Εντυπώσεις απ’ την παρουσίαση του graphic novel για τον Γιαννούλη Χαλεπά στο «Παραρλάμα»

Photo Credits: Ευανθία Σακελλάρη

Την Τετάρτη 9 Οκτωβρίου 2019, στις 7.30 το απόγευμα, έγινε στο «Παραρλάμα», σ’ ένα φιλόξενο χώρο δηλαδή στο Παγκράτι, η παρουσίαση του graphic novel «Γιαννούλης Χαλεπάς, Ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής» , των Θανάση Πέτρου και Δημήτρη Βανέλλη. Την εκδήλωση διοργάνωσαν από κοινού το «Δίκτυο Ακούγοντας Φωνές» και οι εκδόσεις «Πατάκη» κι εκτός απ’ τους δημιουργούς, μίλησαν η Λεμονιά Αβαγιάννη κι ο Λυκούργος Καρατζαφέρης. Ήμουν κι εγώ εκεί όπως βλέπετε και χάρηκα πολύ ομολογουμένως που έλαβα μέρος.

Photo Credits: Ευανθία Σακελλάρη

Απ’ τις ερωτήσεις και τις τοποθετήσεις του κόσμου που κατέκλυσε το χώρο, ήταν φανερό πόσο ενδιαφέρει η ιστορία του Γιαννούλη Χαλεπά και το έργο του και σ’ αυτό το βιβλίο έχει γίνει μεγάλη έρευνα και πολύ σοβαρή δουλειά (να το διαβάσετε και θα το διαπιστώσετε κι εσείς). Αλλά φάνηκε συνακόλουθα και τι δίψα υπάρχει για ενημέρωση γύρω από τα θέματα με τα οποία ασχολούνται ως επιστήμες, η ψυχολογία κι η ψυχιατρική.

Photo Credits: Ευανθία Σακελλάρη

Οι εντυπώσεις μου δεν θα μπορούσαν παρά να είναι άριστες, όχι μόνο γιατί παραβρέθηκα σε τόσο καλό πάνελ (παρέα με τον Λυκούργο Καρατζαφέρη που χρόνια πορευόμαστε στον ίδιο χώρο), σε τόσο ενδιαφέρουσα και ζωηρή κουβέντα, αλλά κι επειδή η συγκεκριμένη βραδιά αποτελούσε ένα ορόσημο για μένα κι οι άνθρωποι που το ήξεραν παρέκαμψαν κάθε εμπόδιο για να βρεθούν εκεί. Κι εγώ έτσι τις καταλαβαίνω και τις μετράω τις φιλίες.

Photo Credits: Παραρλάμα

Χάρηκα επιπλέον που γνώρισα καινούρια πρόσωπα όπως η Λεμονιά Αβαγιάννη κι ο Δημήτρης Βανέλλης (με το Θανάση Πέτρου είχαμε ξαναβρεθεί), κι άτομα απ’ τα οποία έβλεπα μόνο το προφίλ τους στο Facebook όπως η Σοφία που πολύ καλά έκαναν και τόλμησαν να έρθουν.

Photo Credits: Νώντας Κλεάνθης

Βέβαια, ακόμη πιο συγκινητικό ήταν που βρέθηκαν κοντά μου η Ευανθία Σακελλάρη, ο Γιώργος Τσιτούρας, ο Αντώνης Τσόκος, η Θεοδώρα Κοκκίνου, ο Νώντας Κλεάνθης, ο Γιάννης Καραγεώργος, μέλη της κατάληψης «Παπουτσάδικο» αλλά και μέλη της «Πρωτοβουλίας ‘Ψ’ » , κι άλλων συλλογικοτήτων που τ’ όνομά τους δεν αναφέρω αλλά κρατάω στη μνήμη μου τα πρόσωπα τους.

Photo Credits: Παραρλάμα

Κάποιες και κάποιοι τους μάλιστα, παρέμειναν όρθιοι ως το τέλος της εκδήλωσης κι υπήρξαν και φίλοι που ήταν εκεί, αλλά δεν μπορέσαμε να μιλήσουμε καθόλου. Τους Ευχαριστώ όμως με όλη μου την καρδιά, για τις φωτογραφίες, τα μηνύματα, τα ζεστά τους λόγια, τα δώρα, τις αγκαλιές. Ήταν μια ξεχωριστή βραδιά που θα θυμάμαι για καιρό και με κάνατε να χαμογελάω, επειδή ήσασταν εκεί… Ξέρετε εσείς.-

Advertisements

Παρουσίαση βιβλίου «Mind Fixers» : «Η προβληματική αναζήτηση της Ψυχιατρικής για τη βιολογία της ψυχικής νόσου»

Για το συγκεκριμένο βιβλίο διάβασα πρόσφατα αυτό το άρθρο που μπορείτε να συμβουλευτείτε κι εσείς στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ) και σήμερα μοιράζομαι μαζί σας μερικές επιπρόσθετες πληροφορίες.

Συγγραφέας του βιβλίου λοιπόν που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις W.W. Norton, είναι η Anne Harrington, καθηγήτρια Ιστορίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Harvard και διακεκριμένη γνώστρια των νευροεπιστημών (ένα απ’ τα πιο γνωστά βιβλία της είναι το «The Cure Within»), η οποία όπως έχει πει σε συνεντεύξεις της εμπνεύστηκε να το γράψει λόγω των ερωτήσεων που της έκαναν οι φοιτητές της, εξ’ ου και τους το αφιερώνει.

Το «Mind Fixers» αποτελείται από τρία μέρη: «Ιστορίες γιατρών», «Ιστορίες ασθενειών» και «Ημιτελείς ιστορίες». H Harrington αποφάσισε διαχωρίζοντάς το κατ’ αυτόν τον τρόπο, να κάνει αρχικά μια ιστορική αναδρομή σχετικά με την έρευνα της παθογένειας των ψυχικών διαταραχών, πριν μας αναφέρει τα συμπεράσματά της για τη σημερινή κατάσταση κι έτσι μας μεταφέρει σε πρώτη φάση, στο τέλος του 19ου αιώνα, στη γερμανόφωνη Ευρώπη, όπου ο Theodor Meynert και ο Emil Kraepelin ξεκίνησαν τις φιλόδοξες έρευνές τους πιστεύοντας πως απ’ την βιολογία θα αντλήσουν απαντήσεις στα ερωτήματά τους.

