Γιατί θυμόμαστε τον Φράνκο Μπαζάλια

Θέλουμε ν’ αλλάξουμε αυτή την κοινωνία όπου η ανθρωποκτονία, π.χ., στο εργοστάσιο ή στην εργασία γενικότερα είναι νομιμοποιημένη. Λέγεται ότι ο ψυχικά πάσχων είναι επικίνδυνος και μπορεί να σκοτώσει. Αλλά, όταν ο εργοδότης τοποθετεί σκαλωσιές απροστάτευτες και ο εργάτης πέφτει και πεθαίνει, τότε ποιος από τους δύο είναι περισσότερο επικίνδυνος; Πρέπει να εναντιωθούμε σε αυτή την κοινωνία που καταστρέφει το άτομο και σκοτώνει αυτόν που δεν έχει τα μέσα να αμυνθεί.

Φράνκο Μπαζάλια (απόσπασμα απ’ το βιβλίο «Εναλλακτική ψυχιατρική», μετάφραση: Γιώργος Αστρινάκης, εκδόσεις «Καστανιώτη», 2008)

Franco Basaglia in Colorno, Italy, in 1971. Credit: Giuseppe Pino/Mondadori Portfolio via Getty

Ο Franco Basaglia, ο ψυχίατρος που άλλαξε την ψυχιατρική περισσότερο απ’ οποιονδήποτε άλλο στην εποχή του, γεννήθηκε στη Βενετία στις 11 Μαρτίου του 1924 (σαν σήμερα λοιπόν) και πέθανε πρόωρα στις 29 Αυγούστου του 1980, από όγκο στον εγκέφαλο.

Το 1943 αφού αποφοίτησε απ’ το Γυμνάσιο, εγγράφτηκε στην ιατρική σχολή της Πάντοβα. Εκεί συνάντησε πολλές σημαντικές προσωπικότητες και γιατρούς, που τον βοήθησαν στο μεγάλο ιστορικό του έργο. Η σκέψη του επηρεάστηκε απ’ τον Foucault, τον Freud, πάρα πολύ απ’ τον Sartre (στην καρδιά της υπαρξιακής φιλοσοφίας του Sartre είναι η έννοια του ανθρωπισμού, η τάση να προωθηθεί η ριζοσπαστική ελευθερία του ανθρώπου χωρίς επιβολές από τα πάνω, η ισότητα των ανθρώπων στην ατομικότητά τους), τον Gramsci κ.α.

Αποφοίτησε το 1949 και το 1952 εξειδικεύτηκε στις νευρολογικές και ψυχιατρικές ασθένειες. Το 1953 παντρεύτηκε την Franca Ongaro, με την οποία απέκτησε τα παιδιά Alberta (εδώ θα μάθετε περισσότερα για κείνη) και Enrico. Η σύζυγός του δεν ήταν μόνο σύντροφος στη ζωή του, αλλά στάθηκε πλάι του και στο μεγάλο επαγγελματικό του στοίχημα.

Αν και είχε τους απαραίτητους τίτλους και άρχισε να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο το 1958, η ισχυρή αντίσταση που βρήκε στο ακαδημαϊκό περιβάλλον, τον έκανε να εγκαταλείψει αυτή του τη σταδιοδρομία και να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στην ψυχιατρική της πράξης.

Το μεγάλο του στοίχημα ξεκίνησε στην Gorizia το 1961. Η πρώτη φορά που είδε το πώς λειτουργούσαν τα άσυλα, είχε ένα πολύ ισχυρό και σκληρό αντίκτυπο γι’ αυτόν: ένιωσε πως ξαναζούσε την εμπειρία των φυλακών (είχε φυλακιστεί για έξι μήνες, λόγω της αντιφασιστικής του δράσης).

Συγκλονίστηκε απ’ τις εικόνες που είδε (περισσότερα υπάρχουν εδώ), απ’ τη νομιμοποίηση των βασανιστηρίων ανθρώπων που θεωρούνταν προβληματικά υποκείμενα που έπρεπε να ελέγχονται και τίποτε περισσότερο, κι αποφάσισε να μην επιτρέψει να συνεχιστεί να είναι τέτοια η αντιμετώπιση των ψυχικά πασχόντων.

Έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τις εμπειρίες του Maxwell Jones, Ronald Laing και David Cooper, αλλά ήθελε να αποφύγει τον κίνδυνο δημιουργίας μιας νέας μορφής θεσμοθέτησης ψυχικών ασθενών – μια «απλή μεταμφίεση της πρωτόγονης σχέσης κυρίου-υπηρέτη».

