Παρουσίαση βιβλίου: «Ο Φρόυντ στην Ακρόπολη – Μια ατοπογραφία» του Ηλία Παπαγιαννοπούλου

(φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Σαν σήμερα επισκέφτηκε ο Φρόυντ την Ακρόπολη κι έτσι θεώρησα ότι αυτή είναι η καλύτερη στιγμή, για να σας παρουσιάσω το σχετικό βιβλίο του Ηλία Παπαγιαννοπούλου, που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις «Περισπωμένη». Έχοντας κάνει πριν από πολλά χρόνια αυτήν την ανάρτηση για το θέμα, ήταν επόμενο να μ’ ενδιαφέρει κι η προσέγγιση του συγγραφέα, όπως καταγράφεται στο οπισθόφυλλο:

«Το 1935, τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του, ο Φρόυντ δημοσιεύει ένα σύντομο κείμενο για την επίσκεψή του στην Ακρόπολη. Εκείνη η επίσκεψη τριάντα δύο ολόκληρα χρόνια νωρίτερα του είχε προξενήσει μια παράξενη διαταραχή που τον απασχόλησε κατόπιν για καιρό και τώρα επιστρέφει σε αυτήν για να δώσει την απάντηση στα πιεστικά ερωτήματα που του προκάλεσε, τόσο θεωρητικά όσο και βαθύτατα προσωπικά. Όμως, αντί να κλείνει το ζήτημα, η φροϋδική απάντηση συγκροτεί απεναντίας μια ιλιγγιώδη κειμενική μηχανή που πολλαπλασιάζει τους ιριδισμούς της αθηναϊκής εμπειρίας, εξωθώντας τη σκέψη και τη γραφή σε ένα δύσκολο σημείο.


Ταξιδιωτικό αφήγημα, ιστορία φαντασμάτων, στοχασμός για τα τραύματα της Ιστορίας, το πολυσυζητημένο αυτό κείμενο ενός αλλιώτικου περιηγητή στο κέντρο τόσο της ευρωπαϊκής όσο και της νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας είναι, στην παρούσα ανάγνωσή του, πρωτίστως ένα «παραμύθι για διαλεκτικούς». Ξεδιπλώνοντας τις πτυχώσεις του, θα παρακολουθήσουμε τη δημιουργία ενός πλέγματος, αναλυτικού κι αφηγηματικού, από συνάψεις ενίοτε παράδοξες και αναπάντεχες. Από τον Μπένγιαμιν και τον Ντερριντά, τον Κάφκα και τη Λισπέκτορ, μέχρι τον Σεφέρη, τον Παπαρρηγόπουλο και, ιδίως, τον Φαλμεράγιερ, η κλωστή του Φρόυντ, η κλωστή ενός ξένου, θα συνυφάνει πολλαπλά νήματα για να συλλάβει μια εικόνα της νεοελληνικής συνθήκης. Μια εικόνα της καταγωγής και κυρίως ενός λανθάνοντος παρόντος, μολυσμένου από την έκθεση σε μια υπερβολική εμπειρία. Μια ατοπογραφία.»

Ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος λοιπόν, κάνει τους δικούς του παραλληλισμούς, υπογραμμίζοντας μας ότι ο Φρόυντ διάβαζε «περισσότερο αρχαιολογία παρά ψυχολογία», όπως γνωρίζουμε απ’ τις επιστολές του κι έτσι «η φροϋδική παρομοίωση της ανάλυσης του ανθρώπινου ψυχισμού με την αρχαιολογία», είναι φυσικά αναμενόμενη. Κι εξηγεί ο συγγραφέας: «Ως παράδειγμα φέρνει τη Ρώμη, έτσι ώστε η πρώτη να μοιάζει με την προσπάθεια ανασύστασης της Roma Quadrata, δηλαδή», διευκρινίζει «ενός «περιφραγμένου οικισμού» στον οποίο η «αιώνια πόλη» θα είχε τη βαθύτερη ιστορική ρίζα της. Και αν ένας σημερινός επισκέπτης της Ρώμης», προσθέτει, «με δυσκολία μπορεί να βρει σε αυτήν κάτι παραπάνω από ελάχιστα ίχνη του παρελθόντος, η ανάλυση απεναντίας του ψυχισμού μπορεί κατά κανόνα, αν δηλαδή αυτός δεν έχει στο μεταξύ υποστεί κάποιο πλήγμα τόσο σοβαρό ώστε να τον αποκόβει ριζικά από το παρελθόν του, να τον ανασύρει ακέραιο στο ψυχικό παρόν του. Ό,τι δεν επιτρέπει ο χώρος, την παρατακτική συνύπαρξη των χρόνων στο παρόν, το επιτρέπει το ψυχαναλυτικό βλέμμα που αποκαλύπτει τα αφανώς διατηρημένα περασμένα».