Απ’ την άλλη όμως, ο Freud κι η επέλαση της ψυχανάλυσης έστρεψαν σε διαφορετική κατεύθυνση το ενδιαφέρον τόσο των ειδικών όσο και της κοινής γνώμης και φάνηκε τότε ότι έστω κάποιες εξηγήσεις, μη-βιολογικές, μπορούσαν να δοθούν μέσω αυτών των θεωριών. Σιγά σιγά όμως αναδύθηκαν κι οι υπαρκτοί περιορισμοί του φροϋδικού μοντέλου με αποτέλεσμα τις αποχωρήσεις των διαφωνούντων (όπως ο Eugen Bleuler) και την επένδυσή τους σε άλλα πεδία ερευνών.

Πέρα απ’ όσα συνέβαιναν πάντως στην Ευρώπη, συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές, με βάση οικονομικά βεβαίως, κριτήρια, οδήγησαν στην «αποϊδρυματοποίηση» (ουσιαστικά απονοσοκομειοποίηση) στην Αμερική με τραγικά αποτελέσματα ακόμη ως και στις μέρες μας (αφού οι ψυχικά πάσχοντες καταλήγουν είτε στο δρόμο ως άστεγοι, είτε σε φυλακές). Ήδη εκεί απ’ τη δεκαετία του 1930, πολύ πριν δηλαδή από την έγκριση της χλωροπρομαζίνης (Thorazine) απ’ την FDA που έγινε το 1954 (και σημειώστε ότι μέχρι το 1964, είχαν πληρωθεί περίπου πενήντα εκατομμύρια συνταγές), είχαν αρχίσει να κλείνουν τα ψυχιατρεία και χωρίς μάλιστα να μπορούν μάλιστα να συντηρηθούν ταυτόχρονα τα όποια κέντρα υγείας είχαν εγκαινιαστεί.

Με τις νέες εξελίξεις φυσικά στις νευροεπιστήμες, τη γενετική και την ψυχοφαρμακολογία άλλαξαν όπως ήταν αναμενόμενο τα πράγματα και δόθηκε νέα ώθηση στην έρευνα του εγκεφάλου.

Το πρόβλημα είναι, όμως, ότι έτσι κάποιοι θεώρησαν πως αυτός είναι ο μόνος δρόμος, στον οποίο πρέπει να προχωρήσει η επιστήμη για να δοθούν απαντήσεις, κι όχι ένας ακόμη δρόμος. Έτσι η ψυχιατρική οδηγήθηκε στις στειρώσεις, στα προγράμματα ευγονικής, στις δολοφονίες στη Ναζιστική Γερμανία στη χειρότερη περίπτωση ή στα ηλεκτροσόκ και τις απανταχού βάρβαρες θεραπείες στην «καλύτερη», όπως η λοβοτομή.

Εντωμεταξύ, οι φαρμακοβιομηχανίες έβλεπαν συνεχώς τα κέρδη τους να αυξάνονται σε σταθερή αναλογία με την αύξηση των διαγνώσεων, αφού υπάρχει η τάση για συνεχή παθολογικοποίηση κάθε έκφανσης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, κάθε δυσφορίας, κάθε πόνου, για τα οποία η λύση είναι τι άλλο; Μερικά χάπια.

Σε τέτοιο βαθμό μάλιστα έφτασε η παρανόηση σχετικά με την «βιολογική πειθαρχεία», ειδικά απ’ τη δεκαετία του 1980 και μετέπειτα, ώστε στις μέρες μας, όπως αναφέρεται εδώ, ο ψυχίατρος Samuel Guze να δώσει διάλεξη στο Νοσοκομείο Maudsley του Λονδίνου, με τον προκλητικό τίτλο: «Βιολογική Ψυχιατρική: Υπάρχει άλλος τύπος;» Η απάντησή του υπονοείται κι είναι: φυσικά όχι. Η ψυχιατρική είναι κλάδος της ιατρικής, και όλα τα φάρμακα είναι «εφαρμοσμένη βιολογία», τέλος της ιστορίας. Μόνο που δεν είναι έτσι.

Σαφώς στο βιβλίο μνημονεύονται και πολύ ορθά, ο Erving Goffman, o Michel Foucault και o Thomas Szasz, που με το εμβληματικό έργο τους έδειξαν πόσοι ακόμη παράγοντες εμπλέκονται στην ανάπτυξη των ψυχικών διαταραχών κι εστίασαν στο ρόλο της κοινωνίας, στον έλεγχο που ασκούν οι ειδικοί κατά τη διαχείριση των ψυχικά πασχόντων, στην απανθρωποποίηση που λαμβάνει χώρα στα ιδρύματα και τόσα άλλα. Έτσι ώστε να είναι πασιφανές στις αναγνώστριες και στους αναγνώστες πως τα της ψυχής, είναι πολύπλοκα και πολυπαραγοντικά φαινόμενα, που δεν επιδέχονται μιας και μοναδικής εξήγησης. Εξ’ ου κι απέτυχαν κι οι νεο-φροϋδιστές ενοχοποιώντας για τα πάντα σχεδόν τις μητέρες, βρίσκοντας όμως απέναντί τους το γυναικείο κίνημα που αντέδρασε δυναμικά (τα όσα είχε γράψει η Betty Friedan στο “Feminine Mystique”, υιοθετήθηκαν κι από άλλες ψυχοθεραπεύτριες όπως αυτές της ομάδας Redstockings κ.α.)

Παρ’ όλα αυτά, κάποιοι επιμένουν να κάνουν πως αγνοούν ακόμη όλες τις αλήθειες που έφερε στο φως το έργο των προαναφερόμενων ερευνητών και διανοητών, αφού ζούμε στην εποχή των ψυχοφαρμάκων, την ιστορία των οποίων αναφέρει εκτενώς η συγγραφέας. Έτσι, όλο και γίνεται λόγος για «χημικές ανισορροπίες» του εγκεφάλου, για ..άτακτους «νευροδιαβιβαστές», «ένοχα» γονίδια και γενικώς για μια πληθώρα βιολογικών και μόνο, το τονίζω, αιτιών. Πρόσφατα μάλιστα συμμετείχα σε συζήτηση όπου με μεγάλη μου λύπη διαπίστωσα, ότι τέτοιες απόψεις ασπάζονται ακόμη και τώρα, άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως «ψυχικά πάσχοντες» και θεωρούν ότι ανήκουν στην «αντιψυχιατρική».