Έτσι άρχισε τη δική του επανάσταση και μέχρι το 1971 άλλαξε πολλά για τους ανθρώπους που ήταν έγκλειστοι εκεί (σ’ αυτό το ντοκιμαντέρ καταγράφηκαν εικόνες της εποχής) . Το 2018 μάλιστα, κυκλοφόρησε ένα βιβλίο, αυτό του Antonio Slavitch που αναφέρεται σε όσα συνέβησαν στην Gorizia τα πρώτα εκείνα δύσκολα χρόνια κι έχει αναμφίβολα τη δική του ιστορική αξία.

Οι ψυχικά πάσχοντες αντιμετωπίζονταν πια εκεί μ’ αξιοπρέπεια, τα κλουβιά όπου τους κρατούσαν παλιότερα καταργήθηκαν, οι πόρτες των τμημάτων ξεκλειδώθηκαν, δραστηριότητες και εργαστήρια κάθε είδους τους βοηθούσαν στο να επανακατακτήσουν τις αδρανοποιημένες απ’ την ασυλοποίηση, δεξιότητες, συναντούσαν φίλους τους και συγγενικά τους πρόσωπα, έβγαιναν πια στον έξω κόσμο.

Ο Basaglia ήταν πεπεισμένος ότι κανείς από ‘μας δεν μπορεί να ειπωθεί ότι είναι απόλυτα διανοητικά υγιής («Visto da vicino nessuno è normale») γι’ αυτό και δεν θεώρησε ποτέ δίκαιο να αποκλείονται άτομα από αδύναμες κοινωνικά κατηγορίες (όχι μόνο οι ψυχικά πάσχοντες, αλλά κι οι τοξικομανείς, οι ιερόδουλες, οι μετανάστες κ.α). Στη δική του θεραπευτική κοινότητα, υπήρχε ισότητα όλων και οριζόντιες σχέσεις. Οι λευκές ιατρικές ποδιές, καταργήθηκαν.

Η ηλεκτροσπασμοθεραπεία τελικά απαγορεύτηκε, η φαρμακολογική θεραπεία θεωρήθηκε μόνο ως μία εναλλακτική δυνατότητα επανεκπαίδευσης στην κοινωνική ζωή, ο διάλογος χρησιμοποιούνταν για την κοινωνική ένταξη. Δημιουργήθηκε έτσι «η δημοκρατία των απελευθερωμένων τρελών».

Φυσικά όλα αυτά δεν τα είδε με καλό μάτι η κυρίαρχη ψυχιατρική, ο Basaglia πολεμήθηκε για τις ιδέες του και παραπέμφθηκε σε δίκη, όταν ένας απ’ τους ασθενείς του δολοφόνησε τη γυναίκα του. Τελικά απαλλάχτηκε και συνέχισε το έργο του στην Τεργέστη (φωτογραφίες απ’ το εν λόγω ψυχιατρείο, μπορείτε να δείτε εδώ), με σκοπό το οριστικό κλείσιμο του ασύλου.

Οι εμπειρίες του απ’ την Τεργέστη και την Γκορίτσια, ενέπνευσαν κι άλλους συναδέλφους του στην Πάρμα, στην Περούτζια και σ’ άλλα μέρη όχι μόνο της Ιταλίας, αλλά κι ολόκληρου του κόσμου.

Η Ελλάδα είναι απ’ τις χώρες, όπου φωτισμένοι ψυχίατροι επηρεάστηκαν απ’ το έργο του κι αξίζει ν’ αναφερθεί ότι κλήθηκε σε πολλά μέρη του κόσμου για να μιλήσει και να εξηγήσει τον τρόπο δουλειάς του. Το «Πείραμα της Τεργέστης» άλλωστε είναι πλέον επίσημα, ένα από τα πιλοτικά προγράμματα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση.

Όλη η προσπάθειά του στη χώρα του οδήγησε στο νόμο 180 του 1978, αλλά τα συντηρητικά και τα δεξιά κόμματα ξεκίνησαν μεγάλες συκοφαντικές εκστρατείες εναντίον του για τις υποτιθέμενες επιπτώσεις του νόμου, ιδίως τον επαναλαμβανόμενο ισχυρισμό ότι οι ασθενείς που απελευθερώθηκαν από το άσυλο και επέστρεψαν στις οικογένειές τους εγκαταλείφθηκαν εντέλει.

