«Quo Vadis, Aida?»: Μια καθηλωτικη ταινία που φέρνει στο επίκεντρο τις μητέρες της Σρεμπρένιτσα

Γι’ αυτή την ταινία γίνεται πολύς λόγος τους τελευταίους μήνες στα Βαλκάνια μιας και ξυπνάει άγριες μνήμες, διχάζει πάλι κι ήθελα πολύ να τη δω για να έχω άποψη. Τα κατάφερα πριν λίγες νύχτες και γι’ αυτό σας γράφω σήμερα. Μα μας αφορά ένα τέτοιο θέμα; θ’ αναρωτηθείτε ίσως, αν δε γνωρίζετε ορισμένα γεγονότα. Ναι, μας αφορά είν’ η απάντηση και πολύ μάλιστα. Γιατί στην Σρεμπρένιτσα (Srebrenica) υψώθηκε κι η ελληνική σημαία. Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα απ’ την αρχή. Κεντρική ηρωίδα της ταινίας, που σκηνοθέτησε η Γιασμίλα Ζμπάνιτς (Jasmila Žbanić), είναι μια Βόσνια μεταφράστρια των Ηνωμένων Εθνών, η Aida (την υποδύεται η Jasna Djuricic) που προσπαθεί να σώσει την οικογένειά της, δηλαδή τον άντρα της και τους δυο γιους της. Αναπαριστώνται στην ταινία, τα όσα διαδραματίστηκαν λοιπόν, στο στρατόπεδο του Ποτότσαρι (Potočari) που ήταν υπό τον έλεγχο των Ολλανδών κυανόκρανων, λίγο πριν κι αφού οι Σέρβοι κατέλαβαν την πόλη. Επικεφαλής εκεί ήταν ο Συνταγματάρχης Τόμας Κάρρεμανς (Colonel Thomas Karremans).

Ίσως κάποι@ έχετε δει ντοκιμαντέρ από ‘κεινη την εποχή κι άλλ@ όχι. Δε ξέρω φυσικά τι θυμάστε απ’ αυτά ακόμη κι όσ@ τα είδατε, αλλά εγώ θυμάμαι για παράδειγμα, σ’ ένα που προβλήθηκε απ’ το BBC 4 τον αυτάρεσκο Ράσκο Μλάντιτς (Rasko Mladić) να προσφέρει τσιγάρο στον εμφανώς αμήχανο και φοβισμένο Κάρρεμανς, παίζοντας μαζί του το παιχνίδι της γάτας με το ποντίκι, λέγοντας του ειρωνικά και μ’ όλη την αίσθηση της υπέροχης του «Μη φοβάσαι, δε θα ‘ναι το τελευταίο σου!» Υπήρχαν κάμερες τότε κι έχουν καταγραφεί τα γεγονότα. Δε μιλάμε δηλαδή για εικασίες κι έχει σημασία αυτό. Ούτε το ανακαλώ για να δικαιολογήσω τον Κάρρεμανς, που ένα πιόνι ήταν κι αυτός, αλλά για να καταλάβετε πόσο περίπλοκη ήταν η κατάσταση. Μου το θύμισε όλη η ταινία μάλιστα, αυτό ειδικά το ντοκιμαντέρ αλλά υπάρχουν κι άλλα που μπορείτε να δείτε αν ψάξετε. Κι η σκηνοθέτης επικεντρώνεται στο πώς τα βίωσε αυτά τα γεγονότα μια γυναίκα, μια μητέρα κι είναι σα να αντιπροσωπεύει όλες τις γυναίκες της Σρεμπρένιτσα το απολύτως βασισμένο σε αληθινά περιστατικά, σενάριο της.