Η αλήθεια πάντως δεν είναι αυτή, αφού όλες οι διαγνωστικές κατηγορίες ψυχιατρικής εξακολουθούν να βασίζονται σε παρατηρήσεις κλινικών συμπτωμάτων και όχι σε βιολογικούς δείκτες ασθένειας. Οι προσδοκίες κι ο ενθουσιασμός που ακολούθησαν τη στροφή προς την έρευνα του εγκεφάλου, δεν απέδωσαν ακόμη καρπούς. Ο Edward Bullmore βέβαια, επικεφαλής της ψυχιατρικής στο πανεπιστήμιο του Cambridge, υποστηρίζει π.χ. ότι η παθογένεση των ψυχικών διαταραχών θα αποκρυπτογραφηθεί αποκαλύπτοντας τη σύνδεση της λειτουργία του νου με εκείνη του ανοσοποιητικού συστήματος.

Αλλά ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι θα γίνει έτσι, η βιολογία δεν μπορεί ν’ αποτελέσει τη μία και μοναδική εξήγηση του προβλήματος, ακριβώς επειδή τέτοια δεν υπάρχει. Γι’ αυτό η συγγραφέας του βιβλίου θεωρεί, ότι θα πρέπει όλοι οι εμπλεκόμενοι ν’ αντιμετωπίσουν με σεβασμό τα όρια της γνώσης στην Ψυχιατρική (και στην Ψυχολογία θα πρόσθετα) και να συνεργαστούν ώστε να υπάρξει μακροπρόθεσμα συγκεκριμένο όφελος για όσες, όσους υποφέρουν που δεν είναι καθόλου λίγες, λίγοι, αλλά και για τους οικείους τους που συμπάσχουν. Και με την άποψή της περί ολιστικής/συνθετικής προσέγγισης, προσωπικά, δεν μπορώ να διαφωνήσω.

Σ’ αυτό εδώ το blog άλλωστε έχει φανεί, αν μη τι άλλο, με πόσο ανοιχτό μυαλό, αντιμετωπίζω κάθε θεραπευτική πρόταση που μπορεί να είναι χρήσιμη, να «δουλέψει» και να βοηθήσει κάθε άτομο που πάσχει, είτε αυτή προέρχεται απ’ την πολιτισμένη» Δύση, είτε απ’ τις «υπανάπτυκτες» χώρες. Κι αν έχω μεγαλύτερη επιφύλαξη απέναντι στη φαρμακοθεραπεία, έχει να κάνει μόνο με το γεγονός ότι υπερ-προβάλλεται σαν η μόνη λύση. Κατ’ αυτόν τον τρόπο όμως εξυπηρετούνται συγκεκριμένα συμφέροντα, διαστρεβλώνονται επιστημονικές έρευνες , χειραγωγούνται οι ειδικοί (αναφέρονται κι αυτά στο βιβλίο και το μετράω στα θετικά του) κι επόμενο είναι να αυξάνεται ο σκεπτικισμός μου. Εξάλλου ακόμη κι η αποτελεσματικότητα ενός φαρμάκου δεν επιβεβαιώνει μια προηγούμενη ανεπάρκεια. Να το έχουμε κι αυτό κατά νου.

Άλλωστε, τι κάνουν οι φαρμακοβιομηχανίες, νομίζετε; Αυτό που εξηγεί σαφέστατα η συγγραφέας: «Κοιτάζουν το DSM και βρίσκουν διαταραχές που δεν έχουν διεκδικηθεί από κάποιο συγκεκριμένο φάρμακο και προσπαθούν να δουν αν μπορούν να βρουν στοιχεία που να δείχνουν ότι το φάρμακο τους μπορεί να λειτουργήσει για αυτή τη διαταραχή ή αυτή τη διαταραχή. Και εστιάζουν ειδικά σε μια εντελώς νέα σειρά διαταραχών που σχετίζονται με το άγχος (ενν: τη διαταραχή πανικού κ.α). Με άλλα λόγια, τα αντικαταθλιπτικά μετατρέπονται σε φάρμακα κατά του άγχους. Αλλά είναι ακριβώς τα ίδια φάρμακα«.

Κι αναφέρεται επιπλέον και στον σκεπτικισμό που δημιουργείται στο ευρύ κοινό κι όχι μόνο, όταν «διαγνώσεις» όπως η ομοφυλοφιλία που κακώς συμπεριλήφθηκαν εξ’ αρχής, αφαιρούνται στη συνέχεια μέσω ..ψηφοφορίας απ’ το DSM (κι οι ψυχαναλυτές από κοντά απολογούνται για το θέμα) κι όταν πειράματα σαν αυτό για το οποίο έχω γράψει κι εγώ εδώ, δείχνουν την ανεπάρκεια των ψυχιάτρων ν’ αναγνωρίσουν τους «πραγματικούς» απ’ τους «ψεύτικους» ασθενείς. Κι αυτά είναι μερικά μόνο απ’ τα παραδείγματα που δείχνουν πως κάποιες/κάποιοι δεν είμαστε τυχαία επιφυλακτικοί. Που να δείτε και τι διαπλοκή υπάρχει στο DSM που ανέφερα πριν, μεταξύ των συντακτών του και των φαρμακοβιομηχανιών.

Γι’ αυτό σας προτείνω να διαβάσετε κι εσείς το βιβλίο (στο δεύτερο μέρος του η Harrington εξετάζει λεπτομερώς την σχιζοφρένεια, την κατάθλιψη και την μανιοκατάθλιψη), να λάβετε έστω, υπόψη σας όσα γράφτηκαν εδώ και να εξερευνήσετε τους συνδέσμους. Θα βρείτε κι άλλα ενδιαφέροντα πράγματα. Γιατί όσο κι αν το θέλουμε, οι απαντήσεις δεν μας περιμένουν στην επόμενη γωνία. Υπάρχει ακόμη μια απόσταση που πρέπει να διανυθεί. Άλλωστε και σε περιπτώσεις όπου η ανακάλυψη της παθογένειας έχει οδηγήσει σε ιατρικές επιτυχίες, έχει συχνά δουλέψει σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, όπως τονίζεται ορθά σ’ αυτό το άρθρο.