Τα νήματα που υφαίνει λοιπόν ο Παπαγιαννόπουλος για να στηρίξει τις υποθέσεις του, εκκινούν από την αρχαιότητα (και πώς θα έλειπε ο Οιδίποδας;), διατρέχουν την ευρωπαϊκή λογοτεχνική παραγωγή (εύστοχη η αντίστιξη με την εμπειρία του ήρωα του László Krasznahorkai στην Αθήνα, όπως περιγράφεται στο βιβλίο «Η Σέιομπο πέρασε από εκεί κάτω», αλλά και με όσα διαδραματίζονται στον «Πύργο» του Franz Kafka, φυσικά), αναψηλαφούν το γερμανικό φαντασιακό όσον αφορά την τότε συλλογική πρόσληψη μιας εξιδανικευμένης Ελλάδας και φτάνουν, εγκιβωτίζοντας κατά κάποιο τρόπο τις όποιες ιστορικές ασυνέχειες (για να μνημονεύσω και το Φουκώ, που βεβαίως επικαλείται σε κάποια σημεία), μοιραία, ως τις μέρες μας. Γιατί άραγε; Επειδή ο συγγραφέας του εξαιρετικού αυτού πολυτονικού δοκιμίου που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις «Περισπωμένη» πιστεύει ότι: «Ακολουθώντας, με τη σειρά μας, το νήμα μιας τέτοιας επανόδου του άλλου, σε όνειρα του εαυτού μας που τον στοίχειωσαν και στα οποία δεν πάψαμε από καταβολής του νεοελληνικού κράτους να αναζητάμε το σχήμα μας, ενδέχεται να βρούμε, ή να κατασκευάσουμε μέσα από αυτήν, την περιοχή μιας μείζονος θραύσης – ενός άλλου, δικού μας πια, θρυμματισμού. Και μαζί, μέσα στο πένθος που ορίζει ένα τέτοιο συμβάν, να βρούμε ή να κατασκευάσουμε έναν μικρο-ιστορικό και μικρο-αρχαιολογικό αστερισμό θραυσμάτων. Αναδιατάσσοντας τότε τα υλικά εκείνης της επανόδου και τους συσχετισμούς ανάμεσά τους, αφηγούμενοι ξανά την αφήγηση μέσα στην οποία μας δίνεται, διαφορετικά τώρα, και συμπλέκοντάς την εντέλει με έναν ολόκληρο ιστό από κείμενα, συνειρμούς και συγκινήσεις, θα επιτρέψουμε, ίσως, να γίνει ορατό κάτι από ένα δικό μας κρυμμένο παρόν. Ένα παρόν αινιγματικό και μελαγχολικό σαν το νεύμα του ίδιου του κειμένου, του κειμένου του άλλου, που έχουμε τώρα μπροστά μας».

Θραύσεις επικαλείται, που προϋποθέτουν ενδοψυχικές συγκρούσεις, γεγονότα που δημιουργούν βιογραφικές ρωγμές και χρήζουν ερμηνειών. Προτείνονται και τέτοιες ερμηνείες στο βιβλίο, επομένως. Κι εύχομαι να τις βρείτε τόσο ενδιαφέρουσες, όσο κι εγώ.

.

Βιογραφικό σημείωμα: Ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1970. Από το 1990 και επί δεκατέσσερα χρόνια, η διαδρομή από την Ελλάδα στην Κεντρική Ευρώπη και πάλι πίσω, όχι μόνο στάθηκε ο ουσιαστικός τόπος της ζωής του, αλλά συνάμα όρισε το πεδίο ενός θεμελιώδους πνευματικού διακυβεύματος. Σπούδασε φιλοσοφία και αρχαία ιστορία στο Πανεπιστήμιο Innsbruck, στην Αυστρία. Η διδακτορική διατριβή που εκπόνησε εκεί εκδόθηκε σε επεξεργασμένη μορφή από τις εκδόσεις Ίνδικτος το 2000, με τίτλο «Έξοδος θεάτρου – Δοκίμιο οντολογίας με πλοηγό τον Μόμπυ-Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ. Από το 1996 μέχρι το 2003 δίδαξε στο Τμήμα φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Innsbruck. Ταυτόχρονα, ως επιστημονικός συνεργάτης της Ακαδημίας Αθηνών για τρία χρόνια, εκπόνησε την πρώτη μορφή του κειμένου «Επέκεινα της απουσίας». Από το 2004 διδάσκει πολιτική φιλοσοφία και ιστορία των ιδεών σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά τμήματα του Παντείου Πανεπιστημίου. Ανήκει, τέλος, στην συντακτική ομάδα του περιοδικού της Ινδίκτου.

Πρωτοβουλία ‘Ψ’: Εκδήλωση/Συζήτηση για την Θεραπευτική Σχέση – Παρασκευή 15/4, στις 19:00

Την Παρασκευή 15/4, θα ανοίξουμε, στα πλαίσια των «εκπαιδευτικών» συναντήσεων της Πρωτοβουλίας ‘Ψ’, ξανά τη συζήτηση για τη θεραπευτική σχέση, με αφορμή και μια φράση που συμπυκνώνει την κουλτούρα, την πρακτική, την εμπειρία μιας ριζικά εναλλακτικής ψυχιατρικής:

«Η δουλειά μας είναι όπως η δουλειά του αγρότη, σπορά και αναμονή. Στη διάρκεια της αναμονής γίνονται όλα τα κατάλληλα γεγονότα, όλες οι κατάλληλες ενέργειες, που ακολουθούν τη σπορά, με τον κίνδυνο να συμβεί ακόμα και μια καταιγίδα. Ο αγρότης, όμως, συνεχίζει τη δουλειά του ακόμα και όταν η καταιγίδα και το χαλάζι έχουν καταστρέψει τα πάντα». 