Σίγουρα θα έκανε πολύ περισσότερα, είχε άλλωστε πολλά σχέδια, αν δεν κοβόταν τόσο νωρίς το νήμα της ζωής του. Σαράντα χρόνια μετά το θάνατό του, συνεχίζει όμως να είναι παρών με τις ιδέες του και να μας εμπνέει. Και τον θυμόμαστε όχι μόνο για όσα έκανε, αλλά και για την ελπίδα που μας ενστάλαξε: επειδή ανανέωσε την πίστη μας ότι όσα χαρακτηρίζονται «ανέφικτα» είναι στο χέρι μας να συμβούν: «La cosa importante è che abbiamo dimostrato che l’impossibile diventa possibile». Τον θυμόμαστε «για την ουτοπία της πραγματικότητας».

Ο πόλεμος όμως που εκείνος ξεκίνησε, θα κερδηθεί, όπως αναφέρεται εδώ, όταν στις κοινωνίες πάψουν οι διακρίσεις που στηρίζονται στις προκαταλήψεις και την άγνοια. γι’ αυτό η ανάγνωση του έργου του είναι σημαντική, όχι μόνο για όσ@ δραστηριοποιούμαστε μ’ οποιονδήποτε τρόπο στο χώρο της ψυχικής υγείας, αλλά κι απ’ όλ@ , για να μάθουμε μέσα απ’ τις σκέψεις του περισσότερα για τις αξίες της ενσυναίσθησης, του σεβασμού και της ελευθερίας. Η κληρονομιά που μας άφησε λοιπόν, είναι μεγαλύτερη απ’ ό,τι φαίνεται.

«Το πιο όμορφο μάθημα που δίνει ο Basaglia, όχι μόνο σε γιατρούς αλλά σε όλους μας είναι στην πραγματικότητα αυτό: ποτέ δεν πρέπει να θεωρήσουμε τον άλλο, ειδικά αν αντιμετωπίζει δυσκολίες, ως ‘πρόβλημα που πρέπει να επιλυθεί». Μας ενθαρρύνει ν’ ακούμε και να κατανοούμε τους άλλους στη ζωή των οποίων αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας, χωρίς να φοβόμαστε να ταυτιστούμε με τον πόνο τους, γιατί αν κι οι άνθρωποι είμαστε πολλοί και διαφορετικοί μεταξύ μας, ο Άνθρωπος είναι μοναδικός.

Είναι μια ιστορία λοιπόν η δική του, που συνεχίζεται και μέσα από ‘μας, μέσα απ’ την μειονότητα που διεκδικεί μια διαφορετική πραγματικότητα. Έχει να κάνει με το πώς βλέπουμε ο ένας τον άλλο: εάν μπορούμε να δούμε τους ανθρώπους κάτω απ’ τις ασθένειες, τις ετικέτες, τις λέξεις που ορίζουν και απομακρύνουν.

Στην ανθρωποφαγική εποχή αυτή που ζούμε, στις σκοτεινές αυτές μέρες που βιώνουμε την φρικιαστική δίωξη τόσων διαφορετικών από ‘μας -όπως πιστεύουν κάποιοι ότι είναι οι πρόσφυγες- που δαιμονοποιούνται ή εγκλείονται σε αποκλεισμένους χώρους, όχι πολύ διαφορετικούς απ’ τα ψυχιατρεία όσον αφορά την ανελευθερία και τη θεσμική βία που υφίστανται, αυτό να θυμόμαστε, φτάνει.-

.

.

*Το κείμενο αυτό βασίστηκε στα κάτωθι άρθρα και βιβλία (σε ελεύθερη μετάφραση), που εμπλούτισα με δικές μου προσθήκες. Οι φωτογραφίες προέρχονται απ’ τις ίδιες πηγές κι όπου υπήρχαν λεζάντες τις αναφέρω.

.

Πηγές:

Basaglia. Una biografia

Franco Basaglia e la legge 180

Mental-health care: Italy’s psychiatric renaissance

Franco Basaglia: biography of a revolutionary

“Visto da vicino nessuno è normale”. 40 anni fa la rivoluzione di Franco Basaglia che chiuse i manicomi

Quarant’anni senza Basaglia. Ricordo dello psichiatra che ha cambiato la psichiatria

Quarant’anni fa la fine dei manicomi

Franco Basaglia e la legge 180 – Eco della Storia

Παρουσίαση βιβλίου: «Le nuvole di Picasso.Una bambina nella storia del manicomio liberato» – Ο Franco Basaglia και η ψυχιατρική του μεταρρύθμιση μέσα απ’ τα μάτια της κόρης του

.

alberta-basaglia

.