Μπορούμε, καταληκτικά λοιπόν, όσο οι ερευνητές πειραματίζονται, να εξακολουθήσουμε να προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε το στίγμα και να μην ξεχνάμε κυρίως, πως θεραπευτική είναι κι η ανάπτυξη ισότιμων και χειραφετητικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων μέσα σε μια κοινότητα. Σχέσεων που θα βασίζονται στην αλληλοκατανόηση, την εμπιστοσύνη, το νοιάξιμο και το σεβασμό..-

.

Berggrasse 19: Στο γραφείο του Freud στη Βιέννη – Sigmund Freud Museum (Μέρος Γ’)

Xειρόγραφη επιστολή του Freud (1922)

Απ’ ότι φάνηκε ήταν γραφτό ν΄ αργώ να συμπληρώσω αυτή τη σειρά των αναρτήσεων, για τον μεγάλο Βιεννέζο ψυχαναλυτή. Αστειεύομαι φυσικά αφού στην πραγματικότητα συμβαίνει να δίνω προτεραιότητα σε θέματα επικαιρότητας και λογικά μένουν πίσω τα υπόλοιπα. Δεν έχει και τόση σημασία όμως, αφού ήρθε επιτέλους η ώρα να ολοκληρωθεί. Και για ν’ «αποζημιώσω» όσες, όσους περίμεναν και με ρωτούσαν, αναθεώρησα όλες τις σχετικές αναρτήσεις που τον αφορούν κι έχουν δημοσιευτεί κατά καιρούς εδώ. Θα τις βρείτε επομένως εμπλουτισμένες με νέα στοιχεία αν επιλέξετε τις ετικέτες με τ’ όνομά του.

Αγαλματίδια και άλλα διακοσμητικά αντικείμενα απ’ το γραφείο του Freud

Για να σας διευκολύνω όμως, να εξηγήσω πως αν τώρα επισκέπτεστε το blog για πρώτη φορά, εδώ κι εδώ θα βρείτε το Α’ και Β’ Μέρος, αντίστοιχα, που αναφέρονται ειδικά στο Μουσείο της Βιέννης. Σ’ αυτά υπάρχουν διαδικαστικές πληροφορίες που θα σας φανούν χρήσιμες, όταν με το καλό ταξιδέψετε κι εσείς σ’ αυτή την πόλη και θελήσετε να δείτε με τα ίδια σας τα μάτια όσα περιγράφω και βέβαια θα μάθετε έτσι κι αλλιώς, είτε πάτε είτε όχι, αρκετά ιστορικά στοιχεία για το ίδιο το κτήριο και το πως περνούσε το χρόνο του σ’ αυτό ο Freud επί 47 συναπτά έτη. Συμβουλεύτηκα αυτό το πολύ εμπεριστατωμένο κι αναλυτικό άρθρο μάλιστα συμπληρωματικά, για να μπορέσω να σας δώσω μια πλήρη εικόνα των δραστηριοτήτων του κι αξίζει να το διαβάσετε κι εσείς για να δείτε ποια άλλα σημεία της Βιέννης έχουν συνδεθεί με την ιστορία του πατέρα της ψυχανάλυσης, εκτός απ’ το κτήριο της οδού Berggrasse 19. Υπάρχει άλλωστε κι η επιλογή της ειδικής ξενάγησης γι’ αυτό το σκοπό.

Στο κέντρο ο Freud με την κόρη του Sophie , φωτογραφημένοι περίπου το 1912.

Όπως σας είχα εξηγήσει δεχόταν τους ασθενείς του εκεί, έγραφε τα επιστημονικά του βιβλία, συζητούσε με τους συναδέλφους και τους μαθητές του στις περίφημες συναντήσεις της Τετάρτης, αλλά ζούσε και με την οικογένειά του σ’ αυτό το μέρος. Κινούνταν σε δύο συνεχόμενα, ευρύχωρα διαμερίσματα 12 δωματίων (ας μην ξεχνάμε πως μαζί τους έμενε κι η κουνιάδα του, Minna Barnays, την οποία έπαιρνε συχνά στα ταξίδια του), που σήμερα αντιστοιχούν στα διαμερίσματα 5 και 6 (το δεύτερο μετά το 1908 το χρησιμοποιούσε για τα ιατρικά του ραντεβού). Ώσπου οι Ναζί κατέλαβαν την εξουσία προσαρτώντας βίαια την Αυστρία στη Γερμανία. Οι οχλήσεις τους ήταν συνεχείς, η κόρη του κλήθηκε στη Γκεστάπο, τα μετρητά του είχαν κατασχεθεί (σε μια μόνο έφοδό τους στο σπίτι του αφαίρεσαν ένα ποσό που αντιστοιχούσε σε 840 δολάρια τότε κι όπως έχει γραφτεί ο ίδιος σχολίασε ειρωνικά «ποτέ δε έχω πάρει τόσα πολλά για μια μόνο επίσκεψη»), ο τραπεζικός λογαριασμός του ήταν δεσμευμένος, τα βιβλία του καίγονταν κι εκείνος σε ηλικία πια 82 ετών, το 1938, με τη βοήθεια της Μαρίας Βοναπάρτη, που κατέβαλλε για λογαριασμό του το χρηματικό ποσό που απαίτησαν εκείνοι για να του επιτρέψουν ν’ αναχωρήσει και τη μεσολάβηση του Προέδρου Roosevelt , έφυγε για την Αγγλία με την οικογένειά του. Σταμάτησαν πρώτα στο Παρίσι όπου και τη συνάντησε κι υπάρχουν κοινές φωτογραφίες τους από κείνη την εποχή.

Ο Freud σε ηλικία 79 ετών (πάνω αριστερά). Πρωτότυπες εκδόσεις των βιβλίων του (κάτω δεξιά).

