζοφρένεια, αλλά αποδείχτηκε ότι τελικά είχε κάποιο αυτοάνοσο. Αν κι έλαβε τη θεραπεία που χρειάστηκε, η βασανιστική αυτή δοκιμασία (την αναλύει και στο επόμενο βιβλίο της) διέκοψε το δρόμο της προς την ιατρική και διατάραξε την αίσθηση που είχε για τον εαυτό της.

Έτσι στράφηκε προς την έρευνα -σκέφτηκε ότι ίσως κι άλλοι με την ασθένειά της πήραν παρόμοια λανθασμένη διάγνωση και αναγκάστηκαν να υποστούν την εισαγωγή και παραμονή τους σε ψυχιατρικά ιδρύματα- κι αφού επί 4 χρόνια έψαξε τα δεδομένα για τη τη δική της ασθένεια, ασχολήθηκε και με το πείραμα του Rosenhan. Κι όπως αναφέρεται στο άρθρο της Jennifer Szalai των New York Times που δημοσιεύτηκε στις 27/11/209, έγραψε ένα πολυεπίπεδο βιβλίο, τo «The Great Pretender: The Undercover Mission That Changed Our Understanding of Madness» που μοιάζει με εκτύπωση του Escher : Σ’ αυτό, σ’ ένα επίπεδο αναλύει το προφίλ του Rosenhan και της μελέτης του, σε ένα άλλο τη δική της εμπειρία κατά τη διάρκεια της έρευνας για το βιβλίο και σε ένα τρίτο τη γεμάτη ιστορία της Ψυχιατρικής και την συνεχή επιδίωξη για επιστημονική γνώση (βρήκε μεταξύ άλλων, όπως είδα η ίδια, αρχεία εισαγωγών σε ψυχιατρεία με τις εξής αιτιολογήσεις: «υπερβολικός αυνανισμός», «υπερβολική χρήση καπνού», «χτύπημα από μουλάρι στο κεφάλι», «συνεχής κατανάλωση καραμελών μέντας», κ.α.).

Αρχικά έψαξε να βρει τους ανθρώπους που έλαβαν μέρος στο πείραμα, τους οκτώ εθελοντές, όλοι τους ανώνυμοι που προσδιορίστηκαν μόνο με ψευδώνυμα στις σημειώσεις του Rosenhan. Σύντομα έμαθε ότι ο ψευδο-παθητικός που ονομαζόταν «David Lurie» ήταν ο ίδιος ο Rosenhan (δεν είχε κρύψει πάντως τη συμμετοχή του στο πείραμα), ο οποίος πέθανε το 2012, μετά από μια σειρά εξουθενωτικών εγκεφαλικών επεισοδίων. Χρησιμοποιώντας τις σημειώσεις του και τις 200 ​​σελίδες ενός ανέκδοτου χειρογράφου που είχε ετοιμάσει ο ίδιος για το πείραμα (το εξασφάλισε από πρώην συναδέλφους του), ημερολόγια (που βρήκε απ’ τον γιο του), συνεντεύξεις που πήρε απ’ τους τότε βοηθούς του και μελετώντας τα αρχεία ασθενών, κατέληξε στα συμπεράσματά της.

Συναντήθηκε με δύο εθελοντές επίσης. Μόνο ένας τους συμπεριλήφθηκε στη μελέτη τότε, όμως. Ο δεύτερος αποκλείστηκε επειδή είχε «πλαστογραφήσει στοιχεία της προσωπικής του ιστορίας», κατά τον Rosenhan. Τι σήμαινε αυτό; Όπως ανακάλυψε η Cahalan, ο συγκεκριμένος εθελοντής αποκλείστηκε επειδή δεν είχε αρνητική εικόνα για το ψυχιατρείο: «ΤΟΥ ΑΡΕΣΕΙ», έγραφε ο ερευνητής στις σημειώσεις του. Τι εννοούσε; Ότι ο εθελοντής είχε γίνει δεκτός στο ψυχιατρείο κατά τη διάρκεια μιας δύσκολης περιόδου στη ζωή του και βρέθηκε να επωφελείται από αυτό που χαρακτήρισε ως «υποστηρικτικό περιβάλλον».

Ο Rosenhan όμως είχε μια υπόθεση, ένα στόχο να φανεί πόσο άθλια είναι αυτά τα ιδρύματα που κακοποιούν με την εξουσία τους, το πόσο αυθαίρετες είναι οι διαγνώσεις των ψυχιάτρων και αυτά τα στοιχεία θα περιέπλεκαν τα πράγματα. Του ήταν άχρηστα επομένως, όσα ανέφερε ο συγκεκριμένος εθελοντής κι έτσι τον απέκλεισε. Γίνονται αυτά δυστυχώς, στις έρευνες. Δεν ήταν βέβαια η μοναδική παρατυπία αυτή, που βρήκε η δημοσιογράφος. Στη συνέχεια της ανάρτησης , θα σας γράψω και τι ακόμη ανακάλυψε και στο τέλος της θα βρείτε όλες τις πηγές που χρησιμοποίησα για να σας γράψω όλ’ αυτά (απ’ τις πηγές αυτές προέρχονται κι οι φωτογραφίες που βλέπετε).

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.