Στην Σρεμπρένιτσα, στο Ποτότσαρι για την ακρίβεια, είχαν εγκλωβιστεί χιλιάδες πρόσφυγες και τα Ηνωμένα Έθνη δεν κατάφεραν να τους προστατέψουν παρά τις υποσχέσεις που τους είχαν δοθεί. Κάποι@ είχαν καταφύγει σκόπιμα και ηθελημένα εκεί. Δεν ήταν λίγ@. Από μια στιγμή και μετά όμως, οι πόρτες του στρατοπέδου έκλεισαν καθώς ειπώθηκε ότι δε χωρούσε άλλους ο χώρος (η μόνη εξαίρεση που θα γινόταν ήταν για γυναίκες με μωρά), κι έμειναν χιλιάδες απέξω (κι άλλοι τόσοι άντρες κατέφυγαν στα γύρω βουνά), ενώ οι υπεύθυνοι ένιπταν τας χείρας τους. Κι έχει σημασία να θυμόμαστε όχι μόνο ποιοι έκαναν κάτι, αλλά και ποιοι δεν έκαναν τίποτα. Ποιοι αποδείχτηκαν κατώτεροι των περιστάσεων κι έχουν σοβαρότατες ευθύνες. Κι είναι φανερό ότι την ενδιαφέρει την σκηνοθέτιδα πολύ, να το δείξει κι αυτό.

Στην περιοχή πάντως τότε βρισκόταν κι Έλληνες εθελοντές (;), παραστρατιωτικοί δηλαδή ακροδεξιοί εθνικιστές (δεν είναι δική μου εικασία, υπάρχουν φωτογραφίες όπου φαίνεται να χαιρετούν ναζιστικά, κάποιοι δήλωσαν και περήφανα μέλη της Χρυσής Αυγής), που πολεμούσαν στο πλευρό των Σερβοβόσνιων. Δεν υπάρχει καμία αναφορά γι’ αυτούς στην ταινία (κάποιοι αγνοούνται ακόμη, ένας τους έγραψε βιβλίο, κτλ), αλλά σίγουρα οι κάτοικοι των Βαλκανίων δε ξεχνούν την εποχή που κυριάρχησε στην Ελλάδα η ιδέα «Σύνορα με την Σερβία» κι ο Ράντοβαν Κάρατζιτς (Radovan Karadžić) δήλωνε «Έχουμε το Θεό και τους Έλληνες!». Μου το δείχνει αυτό σχεδόν πάντα όταν ταξιδεύω η θερμή υποδοχή των Σέρβων κι η αυθόρμητη στιγμιαία μόνο, ευτυχώς, επιφύλαξη αντίστοιχα, των Βόσνιων απέναντι μου, καθαρά λόγω εθνικότητας.

Πώς να πω ότι δεν έχουν δίκιο; Κι όμως, στο Σαράγεβο (Sarajevo), στου οποίου την πολιορκία έλαβαν επίσης μέρος Έλληνες, διάλεξα να μείνω σε μουσουλμανική συνοικία κι οι άνθρωποι ήταν ευγενικότατοι και φιλικότατοι το διάστημα που παρέμεινα εκεί, παρά το ότι φυσικά δεν αποκλείω το γεγονός του να έκαναν και δεύτερες σκέψεις. Τα αφηγήματα βλέπετε, καλά κρατούν. Την έχω δει αρκετά θα έλεγα τη Βοσνία (υπάρχουν αναρτήσεις σχετικές εδώ) λοιπόν κι έχω μια ιδέα, όπως κι ενδιαφέρον για όσα συμβαίνουν ευρύτερα στα Βαλκάνια. Στην Σρεμπρένιτσα πάντως, ακόμη δεν έχω πάει κι ας είναι στα σχέδια μου. Ξέρω ότι κυριαρχούν στο τοπίο τα νεκροταφεία. Και στο Σαράγεβο άλλωστε γεμάτοι είναι οι λόφοι, είναι παρόντες παντού οι νεκροί. Αναρτημένα τα ονόματά τους έξω από πολλά κτίρια, τα σημάδια απ’ τις σφαίρες στους τοίχους ακόμη εκεί, ακόμη κι ειδικές ξεναγήσεις στα μέρη που σχετίζονται με τον πόλεμο γίνονται (ας όψεται η μόδα του war tour).