Η πινακίδα με τ’ όνομά του και τις ώρες επισκεπτηρίου (3-4 δεχόταν τυπικά αλλά έβλεπε καθημερινά ασθενείς περίπου επί οκταώρου) αφαιρέθηκε ακολούθως απ’ τους Ναζί και στο σπίτι που είχε εγκαταλείψει, στο δεύτερο όροφο, κυμάτιζε για ένα μεγάλο διάστημα η σβάστικα. Το πενταώροφο κτήριο απ’ το οποίο έφυγε τότε, είχε ανεγερθεί πριν από 140 και πλέον χρόνια, η πόρτα του είναι ίδια εδώ και περίπου 70 χρόνια κι εγκαινιάστηκε τελικά ως δικό του Μουσείο το 1971, με τη βοήθεια της Anna Freud, της νεότερης κόρης του. Ήταν εκείνη που παραχώρησε γι’ αυτό το σκοπό 60 εκθέματα απ’ την αρχαιολογική συλλογή του πατέρα της. Μπορεί σ’ αυτό το χώρο να μην βρίσκεται το περίφημο ντιβάνι του (μεταφέρθηκε στην Αγγλία όταν εκείνος μετακόμισε στο χώρο που επίσης έγινε Μουσείο), αλλά υπάρχει ολόκληρο το σαλόνι αναμονής με τα τότε έπιπλά του, οι πρώτες, αυθεντικές εκδόσεις των έργων του (το πρώτο του βιβλίο το»Die Traumdeutung» αξίζει ν’ αναφέρω ότι αν και τυπώθηκε σε μόλις 600 αντίτυπα χρειάστηκε να περάσουν 7 χρόνια για να πουληθούν όλα), χειρόγραφες επιστολές του και πλήθος άλλων προσωπικών του αντικειμένων. Φεύγοντας μπορείτε να πάρετε ό,τι αναμνηστικό θέλετε απ’ το πολύ μοντέρνο κι ενημερωμένο πωλητήριο για το οποίο σας έγραψα στην αρχή, πριν συνεχίσετε τη βόλτα σας στην Ringstrasse, έναν απ’ τους δρόμους όπου βάδιζε σχεδόν καθημερινά γιατί εκεί βρισκόταν και το αγαπημένο του Cafe Landtmann, σ’ αυτή την πόλη που δεν του άρεσε μεν όπως έλεγε, αλλά απρόθυμα εγκατέλειψε δε.-

Το σαλόνι αναμονής του Freud με τα αυθεντικά έπιπλά.

.

.

*Όλες οι φωτογραφίες της ανάρτησης τραβήχτηκαν από μένα, τον Ιούλιο του 2018 κι έχουν δημοσιευτεί ήδη φυσικά, στο αντίστοιχο άλμπουμ στο flickr.

.

Berggrasse 19: Στο γραφείο του Freud στη Βιέννη – Sigmund Freud Museum (Μέρος Β’)

Φωτογραφία N.118: Sigmund Freud – Martha Bernays (Wandsbek, 1885) / Φωτογραφία N. 120: η αναγγελία του γάμου τους (14/9/1886)

Άργησα πολύ είν’ η αλήθεια να σας γράψω τη συνέχεια αυτής της επίσκεψης, αλλά να που ήρθε η ώρα. Για να θυμηθούμε λοιπόν μαζί, που είχαμε μείνει… Εκεί που έμπαινα στον κυρίως χώρο του Μουσείου, στο κτήριο όπου έζησε κι εργάστηκε ο Freud απ’ το 1891 ως το 1938. Τότε, στις 4 Ιουνίου συγκεκριμένα του 1938, αναγκάστηκε εξαιτίας των Ναζί να το αφήσει και να μεταναστεύσει αρχικά στη Γαλλία με τη βοήθεια της Μαρίας Βοναπάρτη και κατόπιν στην Αγγλία.

Φωτογραφία Ν. 111: Αφιέρωση του Jean-Marti Charcot στον Freud απ’ τη Salpêtrière (Collected Papers, Vol 3, Paris, 1887) / Φωτογραφία N. 110: Ο Charcot και η σύζυγός του μπροστά στο σπίτι τους

Συμπτωματικά, τώρα που σας γράφω, ο συγκεκριμένος χώρος είναι κλειστός λόγω ανακαίνισης (απ’ την 1η του Μάρτη) και δεν θα είναι προσβάσιμος ως το Μάιο του 2020. Καλό θα είναι να το έχετε υπόψη σας αν ταξιδέψετε στη Βιέννη. Θα μπορέσετε πάντως να δείτε αρκετά απ’ τα εκθέματά του σε δύο μέρη που γειτνιάζουν με το Μουσείο, δηλαδή στην Berggasse 13 ( που είναι η τοποθεσία Ι) υπάρχουν πρωτότυπα αντικείμενα, ταινίες και φωτογραφίες και σε ένα πρώην καφέ στο νούμερο 19 της Liechtensteinstrasse ( όπου βρίσκεται η τοποθεσία ΙΙ), έχει διαμορφωθεί ένα καλά εξοπλισμένο βιβλιοπωλείο που λειτουργεί σαν πωλητήριο αναμνηστικών κι εκεί οργανώνονται εκδηλώσεις μικρότερης κλίμακας για τον πατέρα της ψυχανάλυσης.

Φωτογραφία Ν. 143 (κάτω): Sigmund Freud and Wilhelm Fliess (Berlin, αρχές του 1890) / Φωτογραφία Ν. 140: Ο Dr Josef Breuer (1842-1925) με τη σύζυγό του Mathilde / Φωτογραφία Ν. 144: Ο Freud σε ηλικία 35 ετών (1891)

Με αφορμή αυτές τις πληροφορίες να σας πω ότι υπάρχουν πράγματι πάμπολλες φωτογραφίες του ίδιου, της οικογένειάς του, ανθρώπων με τους οποίους ερχόταν σε επαφή και επεξηγηματικά καρτελάκια παντού, αν δεν επιλέξετε την μετάφραση στ’ αγγλικά απ’ τα ακουστικά που μπορείτε να προμηθευτείτε στην είσοδο, μαζί με το δωρεάν guidebook, που θα επιστρέψετε βέβαια στο τέλος. Το δε πωλητήριο που είδα εγώ, ήταν απ’ τα πιο καλά εξοπλισμένα κι αυτό που θαύμασα κυρίως ήταν τα πάμπολλα βιβλία που διέθετε σε διάφορες γλώσσες. Κανονικά στο τέλος αυτής της σειράς των αναρτήσεων θα σας τα έγραφα αυτά, αλλά αφού μου δίνεται η ευκαιρία, σας το αναφέρω.

Φωτογραφία Ν. 179: Τα παιδιά του Freud πριν το1895. Η Anna δεν είχε γεννηθεί ακόμη.

47 χρόνια λοιπόν έζησε στο νούμερο 19 της Berggasse, ο Freud , στην 9η συνοικία δηλαδή της Βιέννης, από το 1891 ως το 1938 όπως ανέφερα ήδη και δεχόταν ασθενείς για περισσότερες από 8 ώρες καθημερινά. Το πενταώροφο κτήριο στο οποίο διέμεναν κι άλλοι ενοικιαστές (εκεί έζησε και ο Viktor Adler, ο ιδρυτής του Αυστριακού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, μεταξύ 1881 και 1889) στέγαζε και διάφορα καταστήματα.