Το μόνο που ήξερα μέχρι πρόσφατα για τα παιδιά του Franco Basaglia ήταν τα ονόματά τους: Alberta και Enrico. Κι είναι λογικό μιας και στη χώρα μας το ενδιαφέρον μόνιμα είναι στραμμένο σε κείνον και λίγοι ακόμη κι απ’ τον ψ χώρο, γνωρίζουν ακριβώς τον ισότιμο και μεγάλο ρόλο που έπαιξε η σύζυγός του Franca Oncaro στο έργο του. Ίσως κάποια στιγμή αναφερθούμε περισσότερο σε κείνη. Εντωμεταξύ όμως θα μας απασχολήσει η κόρη τους που έγραψε αυτό το βιβλίο με τη βοήθεια της Gulietta Raccanelli.

Η Alberta Basaglia είναι ψυχολόγος σε υπηρεσία του Δήμου της Βενετίας κι ασχολείται απ’ το 1980 με θέματα που αφορούν την καταπολέμηση της βίας με βάση το φύλο και όλες τις μορφές διακρίσεων. Αναμενόμενο αν σκεφτεί κανείς πως μεγάλωσε σ’ ένα σπίτι όπου οι διακρίσεις δεν είχαν καμία θέση. Και φροντίζει να το τονίσει αυτό: η επανάσταση του Basaglia ξεκίνησε απ’ το σπίτι του. Ένα σπίτι στο οποίο δεν υπήρχε τηλεόραση,  αλλά άκουγαν πολλή μουσική. Κλασσική, όπως και τραγούδια διαμαρτυρίας.

Τα παιδικά της χρόνια περιγράφει λοιπόν μέσα απ’ αυτό το βιβλίο, τη σχέση με τον πατέρα της και φυσικά το πως βίωσε ως μικρό κοριτσάκι την ψυχιατρική μεταρρύθμιση που εκείνος επιχειρούσε τη δεκαετία του ’60 στην Ιταλία. Κι υπήρξε ένα κορίτσι που αντιμετώπιζε σοβαρές δυσκολίες καθημερινά καθώς γεννήθηκε με μια σπάνια ασθένεια που έπληξε την όρασή της. Για να βλέπει καλύτερα συχνά έγερνε το κεφάλι και χρησιμοποιούσε μεγενθυτικό φακό για να διαβάζει. Ο πατέρας της της δίδαξε πως μπορεί να ζήσει κάποιος με πολλούς τρόπους κι εκείνη κατάφερε να το εφαρμόσει στην πράξη και να υπερκεράσει τα πολλαπλά εμπόδια.

Σίγουρα δεν ήταν εύκολο. Γιατί εκτός απ’ ό,τι βίωνε, ζούσε κι όλο τον αναβρασμό που έφερναν οι ιδέες του Basaglia. Ανεπιθύμητος απ’ τον πανεπιστημιακό κόσμο μιας κι ενδιαφερόταν περισσότερο για τους Γερμανούς φιλοσόφους παρά για τους πρωτεργάτες της Ψυχιατρικής και περισσότερο για τον άρρωστο παρά για την ασθένεια, την τρέλα, στέλνεται στην Gorizia, “στην εξορία” κατά την κόρη του. Κι αναστατώνεται μ’ ότι βρίσκει εκεί: αλυσίδες, κλουβιά, ζουρλομανδύες κτλ.

Δεν δέχεται επομένως να μείνει με την οικογένειά του στο διαμέρισμα που δικαιούνταν ως διευθυντής εντός των τειχών του ψυχιατρείου και διαλέγει τον τελευταίο όροφο ενός ευρύχωρου palazzo για να στεγαστούν. Αυτό το σπίτι με τα μεγάλα φωτεινά παράθυρα, το περιγράφει εκτενώς η Alberta στο έβδομο κεφάλαιο του βιβλίου της. Από ‘κει περνούσαν καθημερινά πάρα πολλοί άνθρωποι. Άσημοι και διάσημοι, “τρελοί” και “κανονικοί”. “Δεν φοβάσαι τους τρελούς;” την ρωτούσαν συχνά ως παιδί ή άλλοτε τους ενδιέφερε να μάθουν “τι είπε ο πατέρας σου γι’ αυτό το θέμα;”

.

.