Πώς μπορούμε να πάμε «πέρα από» μια πρακτική που αποτελεί την «κανονικότητα» της κυρίαρχης ψυχιατρικής η οποία, στην λεγόμενη «θεραπευτική» της προσέγγιση, δεν βλέπει υποκείμενα αλλά αντικείμενα – συμπτώματα και διαγνώσεις; Που, στην όλη λειτουργία της δεν ενδιαφέρεται παρά, πρωτίστως, «για την επάρκεια και την σωστή και αποτελεσματική λειτουργία του μηχανισμού»; Εγκαθιδρύοντας μια συνθήκη όπου η σχέση δεν γίνεται με υποκείμενα και ανάγκες, αλλά με κανόνες, με μέτρα ασφαλείας, με την κατά το δυνατό αποτελεσματική διαχείριση των λειτουργιών της βιολογικής συντήρησης των ατόμων που βιώνουν δύσκολες ψυχικές εμπειρίες.

Για όλα αυτά θα συζητήσουμε την ερχόμενη Παρασκευή, 15/4, ώρα 19.00, στο χώρο της Πρωτοβουλίας ‘Ψ’ στον Αγ. Ιωάννη, οδός Αιθαλίδου 11.

ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΓΙΑ ΕΝΑ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

«Απατηλή μνήμη»: ένα διαφωτιστικό ντοκιμαντέρ για την επιμόλυνση των αναμνήσεων και τις νέες ελπιδοφόρες έρευνες

Σας έγραφα σ’ αυτήν την ανάρτηση, ότι έχουμε λόγους οι ειδικοί, οι ψυχολόγοι, να παρακολουθούμε τις έρευνες που αφορούν τη Μνήμη και φυσικά τα πειράματα που διεξάγονται σ’ αυτόν τον τομέα. Στην πραγματικότητα όμως, όλ@ μας, ειδικοί και μη, έχουμε λόγους να ξέρουμε τι καινούργιο έχει βρεθεί απ’ τη στιγμή που έχουμε αναμνήσεις (είναι όμως ακριβείς;), που στη ζωή μας μπορεί να γίνουμε αυτόπτες μάρτυρες κάποιου περιστατικού (ενός τροχαίου, για παράδειγμα) για το οποίο να χρειαστεί να δώσουμε κατάθεση, ή να συμβεί δικός μας άνθρωπος να διαγνωστεί με Αλτσχάιμερ (Alzheimer) ή Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Post Traumatic Stress Disorder).

Γι’ αυτό ακριβώς αξίζει να παρακολουθήσετε το συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ, που θα είναι διαθέσιμο απ’ την Ertflix ως τις 28/9/2022. Θα μάθετε έτσι για την επιμόλυνση των αναμνήσεων, τι μελετά το πείραμα του Μπαγκς Μπάνι, ποιο είναι το Σύνδρομο του Ψαρά της Μασσαλίας, θα μάθετε για το πώς οι επιστήμονες εμφυτεύουν ψευδείς αναμνήσεις σε φρουτόμυγες, ποντίκια, πώς μπορούν στο μέλλον έτσι θα βοηθηθούν άνθρωποι αλλά και τι κίνδυνοι υπάρχουν.

Μιλούν ειδικοί από πολλά Πανεπιστήμια του κόσμου, όπως η πρωτοπόρος Ελίζαμπεθ Λοφτους, ο Ντάνιελ Σάκτερ, ο Πασκάλ Ρουλέ, ο Χιρόμου Τανιμότο, ο Γιαν Μπορν, ο Φιλίπ Μπιρμ, ο Σουσούμο Τονεγκάουα, κ.α. Μερικ@ είναι ψυχολόγοι, άλλ@ ψυχίατροι και κάποι@ νευροβιολογοι, μιας και την επιστήμη της Νευροβιολογίας την ενδιαφέρει η Μνήμη και βέβαια κι εκείνη της συνεχώς αναπτυσσόμενης, Γενετικής Μηχανικής.

Ειδικά, για τη δουλειά της Λόφτους (η Elizabeth Loftus επινόησε το πείραμα Χαμένοι στο Εμπορικό Κέντρο, απ’ το οποίο κυρίως τη μάθαμε), προτείνω να διαβάσετε το βιβλίο «Το κουτί της ψυχής» (μετάφραση έχει κάνει η Δήμητρα Αλεξανδρή και κυκλοφόρησε απ’ τις εκδόσεις «Οξύ» στη σειρά Αντί-ύλη το 2014), στο οποίο έχω αναφερθεί και μ’ άλλη αφορμή κι όπου πολλές σελίδες αναφέρονται σε ‘κεινη.