Φωτογραφία Ν. 201: Lou Andreas Salomé (1861-1937), / Φωτογραφία Ν. 202: Anna Freud (γύρω στα 1912) / Φωτογραφία N. 207:Ο Freud και οι γιοί του Ernst και Martin (1916) / Φωτογραφία Ν. 203: το δημοφιλές εστιατόριο «Konstantinhügel», που βρισκόταν στο Prater της Βιέννης, όπου και γιορτάστηκε η έκδοση του βιβλίου «Τοτέμ και ταμπού» (το οποίο βλέπετε στα κάτω ακριβώς ράφια)

Μέχρι το 1908, ο Freud χρησιμοποιούσε τα τρία δωμάτια στο ισόγειο ως γραφείο του και πραγματοποιούσε επίσης τις διάσημες συναντήσεις της Τετάρτης με συναδέλφους και μαθητές του. Αργότερα έβλεπε τους ασθενείς του στο διαμέρισμα του στον δεύτερο όροφο. Μάλιστα, ο Ψυχαναλυτικός Σύλλογος της Βιέννης, ο οποίος αναδύθηκε απ’ αυτές τις συναντήσεις της Τετάρτης, βρισκόταν σε ένα κτήριο του ίδιου δρόμου (στην Berggasse, στο νούμερο 7) που όμως δεν υπάρχει πλέον.

(συνεχίζεται εδώ)

.

*Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν από μένα κι έχουν ανέβει στο flickr.

.

Berggrasse 19: Στο γραφείο του Freud στη Βιέννη – Sigmund Freud Museum (Μέρος Α’)

Ελάχιστους δρόμους έχω υπόψη μου στη Βιέννη. Κι αυτούς κυρίως απ’ τις λογοτεχνικές τους αναφορές. Υπάρχει ωστόσο και μια οδός της οποίας θυμάμαι και τον αριθμό του κτηρίου και δεν είναι άλλη απ’ την Berggrasse. Κι ο λόγος είναι απλός. Επειδή στο νούμερο 19 βρισκόταν κάποτε το γραφείο του Sigmund Freud και σήμερα στεγάζεται το Μουσείο που φέρει τ’ όνομά του.

Ξαφνιάστηκα είν’ η αλήθεια διαπιστώνοντας πόσο μικρός είναι αυτός ο δρόμος (φανταζομουν πως θα έβλεπα μια λεωφόρο), σ’ αντίθεση με το μεγάλο όνομα του πατέρα της ψυχανάλυσης, εκείνο το πρωί του Ιούλη που στην πόλη έκανε πολλή ζέστη κι ο ουρανός ήταν καταγάλανος, σαν να μην είχε βρέξει την προηγούμενη νύχτα μόλις. Ήμουν προετοιμασμένη μάλιστα για μεγάλη αναμονή, μιας και γνωρίζω πόσος κόσμος επισκέπτεται αυτό το χώρο και βλέποντας ήδη αρκετούς ανθρώπους να περιμένουν υπομονετικά στα παγκάκια απ’ έξω, δεν πτοήθηκα αλλά σκέφτηκα πως θ’ απολαύσω τη μέρα ώσπου να μπω. 

Τελικά όμως δεν χρειάστηκε να περιμένω πολύ. Μέχρι να βγάλω τις φωτογραφίες που βλέπετε, προσπαθώντας να μην φαίνονται οι άνθρωποι που βρίσκονταν εκεί και να διαβάσω τι έλεγαν οι επιγραφές στα γερμανικά, μου άνοιξαν να μπω. Προσπαθούν οι υπεύθυνοι να μην υπάρχει συνωστισμός για να βλέπουν όσες, όσοι είναι εκείνη τη στιγμή το χώρο με την άνεσή τους και πολύ καλά κάνουν. Άρχισα λοιπόν ν’ ανεβαίνω τη σκάλα, αυτήν με το σκούρο καφέ ξύλο, και θέλοντας και μη, αναρωτήθηκα τι να σκεφτόταν τότε κι εκείνος όταν έμπαινε αλλά κι όταν έβγαινε απ’ αυτό το χώρο, όπου έζησε κι εργάστηκε απ’ το 1891 ως το 1938.


Τους ασθενείς που τον περίμεναν ίσως, τη σύζυγό του Μάρθα, τα παιδιά,τις θεωρίες που κατέκλυζαν το μυαλό του, τους συναδέλφους του; Έχω γράψει αυτή κι αυτή κι αυτή την ανάρτηση για κείνον κι αποσπάσματά τους ερχόταν στο νου μου. Πληροφορίες σκόρπιες αλλά και πολύ συγκεκριμένες απ’ την άλλη. Το βλέμμα μου περιπλανιόταν στα μεγάλα παράθυρα που έβλεπαν σε κήπο κι ήταν τόσο παράξενη αυτή η εικόνα εκείνης της στιγμής,  το τόσο φως, ενώ τα βήματά μου με οδηγούσαν πίσω στο χρόνο. Στη Βιέννη της δικής του εποχής. Εκείνης της εποχής που της ταίριαζε το σκούρο ξύλο. Της τόσο συντηρητικής που τη σκανδάλιζε με τα γραπτά του και τις ομιλίες του.

Και κάπως έτσι έφτασα μπροστά στην είσοδο και χαμογέλασα βλέποντας το κουδούνι με τ’ όνομά του. Να που μερικές πόρτες τις περνάει κάποια, κάποιος στη ζωή του. Έρχεται η στιγμή. Κι όταν εκείνος θα έφτανε θα έβγαζε το καπέλο του κι ίσως να είναι αυτό που βλέπετε παραπάνω, αυτό που σε τόσες δικές του φωτογραφίες φοράει. Θα κρεμούσε το πανωφόρι του (θυμήθηκα ότι ο βιογράφος του Έρνεστ Τζόουνς είχε αφηγηθεί πως δεν απέκτησε ποτέ περισσότερα από τρία κουστούμια και τρία ζευγάρια παπούτσια στη ζωή του), το μπαστούνι  του, θ’ άφηνε την ομπρέλα του πιθανόν, απαραίτητη σ’ αυτή την πόλη με τον κυκλοθυμικό καιρό και με την βαριά του τσάντα στο χέρι, θα κατευθυνόταν προς το γραφείο του. Το ντιβάνι του κι οι ασθενείς του τον περίμεναν. Τι συνέβαινε μετά, θα το μάθετε την επόμενη φορά.