Τα Σαββατοκύριακα πήγαιναν οικογενειακώς στη Βενετία. Ως παιδί εκείνη κάτι χάνει μ’ αυτές τις μετακινήσεις απ’ τη ζωή των συμμαθητριών και συμμαθητών της, απ’ τα παιχνίδια τους, αλλά κερδίζει άλλα απ’ την επαφή για παράδειγμα με τον ξάδερφο Vittorio και τη γιαγιά της Cecilia. Aπο κείνη έμαθε κυρίως πως ο πατέρας της βρέθηκε στη φυλακή για ένα μήνα, όταν ήταν νεαρός. Ανέβηκε στη στέγη για να διαφύγει απ’ τους φασίστες που τον κυνηγούσαν το ’44 κι η γιαγιά της που φοβήθηκε μην πέσει, φώναξε αυθόρμητα με αποτέλεσμα να προδώσει τη θέση του και να τον συλλάβουν. Εκείνος δεν μιλούσε γι’ αυτά. Δεν ήθελε να φανεί η ζωή του σαν αγιογραφία.

Ούτε η Alberta έγραψε αγιογραφία όμως. Αναφέρει τις δυσκολίες που είχε το να μεγαλώνουν δύο παιδιά μες σ’ αυτή την οικογένεια η οποία είχε στρατευτεί σ’ έναν τόσο υψηλό στόχο: της αποασυλοποίησης και της κοινωνικής επανένταξης των ψυχικά πασχόντων. Νομίζω όλοι μας καταλαβαίνουμε πως όταν κάποιος ρίχνει σε  έναν συγκεκριμένο τομέα το βάρος του φυσικά διαφοροποιούνται και ιεραρχούνται διαφορετικά οι προτεραιότητές του. Γι’ αυτό δεν κρίνω σκόπιμο ν’ αναφερθώ εκτενέστερα σ’ αυτές τις λεπτομέρειες. Άλλωστε όλα θα τα μάθετε μόνο αν διαβάσετε το βιβλίο και θέλω να πιστεύω πως το τελευταίο που σας ενδιαφέρει είναι να κοιτάξετε τη ζωή του Basaglia απ’ την κλειδαρότρυπα. Η κόρη του εξάλλου έγραψε την αλήθεια μεν αλλά κι ένα πολύ τρυφερό βιβλίο δε.

Θα περίμενε κανείς πως με μια τέτοια βαριά σκιά, όπως τη δική του εκείνη θ’ ακολουθούσε διαφορετική πορεία. Όταν την ρώτησαν όμως, απάντησε πως δεν ένιωσε την ανάγκη να “σκοτώσει” τον πατέρα της (οι ψυχαναλυτικής κατεύθυνσης συνάδελφοι θα καταλάβουν καλύτερα τι εννοώ εδώ). Δεν πρόλαβε άλλωστε να τον ζήσει πολύ. Εκείνος πέθανε πριν καν η Αlberta συμπληρώσει τα εικοσιτέσσερά της χρόνια. Θυμάται βέβαια πως ήταν αρκούντως γοητευτικός, μονίμως αεικίνητος, ένα είδος Βασιλιά Αρθρούρου με μεγάλη αυλή (κάποτε όπως διηγήθηκε έφερε σπίτι τους για δείπνο σαράντα άτομα ), ένα είδος ροκ σταρ.

Περισσότερο απ’ όλα αυτά όμως ήταν ο άνθρωπος, ο επιστήμονας που έδειξε με την ψυχιατρική του μεταρρύθμιση πως το αδύνατο μπορεί να γίνει δυνατό. Και βοήθησε και την κόρη του να το καταλάβει. Σύμφωνα με την ιατρική θα έπρεπε να είναι τυφλή. Κι όμως βλέπει. Ίσως όχι σαν τους περισσότερους από εμάς, αλλά βλέπει. Τι περισσότερο θα μπορούσε να της δωρίσει;

Για να γράψω αυτή την ανάρτηση συμβουλεύτηκα τις πηγές που θα δέιτε παρακάτω κι όσες/οι θέλετε και γνωρίζετε ιταλικά μπορείτε να διαβάσετε κάποια αποσπάσματα του μόλις 91 σελίδων βιβλίου που κυκλοφορεί απ’ τον εκδοτικό οίκο Feltrinelli (2014) εδώ. Πήρε τον τίτλο του απ’ τον τρόπο με τον οποίο σχολίασε κάποτε ο Basaglia μια παιδική ζωγραφιά της κόρης του και όσα της είπε. Πόσο όμορφο…

Καλή σας ανάγνωση.

.

.

.

Πηγές:

.

.

.