Το δελτίο τύπου της Ertflix αναφέρει τα ακόλουθα για το ντοκιμαντέρ του 2016 (από τότε έχουν κι άλλο προχωρήσει οι έρευνες):

«Η μνήμη δεν είναι ένα άλμπουμ με φωτογραφίες, όπου μπορούμε να κρατάμε ζωντανές τις εικόνες του παρελθόντος με ασφάλεια. Οι τελευταίες ανακαλύψεις στον τομέα της νευροβιολογίας είναι εντυπωσιακές: ψευδείς αναμνήσεις, διαστρεβλώσεις, τροποποιήσεις, προμνησία. Η μνήμη μας επηρεάζεται με πολλούς τρόπους και μας εξαπατά καθημερινά. Και μόνο η διαδικασία ανάκλησης μιας ανάμνησης, μπορεί να την τροποποιήσει. Οι καθημερινές συνέπειες αυτών των ανακαλύψεων ποικίλλουν. Σε ποιον βαθμό μπορούμε να βασιζόμαστε στις αναμνήσεις μας; Πόσο αξιόπιστες μπορούμε να τις θεωρήσουμε κατά τη διάρκεια μιας δίκης; Ακόμα πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι η μνήμη μας μπορεί να χειραγωγηθεί: μπορούμε να δημιουργήσουμε τεχνητές αναμνήσεις, καθώς και να τις διαγράψουμε, να τις τονίσουμε ή να τις ανακτήσουμε κατά παραγγελία. Προκειμένου να εξηγήσουμε αυτές τις επιστημονικές θεωρίες και τα εργαστηριακά πειράματα, χρησιμοποιούμε τεχνολογία CGI για να υποδείξουμε τη σύνδεση μεταξύ της συμπεριφοράς και των μηχανισμών του εγκεφάλου. Τα οπτικά εφέ μάς βοηθούν να διαφοροποιούμε μεταξύ αναμνήσεων και γεγονότων».

Εθνικό Μουσείο Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Akron

Την ύπαρξη αυτού του Μουσείου που βρίσκεται στο Οχάιο, δε θα τη γνώριζα αν δεν είχα διαβάσει το βιβλίο «Εκπνοή» του Ted Chiang. Αφού το πληροφορήθηκα όμως, δε γινόταν να μην μπω στον πειρασμό να μάθω περισσότερα και να μοιραστώ μαζί σας όλες τις σχετικές πληροφορίες. Κι αυτό κάνω σήμερα μιας κι επιπλέον το βλέπω δύσκολο το να το επισκεφτούμε. Τι περιμένετε άραγε να συμπεριλαμβάνει ένας τέτοιος χώρος στα εκθέματά του; Σίγουρα η φωτογραφία που βλέπετε παραπάνω σας δίνει μια ιδέα και θα σας γράψω κι εγώ όσα μπορώ. Ας δούμε όμως μαζί, πώς κι ιδρύθηκε ένα τέτοιο Μουσείο…

Το 2018 λοιπόν, άνοιξε τις πύλες του για πρώτη φορά το Center for the History of Psychology (CCHP) και να τι σημαίνει στην πράξη το γεγονός ότι υπάρχει:

«Είναι ένα μοναδικό ίδρυμα που φροντίζει, παρέχει πρόσβαση και ερμηνεύει το ιστορικό αρχείο της ψυχολογίας και των σχετικών ανθρωπιστικών επιστημών. Το CCHP περιλαμβάνει ένα Μουσείο Ψυχολογίας που αναδεικνύει αντικείμενα, έγγραφα, ταινίες και φωτογραφίες από την ιστορία των ανθρωπιστικών επιστημών. Φιλοξενεί το Archives of the History of American Psychology, το οποίο αποτελείται από μια τεράστια συλλογή αντικειμένων, μέσων και εγγράφων, συμπεριλαμβανομένων των προσωπικών εγγράφων πολλών σημαντικών ψυχολόγων.

(…)Το CCHP ανοίγει τις πόρτες του σε μελετητές, φοιτητές όλων των ηλικιών και επισκέπτες από όλο τον κόσμο που έρχονται να δουν και να εργαστούν με αυτές τις μοναδικές συλλογές. Το CCHP είναι ιδρυτικό μέλος του Συμβουλίου Τεχνών & Πολιτισμού του Πανεπιστημίου του Άκρον, αφιερωμένο στη συνεργασία, την προώθηση και την υποστήριξη των πολιτιστικών προγραμμάτων, δραστηριοτήτων, ενοτήτων και εκδηλώσεων του Πανεπιστημίου του Άκρον εντός της κοινότητας».

Τι βλέπει λοιπόν το κοινό που το επισκέπτεται; Πολλά κι ενδιαφέροντα είναι τα εκθέματά του. Θα σας γράψω γι’ αυτά. Αλλά τη φιγούρα της Wonder Woman που υπάρχει στην είσοδο, μάλλον θα την κοιτούσατε με επιφύλαξη και θ’ αναρωτιόσασταν για ποιο λόγο βρίσκεται εκεί… Κι όμως είναι σχετικότατο έκθεμα, αφού δημιουργήθηκε απ’ τον ψυχολόγο William Moulton Marston (Γουίλιαμ Μόλτον Μάρστον) ως σύμβολο αυτού που έβλεπε ως την αναδυόμενη δύναμη των γυναικών στη δεκαετία του 1940 και πρόκειται για την πιο δημοφιλή γυναίκα υπερήρωα κόμικ όλων των εποχών. Ας κάνω μια παρένθεση λοιπόν, να εξηγήσω μερικά πράγματα…