.

(Συνεχίζεται εδώ)

.

.

*Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν από μένα κι έχουν ανέβει στο flickr.

.

.

Η Επιστήμη της Ευτυχίας, ο Αλτρουισμός και η Ευδαιμονία- Mέρος V

.

Σας έγραψα λοιπόν στην προηγούμενη ανάρτηση πως η ευτυχία συνδέεται αρνητικά με την δημιουργικότητα (έχει βρεθεί αντίστοιχο αποτέλεσμα και για την ανταγωνιστικότητα, αλλά ποσώς μ’ απασχολεί ν’ ακολουθήσω το συλλογισμό που αφορά “βλάβες” της αγοράς με όρους οικονομίας ) κι ανέφερα ως παράδειγμα, όχι τυχαία, τους συγγραφείς. Ομολόγησα μάλιστα και το προσωπικό μου ενδιαφέρον.

Όσο το έψαχνα το θέμα τόσο διαπίστωνα πως πράγματι πολλοί ομότεχνοι έχουν μια άποψη του τύπου “όταν είμαι καλά ζω, κι όταν όχι γράφω”. Λογικό μου φαίνεται καθώς σαφώς η ζωή μας απορροφά όταν περνάμε όμορφα, η εξωστρέφειά μας τότε σε άλλες ασχολίες μας οδηγεί και μακάρι έτσι να γίνεται συχνά. “Η ευτυχία δεν φέρνει ποίηση” όπως ισχυρίζεται η Κική Δημουλά.

Απ’ την άλλη, σπουδαία λογοτεχνικά έργα γράφτηκαν επειδή οι συγγραφείς τους πέρασαν μεγάλες δοκιμασίες κι έτσι μπορούμε να διαβάζουμε σήμερα τα βιβλία τους και να απορούμε πως τα κατάφεραν όχι μόνο να επιβιώσουν, αλλά και να δημιουργήσουν (έχω συγκεκριμένο παράδειγμα στο μυαλό μου και θα σας το παρουσιάσω σύντομα). Μια γαλλική παροιμία επίσης, ας μην ξεχνάμε πως λέει ότι: “Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι δεν έχουν ιστορία”. Και τι ιστορίες να γράψεις, αν δεν έχεις ιστορία;

Οπότε το που μας οδηγεί όλος αυτός ο συλλογισμός θεωρώ πως είναι πασιφανές. «Η λέξη «ευτυχία» θα έχανε τη σημασία της αν δεν την εξισορροπούσε η λύπη”, έγραψε ο ψυχίατρος Karl Yung. Κι είναι έτσι. “Μία ολόκληρη ευτυχισμένη ζωή! Κανείς άνθρωπος πάνω στη γη δεν θα μπορούσε να την υποφέρει” υποστήριξε ο συγγραφέας Τζορτζ Μπέρναρντ Σο. Και μου φαίνεται πολύ σωστό. Όλα τα συναισθήματα έχουν την αξία τους. Και κάπου μας οδηγούν, αν έχουμε ένα τέτοιο επίπεδο αυτογνωσίας ώστε να μπορέσουμε να τα επεξεργαστούμε και να τ’ αξιοποιήσουμε μ’ όποιο τρόπο θεωρεί σωστό ο καθένας.

Η Iris Mauss σε μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη έδειξε επιπρόσθετα πως όσο περισσότερο επιδιώκουμε την ευτυχία τόσο είναι πιο πιθανό να θέσουμε εξαιρετικά ψηλά τους στόχους μας για την απόκτησή της κι έτσι να καταλήξουμε να νιώθουμε ανηδονία ακόμα και σε ευχάριστες καταστάσεις (όπως η ακρόαση ενός τραγουδιού, η παρακολούθηση μιας ωραίας θεατρικής παράστασης κτλ) αφού θα θεωρούμε πως κάτι πιο σπουδαίο πρέπει να περιμένουμε.

Η διαρκής αναζήτηση της ευτυχίας είναι η κυριότερη αιτία της δυστυχίας μαςδηλαδή όπως εύστοχα έγραψε ο συγγραφέας και φιλόσοφος Eric Hoffer ή αν θέλετε “Οι άνθρωποι μπορεί να είναι ευτυχισμένοι μόνο όταν δεν θεωρούν ότι σκοπός της ζωής είναι η ευτυχίακατά τον έτερο συγγραφέα George Orwell.

Και τότε λοιπόν τι μένει να κάνουμε; Τι βρήκαν οι ερευνητές για να μας δώσουν λύση σ’ αυτό το πρόβλημα; Τι μας κρατάει υγιείς και μας κάνει ταυτόχρονα ευτυχισμένους;  Τα χρήματα, η δόξα ή κάτι πιο απλό; Η μεγαλύτερη και πιο μακρόχρονη έρευνα για ν’ αποκαλυφθεί το σπουδαίο μυστικό πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Harvard. Ξεκίνησε πριν από 75 χρόνια, συνεχίζεται ακόμη και έλαβαν μέρος σ’ αυτήν ως τώρα 724 άντρες ενώ στη συνέχεια συμπεριελήφθησαν και οι γυναίκες τους και τα 2000 συνολικά παιδιά τους.

Τι βρέθηκε τελικά; Πως οι καλές σχέσεις μας κάνουν ευτυχισμένους. Οι καλές σχέσεις! Ενώ αντίθετα η μοναξιά σκοτώνει. Στην ομιλία του Robert Waldinger που μπορείτε να παρακολουθήσετε κι εσείς εδώ (κι αξίζει να το κάνετε πιστέψτε με), ενεργοποιώντας τους ελληνικούς υπότιτλους (αν δεν εμφανιστούν αυτόματα) αναλύονται όλες οι λεπτομέρειες. Το πως για παράδειγμα οι συνεχείς συγκρούσεις αποδεικνύονται για την υγεία μας πιο επιβλαβείς σε σχέση μ’ ένα διαζύγιο, το τι είναι αυτό που καθορίζει πως θα γεράσει κάποιος/α, το πως βιώνουμε τον πόνο όντας σε σχέσεις ανάλογα με την ποιότητά τους κ.α.