Ο δημιουργός της, όπως μαθαίνουμε εδώ, είχε τρία πτυχία από το Χάρβαρντ, συμπεριλαμβανομένου ενός διδακτορικού στην ψυχολογία. Υπήρξε σύμβουλος ψυχολόγος για την Universal Pictures. Είχε γράψει σενάρια, ένα μυθιστόρημα, δεκάδες άρθρα σε περιοδικά κι εφηύρε ένα πρώιμο πρωτότυπο αυτού που σήμερα ονομάζουμε ανιχνευτή ψεύδους. Την «αμαζονική» καταγωγή της Wonder Woman του, την απέδωσε στην αρχαία Ελλάδα και τη γνωστή μυθολογία της. Για το συγκεκριμένο κόμικ πάντως, ζητήθηκε αργότερα κι η γνώμη της Lauretta Bender (Λαουρέτα Μπέντερ), αναπληρώτριας καθηγήτριας ψυχιατρικής στην ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης και ανώτερη ψυχίατρο στο Bellevue Hospital (ήταν διευθύντρια του παιδικού τμήματος, ειδική στην επιθετικότητα, γνωστή για το Bender-Gestalt Test ).

Αν θέλαμε ν’ αναζητήσουμε επιπλέον και τη γυναίκα, όπως λέγεται, που έπαιξε ρόλο στη δημιουργία του κόμικ, έχει νόημα έστω να σας αναφέρω ότι σύντροφος του Marston, ήταν η Olive Byrne (Όλιβ Μπερν). Και γιατί αυτό έχει σημασία; Επειδή ήταν ανιψιά της Margaret Sanger (Μάργκαρετ Σάνγκερ), μιας από τις σημαντικότερες φεμινίστριες του 20ού αιώνα. Το 1916, η Sanger και η αδερφή της, Ethel Byrne (Έθελ Μπερν) , μητέρα της Olive, είχαν ανοίξει την πρώτη κλινική ελέγχου γεννήσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Και οι δύο συνελήφθησαν για παράνομη διανομή αντισύλληψης. Στη φυλακή το 1917, η Ethel έκανε απεργία πείνας και παραλίγο να πεθάνει. Και σαν φοιτητής όμως, ο δημιουργός της Wonder Woman είχε λάβει γνώση ακτιβιστικών δράσεων που γίνονταν από σουφραζέτες, όπως η Emmeline Pankhurst, κ.α.

Παρά το ότι ο Marston δε μίλησε ποτέ ανοιχτά για τις επιρροές του, τα στοιχεία είναι ξεκάθαρα και ενώ η Bender έβλεπε τη θετική επιρροή των υπερηρώων σε παιδιά με ψυχολογικά τραύματα, το 1954, ένας άλλος ψυχίατρος ονόματι Fredric Wertham ( Φρέντρικ Γουέρθαμ) δημοσίευσε ένα βιβλίο με τίτλο «Seduction of the Innocent» για να εκφράσει τις αντιρρήσεις του για τα κόμικς και κατέθεσε ενώπιον μιας υποεπιτροπής της Γερουσίας που ερευνούσε το θέμα. Ο Wertham (που αξίζει μα σημειωθεί ότι δεχόταν φτωχούς μαύρους ασθενείς στην κλινική του Lafargue, σε μια περίοδο αυξημένων διακρίσεων στην αστική ψυχική υγεία), πίστευε ότι τα κόμικς διέφθειραν τα παιδιά της Αμερικής και τα μετέτρεπαν σε ανήλικους παραβάτες. Αντιπαθούσε ιδιαίτερα δε, τη Wonder Woman. Το ότι ο Paul Ferdinand Schilder (Πάουλ Φερδινάνδος Σίλντερ), ο εκλιπών σύζυγος της Bender, που ήταν Αυστριακός ψυχίατρος, ψυχαναλυτής και ιατρικός ερευνητής, υπήρξε το αφεντικό του Wertham για πολλά χρόνια, προφανώς και δείχνει ότι υπήρχαν κι άλλα κίνητρα πίσω απ’ αυτή τη διαμάχη των δύο ειδικών.

Στην ίδια επιτροπή της Γερουσίας, κατέθεσε κι η Bender, φυσικά, κι είπε ότι αν κάτι στην αμερικανική λαϊκή κουλτούρα ήταν κακό για τα κορίτσια, δεν ήταν η Wonder Woman, ήταν ο Walt Disney. «Οι μητέρες σκοτώνονται πάντα ή στέλνονται στα τρελοκομεία στις ταινίες του Walt Disney», επισήμανε, αλλά το επιχείρημά της έπεσε στο κενό. Σ’ αυτό το σημείο όμως, θα κλείσω την παρένθεση που άνοιξα παραπάνω, μιας και πια καταλάβατε σίγουρα γιατί αυτή η φιγούρα σχετίζεται με την Ιστορία της Ψυχολογίας, για να σας γράψω και για τ’ άλλα εκθέματα.

Μεταξύ άλλων, λοιπόν, το κοινό βλέπει εκεί σπάνιες ταινίες του Sigmund Freud (καθώς κι ένα αντίγραφο του Γραφείου του της Βιέννης, αλλά και επιστολές του), την προσομοιωμένη γεννήτρια κραδασμών από τις μελέτες υπακοής του Stanley Milgram και αντικείμενα από το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ του Philip Zimbardo. Υπάρχει επίσης το ξύλινο κλουβί που είναι γνωστό ως Utica Crib (και χρησιμοποιήθηκε σε άσυλα του 19ου αιώνα για να εμποδίσει τους ασθενείς να σηκωθούν απ’ το στρώμα τους), η συσκευή που εφάρμοζε στο κρανίο προκειμένου να μετρήσει τα εξογκώματα στο κεφάλι ενός ατόμου για να καθορίσει τα ψυχικά χαρακτηριστικά που βλέπετε στην παραπάνω φωτογραφία (τη φωτογραφία δανείστηκα από εδώ), η Bobo Doll που χρησιμοποιήθηκε στα πειράματα του Albert Bandura, κ.α.

Ποιοί είναι όμως οι άνθρωποι που είχαν την ιδέα της δημιουργίας ενός τέτοιου Μουσείου; Όπως διαβάζουμε εδώ, ο Dennis Barrie, το ανέπτυξε μαζί με τη σύζυγό του, Kathleen, κι είναι εκείνος που γνωρίζει καλά τι χρειάζεται να κάνει, ώστε να προκαλέσει το ενδιαφέρον του κοινού, αφού ήταν συνδημιουργός του Rock and Roll Hall of Fame του Κλίβελαντ και πρώην εκτελεστικός διευθυντής εκεί. Τα τελευταία χρόνια εργάστηκε στο International Spy Museum στην Ουάσιγκτον και στο Mob Museum στο Λας Βέγκας. Το ότι το Μουσείο έχει πολλές θετικές αξιολογήσεις, προφανώς οφείλεται και σ’ αυτόν. Σίγουρα πάντως κι η ίδια η επιστήμη της Ψυχολογίας, από τη γέννησή της ως τώρα, με τις επιτυχίες και τις αποτυχίες της, με τους πρωτεργάτες και τους εκκεντρικούς ειδικούς της, με τα αμφιλεγόμενα όσο και πολυσυζητημένα πειράματά της, δεν παύει ν’ απασχολεί τον κόσμο που παρακολουθεί και σχολιάζει κάθε εξέλιξη. Απ’ αυτή την άποψη, ήταν εξασφαλισμένη εν μέρει, η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος.-

Παρουσίαση βιβλίου: «Εκπνοή» του Ted Chiang

(φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Το βιβλίο που σήμερα παρουσιάζεται εδώ, το διάβασα το καλοκαίρι που μας πέρασε και το θεωρώ αναμφίβολα απ’ τα καλύτερα βιβλία της χρονιάς. Ο συγγραφέας του Ted Chiang, είναι απ’ τους πιο σπουδαίους εν ζωή εκπροσώπους του είδους που προσδιορίζουμε ως επιστημονική φαντασία, με ένα σημαντικότατο κατά τη γνώμη μου προβάδισμα: όσα επινοεί μπορούν πράγματι να συμβούν στο -όχι μακρινό- μέλλον μας. Δεν προσεγγίζει, με φιλοσοφική διάθεση πάντα, άπιαστα δηλαδή ενδεχόμενα, αλλά πιθανότητες που για όσ@ παρακολουθούμε τα τεκταινόμενα στο χώρο της τεχνητής νοημοσύνης, θα είναι γεγονότα σε μερικές δεκαετίες.

«(…) Ο πολυβραβευμένος Chiang», όπως αναφέρει το δελτίο τύπου των εκδόσεων Ίκαρος, απ όπου κυκλοφορεί τι βιβλίο, σε μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, «εξερευνά σε εκπληκτικό βάθος οικεία ερωτήματα, που απασχολούν τον άνθρωπο εδώ και αιώνες: Μπορούμε άραγε να ταξιδέψουμε στον χρόνο; Έχει ο άνθρωπος πραγματικά ελεύθερη βούληση; Πώς επηρεάζει η μνήμη και η ανάμνηση αυτό που είμαστε; Ποια πλάσματα θεωρούνται έμβια; Ή ακόμη τι θα συνέβαινε αν ήμασταν σε θέση να παρακολουθήσουμε εναλλακτικές εκδοχές της ζωής μας

Κι η ενασχόληση με κάποια απ’ αυτά τα ερωτήματα, φτάνει ως την Ψυχολογία. Γιατί αυτή η επιστήμη ασχολείται επίσης με τη Μνήμη (πολλές μελέτες έχουν γίνει για παράδειγμα σχετικά με τις αλλοιώσεις της μνήμης, τις ψευδείς αναμνήσεις, κτλ), φυσικά με τη Βούληση κ.ο.κ. Έτσι, απ’ αυτό το πρίσμα, ήταν επόμενο το να ξεχωρίσω το διήγημα που τιτλοφορείται: «Η αλήθεια των δεδομένων, η αλήθεια του συναισθήματος». Κι υπάρχει ένα σημείο, στην σελίδα 272 (διαβάστε την πρώτη και δεύτερη παράγραφο και θα καταλάβετε) , όπου ο Ted Chiang, θέτει κι ένα ακόμη ερώτημα: τι θα γινόταν αν όλ@ μας θυμόμασταν τα πάντα, όπως έγιναν και τι θα συνέβαινε τότε στην αίσθηση του εαυτού μας; Ποια η αξία άραγε, μιας τέλειας ανάμνησης; Μήπως αν λείψουν αυτές οι αλλοιώσεις της μνήμης, που ανέφερα, κάτι άλλο θα διαρραγεί; Ας το σκεφτούμε (διαβάζοντας κι όσα γράφει στην σελίδα 296 στην τρίτη παράγραφο).