Ως τότε, πηγαίνοντας προς το κλείσιμο της ανάρτησης, για να επιστρέψουμε πίσω στο μεγάλο λιμάνι και να καταλάβουμε μαζί τι μ’ έκανε τότε να σκεφτώ πως ήταν μια ευτυχισμένη στιγμή εκείνη που ζούσα. Γιατί προφανώς αυτό έφερε στο νου το τραγούδι που σας είπα: τη συνειδητοποίηση πως είμαι ευτυχισμένη παρά τα όσα άγρια συμβαίνουν σ’ αυτή την παρέα του “Άγγιξέ με”, αλλά και των φίλων μου.

Γιατί όλοι μας με τον τρόπο μας έχουμε θρηνήσει, έχουμε μάχες ακόμα πολλές να δώσουμε κι έχουμε και δύσκολα μονοπάτια μπροστά μας να βαδίσουμε. Αλλά… Αλλά έχουμε ο ένας τον άλλο. Γυρίσαμε μαζί μια ταινία, γράψαμε ένα τραγούδι, δημιουργήσαμε κάτι, αφήσαμε ένα μικρό ίχνος στον κόσμο. Ένα μικρό ίχνος… Μαζί. Κι αυτό είναι κάτι.

Κι αισθάνθηκα ευδαιμονία, ναι, σίγουρα. Γι’ αυτή την κοινωνική σύνδεση που λένε οι ερευνητές, όταν σκέφτηκα πως λειτούργησε το πράγμα με ‘μας. Απ’ τη Βάνα γνώρισα το Γιώργο, απ’ το Γιώργο, τη Χριστίνα. Απ’ τον άλλο Γιώργο, τον Γιώργο Τριανταφύλλου δηλαδή που με έψαξε μόνος του στο Facebook όταν διάβασε μια συνέντευξή μου στον “Επενδυτή”, το Γιάννη και την Ειρήνη. Απ’ τα blog τον Αντώνη, κι απ’ τη Δήμητρα τη Βάσω και να ‘μαστε όλοι παρέα.

Φίλοι φίλων και φίλοι όμως πια μεταξύ μας. Κι ήμουν ευγνώμων για όλο αυτό το γαϊτανάκι που έφερε κοντά μου τους συγκεκριμένους ανθρώπους γιατί το ‘νιωσα πως σ’ όποια αγκαλιά και να πέφταμε ο καθένας εκείνο το βράδυ, θα μας κρατούσαν τα χέρια των φίλων μας και θα μας παρηγορούσαν. Ποια μοναξιά λοιπόν; Ποια οδύνη και ποιος τρόμος, όταν έχεις Ανθρώπους;

Δεν υπογραμμίζουμε τυχαία λοιπόν ορισμένοι που ενστερνιζόμαστε τις ίδιες απόψεις περί των Ψ, πως το καλύτερο φάρμακο, πως η καλύτερη θεραπεία, είναι οι σχέσεις. Δεν περιμέναμε την έρευνα του Harvard να μας το μάθει, πως αυτές είναι που μας κάνουν ν’ ανθίζουμε. Κι όπως υποστήριζε η συγγραφέας και αρθρογράφος Willa Cather: «Αυτό είναι ευτυχία, να αφομοιωθείς μέσα σε κάτι πλήρες και μεγάλο«. Σε μια παρέα, σε μια συλλογικότητα, σ’ ένα κοινό σκοπό. Και το πιστεύω ακράδαντα αυτό.

Κι ίσως να ‘ταν εκείνη η μυγδαλιά με τα λευκά της άνθη το συγκεκριμένο βράδυ που μ’ έκανε να το σκεφτώ ξανά. Ίσως ήταν η μυρωδιά του λιμανιού που υποσχόταν καινούρια ταξίδια ή τα γεμάτα λάμψη βλέμματα των φίλων μου. Ίσως η ευτυχία να ‘ταν αυτό: το ότι περνούσαμε όμορφα μαζί. Ίσως να ‘ναι κι άλλα πράγματα κι ίσως κι εσείς κι εγώ τα βρούμε στην πορεία. Προσωπικά αισιοδοξώ κι αυτό που επιδιώκω μ’ αυτή την ανάρτηση είναι αν δεν είστε τώρα αισιόδοξοι, να μάθετε να είστε. Να γίνετε.

Γιατί αργά ή γρήγορα η ζωή “πληρώνει”. Κι ορισμένοι δικαιούνται να “εισπράξουν”. Δώστε τις μάχες σας λοιπόν, όρθιοι μ’ αξιοπρέπεια και κουράγιο κι όταν έρθει η ώρα, δε μπορεί παρά η Άνοιξη να σας χαρίσει μερικά χαμόγελα. Δεν μπορεί, παρά αυτό να γίνει…

.

.

Πηγές:

Allen, Joseph P. et al., «Preventing Teen Pregnancy and Academic Failure: Experimental Evaluation of a Developmentally Based Approach,» Child Development 64, no. 4 (1997).

Benson, Peter L., E. Gil Clary, and Peter C.Scales, «Altruism and Health: Is There a Link During Adolescence,» in Altruism and Health: Perspectives from Empirical Research, ed. Stephen G. Post (New York: Oxford University Press, 2007).

Luks, Allan, «Doing Good: Helper’s High,» Psychology Today 22, no. 10 (1988).
Magen, Zipora, «Commitment Beyond Self and Adolescence,» Social Indicators Research 37 (1996).

Moll, Jorge et al., «Human Fronto-Mesolimbic Networks Guide Decisions About Charitable Donation,» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103, no. 42 (2006).

Musick, Marc A. and John Wilson, «Volunteering and Depression: The Role of Psychological and Social Resources in Different Age Group,» Social Science & Medicine 56 (2003).

Oman, Doug, Carl E. Thoresen, and Kay McMahon, «Volunteerism and Mortality among the Community-Dwelling Elderly,» Journal of Health Psychology 4, no. 3 (1999).

Post, Stephen and Jill Neimark, Why Good Things Happen to Good People (New York: Broadway Books, 2007).

Post , Stephen G., «Altruism, Happiness, and Health: It’s Good to Be Good,» International Journal of Behavioral Medicine 12, no. 2 (2005).

Schwartz, Carolyn E. et al., «Altruistic Social Interest Behaviors Are Associated with Better Mental Health,» Psychosomatic Medicine 65 (2003).

Και:

Jason Marsh and Jill Suttie, 5 Ways Giving Is Good for You

Christine Carter, What We Get When We Give

James Baraz and Shoshana Alexander, The Helper’s High

Βικιφθέγματα

Γνωμικολόγιον

.

.

.

.

.