Αν λάβουμε υπόψη δε και τη σύγκλιση κβαντικής φυσικής και ψυχολογίας που συζητιέται τις τελευταίες δεκαετίες, γίνεται ακόμη πιο κατανοητό το γιατί βρήκα συναρπαστικό ακολούθως, το διήγημα «Η αγωνία είναι ο ίλιγγος της ελευθερίας».

Παρακολούθησα επίσης συζητήσεις όπως αυτή, όπου συμμετείχε ο συγγραφέας και διευκρίνισε πόσο διαφορετική είναι η στατιστική κι οι αλγόριθμοι απ’ αυτό που ονομάζουμε τεχνητή νοημοσύνη. Προσθέστε και την αδιάλειπτο ενδιαφέρον μου για το σύμπαν (τα της Μεγάλης Σιγής, να γράψω με την ευκαιρία, ότι τα εξηγεί εδώ θαυμάσια ένα απ’ τα blog που διαβάζω), τις νέες τεχνολογίες και θα έχετε όλη την εικόνα. Κάποι@ άλλωστε, θα θυμάστε σίγουρα ότι στο δεύτερο βιβλίο μου («Η σκόνη των άστρων»), υπήρχαν αναφορές στην ELIZA, ένα πρόγραμμα που μιμούνταν ψυχοθεραπεύτρια ανθρωπιστικής κατεύθυνσης και στις σημειώσεις μου τότε, ανέφερα πολλά για την Artificial Intelligence. Ας μην επεκταθώ άλλο, όμως. Είμαι βέβαιη ότι καταλάβατε τα δικά μου κίνητρα.

Ας πάμε λοιπόν σ’ ένα συγκεκριμένο διήγημα του βιβλίου, τώρα, που έχει ιδιαίτερη σημασία για ‘μας τις/τους ψυχολόγους κι είναι το: «Η αυτόματη νταντά του Ντέισι». Σ’ αυτό ο συγγραφέας περιγράφει μια μηχανή, όπως θα καταλάβατε, που είχε σχεδιαστεί υποτίθεται για τη φροντίδα των βρεφών και διέθετε προγράμματα για λίκνισμα και τάισμα. Η Αυτόματη Νταντά (φανταστικό τεχνούργημα, σας θυμίζω), βγήκε προς πώληση το Μάρτιο του 1901 και τι συνέβη στη συνέχεια, θα το μάθετε διαβάζοντας το βιβλίο.

Γιατί άραγε έγραψα ότι έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ψυχολογία; Για να εξηγήσω ώστε να καταλάβετε όλ@, άσχετα απ’ το αν έχετε σχετικές γνώσεις ή όχι… Ο λόγος λοιπόν είναι το ότι η πλοκή του μας θυμίζει τις απόψεις του Τζον Μ. Ουότσον (John Broadus Watson ή Γουάτσον, όπως συνήθως αναφέρεται στα ελληνικά) συμπεριφορικού ψυχολόγου, που πίστευε ότι «η μητρική αγάπη είναι επικίνδυνο όργανο» κι απέτρεπε τους γονείς απ’ το να χαϊδεύουν τα παιδιά τους και να τους δείχνουν στοργή. Αν και θεωρούσε τότε ότι είχε δίκιο, όλα τα δικά του παιδιά (είχε τέσσερα, δύο από κάθε γάμο του) υπέφεραν από κατάθλιψη ως ενήλικες, έκαναν απόπειρες, όπως η Mary/Polly κι ένα τελικά, ο William, αυτοκτόνησε. Όπως αντιλαμβάνεστε, πάντα πρέπει να φιλτράρετε όσα ακούτε απ’ τους ειδικούς, αφού κανείς μας δεν είναι αλάθητος.

Κι επίσης, δευτερευόντως, το συγκεκριμένο διήγημα, έχει σημασία και για έναν ακόμη λόγο: επειδή μας θυμίζει ένα μύθο, απ’ αυτούς που εξακολουθούν να κυκλοφορούν, ότι δηλαδή η κόρη του συμπεριφοριστή ψυχολόγου Μπάροουζ Φρέντερικ Σκίνερ (Burrhus Frederic Skinner), μεγάλωσε με ψυχολογικό τραύμα κι αυτοκτόνησε, αφού κατά κάποιο τρόπο έπαιξε ρόλο το γεγονός ότι ο πατέρας της την χρησιμοποιούσε ως πειραματόζωο, για να τη μελετήσει, κοιμίζοντας την σ’ ένα ειδικά σχεδιασμένο «κουτί» και τοποθετώντας την σε κατασκευές ανάλογες μ’ αυτές που έβαζε ποντίκια και περιστέρια για να την παρακολουθήσει κτλ. Η Ντέμπορα Σκίνερ Μπουζάν (Deborah Skinner Buzan) όμως, είναι ζωντανή, δηλώνει υγιέστατη κι έγραψε μάλιστα ένα βιβλίο, για να διαφυλάξει τη μνήμη του πατέρα της και να ξεκαθαρίσει τα γεγονότα. Αποτιμά επίσης, ως θετική εμπειρία την παραμονή της σ’ αυτό το «κουτί».

Σίγουρα, καταλάβατε πια, γιατί το βιβλίο του Chiang, μας ενδιαφέρει πολύ, έτσι; Αφού ολοκληρώνεται λοιπόν, κάπου εδώ αυτή η ανάρτηση, να γράψω κι ότι η πιο παραμυθένια ιστορία είναι για μένα, η πρώτη: «Ο έμπορος και η πύλη του αλχημιστή». Κι αυτή βέβαια, είναι εξίσου φιλοσοφημένη. Γενικώς, είναι ένα βιβλίο που αξίζει οπωσδήποτε να διαβάσετε και μετράω στα συν του συγγραφέα, το ότι αναφέρει στο τέλος καθέναν απ’ τον οποίο εμπνεύστηκε για να γράψει, καθετί που τον παρακίνησε, γεγονός που δε βλέπουμε καθόλου συχνά να συμβαίνει. Παράδειγμα συγγραφικού ήθους σε μια εποχή που βρίθει λογοκλοπών, αντιγραφών και … «παραλλαγών» παντός είδους.

Καλή σας ανάγνωση.

Τα καλύτερα και πιο ενδιαφέροντα βιβλία του 2021

(φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Μιας και φτάνουμε στο τέλος της χρονιάς, ας δούμε μαζί ποια είναι τα καλύτερα και πιο ενδιαφέροντα βιβλία -κατά τη γνώμη μου πάντα- που προτάθηκαν από ‘δω (κάποια που διάβασα κι ας μην πρόλαβα να τα παρουσιάσω ως τώρα, τα βλέπετε στην παραπάνω φωτογραφία). Μιας και τα διαλέγω μόνη μου και σε κανέναν εκδότη δε χρωστάω να γράψω καλές κριτικές για τις νέες κυκλοφορίες του, αυτή η λίστα έχει αν μη τι άλλο, μια ιδιαίτερη αξία. Όσο για τη σειρά κατάταξης , σχετίζεται μόνο με τη χρονική στιγμή κατά την οποία δημοσιεύτηκαν οι αναρτήσεις και ξεκινά αντίστροφα, δηλαδή απ’ την αρχή του χρόνου.

Ποίηση: 1) «Εξελιγμός» του Κυριάκου Μουτίδη, 2) «éclat éclair» του Κωστή (Τριανταφύλλου), 3) Ανθολογία Νέων Γεωργιανών Ποιητών, συλλογικό, 4) «Μαύρες Ρίζες», συλλογικό

Λογοτεχνία: 1) «Μάμα Κάρι» του Νικόλα Περδικάρη, 2) «Ακολουθήστε τες» του Τέου Ρόμβου.

Ψυχολογία/Ψυχιατρική: 1) «Υπομονή θέλει» των Θανάση Πέτρου και Μαρίας Παναγιώτου, 2) «Πανελλαδική Συσπείρωση για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση – Ανιχνεύοντας διαδρομές κινηματικής αντίστασης στην κυρίαρχη ψυχιατρική», συλλογικό, 3) «Λογοτέχνες με Ψυχική Νόσο και Εγκλεισμό» του Γεράσιμου Α. Ρηγάτου

(φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Ερευνες: «Γυναίκες στη φυλακή» της Μαρίας Φαφαλιού.

(φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Επιστημονική φαντασία: «Εκπνοή» του Ted Chiang.

Ξένες εκδόσεις: 1) «Nora» της Nuala O’ Connor, 2) «The Van Gogh Sisters» του Willem-Jan Verlinder, 3) «The Madman’s Library: The Strangest Books, Manuscripts and Other Literary Curiosities From History» του Edward Brooke-Hitching, 4) «Unwell Woman – Misdiagnosis and Myth in a Man-made World» της Elinor Cleghorn, 5) «Every body» της Olivia Laing.

Πέρα απ’ αυτά όμως, έκανα όλη τη χρονιά αναρτήσεις για το Δάντη Αλιγκιέρι, ένα αφιέρωμα στον Φραντς Κάφκα, έγραψα για τη σχέση του Τζέιμς Τζόις με την Ελλάδα και τους Έλληνες και γι’ αυτήν του Μαρσέλ Προυστ με το Μπαλμπέκ, ανέφερα κάποιες πληροφορίες για τον Λεονάρντο Σάσα, κ.α. Επομένως, αν κάτι σας ενδιαφέρει απ’ αυτά, μπορείτε ν’ ανατρέξετε στους σχετικούς συνδέσμους.

Και βέβαια δε θα μπορούσα να κλείσω αυτή την αναδρομική ανάρτηση, χωρίς ν’ αναφέρω ότι διάβασα κυρίως δύο fanzine το 2021: αυτό της «Λοκομοτίβα» στο οποίο γράφω κιόλας (εδώ κι εδώ θα βρείτε όλες τις λεπτομέρειες) κι αυτό της κατάληψης «Παπουτσάδικο» (εδώ κι εδώ οι σχετικές αναρτήσεις). Σίγουρα και τη χρονιά που μας έρχεται, θα διαβάσω και θα σας γράψω και γι’ άλλα ενδιαφέροντα βιβλία. Καλά να ‘μαστε…