Σας τα γράφω αυτά, για να έχετε μια εικόνα της κατάστασης σήμερα. Ναι, είναι κι η Νεκροπολιτική στη μέση και φυσικά δεν το ξεχνάω, αλλά για την ώρα, ας μείνουμε στα της ταινίας. Αναπαριστώντας λοιπόν τα γεγονότα, η σκηνοθέτιδα, Jasmila Žbanić, δείχνει τον ηθοποιό που υποδύεται το Μλάντιτς να δίνει εντολή στους στρατιώτες του να μοιράσουν ψωμί, σοκολάτες και αναψυκτικά στους πρόσφυγες που βρισκόταν έξω απ’ τις πύλες του στρατοπέδου στο Ποτότσαρι και να τους διαβεβαιώνει ο ίδιος, ότι θα τους διαθέσει τα μέσα για να φύγουν. Τους ζητούσε να μη φοβούνται καθόλου. Έτσι ακριβώς έγινε όντως τότε. Αυτό καταγράφηκε και στις κάμερες, αλλά ότι ακολούθησε ήταν ο διαχωρισμός αντρών και γυναικών κι ακολούθως δυστυχώς η σφαγή. Ο Κάρρεμανς αποχώρησε χαμογελαστός κι ανακουφισμένος παίρνοντας τα δώρα που του πρόσφερε ο Μλάντιτς, οι κυανόκρανοι είχαν επιδοθεί σε χορούς, οι κάμερες ήταν πάντα εκεί κι οι εκτελέσεις είχαν αρχίσει. Το είπαν κάποιες γυναίκες στον Κάρρεμανς πριν φύγει, πως στρατιώτες του Σερβοβοσνιακού στρατού σκότωναν άντρες εν ψυχρώ, αλλά δεν τις πίστεψε, όπως παραδέχτηκε αργότερα.

Αυτά είναι τα γεγονότα λοιπόν, αλλά οι γενικεύσεις δεν μ’ άρεσαν ποτέ. Για μένα είναι αδιαμφισβήτητα, αλλά δεν ενστερνίζομαι κιόλας την άποψη ότι οι Σέρβοι ήταν οι μακελάρηδες των Βαλκανίων, γιατί δεν χωράνε κάποιοι άλλοι σ’ αυτό το αφήγημα. Ποιοι; Απλούστατα οι άλλοι Σέρβοι που διαδήλωναν στο Βελιγράδι εναντίον του πολέμου, οι Σέρβοι που βοήθησαν τους μουσουλμάνους γείτονες τους να διαφύγουν κι όσ@ έστελναν κρυφά τρόφιμα στο Σαράγεβο όσο διαρκούσε η πολιορκία. Οι Σέρβοι επίσης που διώχθηκαν κι εκτελέστηκαν σ’ άλλες περιοχές της πρώην Γιουγκοσλαβίας, όπως το Κοσσυφοπέδιο, που είδαν τα σπίτια τους να καταστρέφονται, τις εκκλησίες τους να καίγονται κι έχασαν για πάντα δικούς τους. Αλλά κάπως έτσι, άνθρωποι που συμβίωναν ειρηνικά για χρόνια, που ερωτεύονταν και παντρεύονταν (γεγονός είναι κι οι πάμπολλοι μεικτοί γάμοι), χωρίς να τους απασχολεί το διαφορετικό τους θρήσκευμα, βρέθηκαν απέναντι ν’ αλληλοσκοτώνονται. Γιατί έτσι είναι οι πόλεμοι κι οι Μεγάλες Ιδέες είναι που μακελεύουν. Πάντα χρειάζονται βέβαια κι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι κι αν δεν υπάρχουν, τους κατασκευάζουν, δε χάθηκε ο κόσμος. Το έχω κι αυτό υπόψη.

Στην Σρεμπρένιτσα, επίσης όμως, εκτός απ’ τους Ολλανδούς και τους Έλληνες, έχει σημασία να θυμόμαστε πως ήταν κι οι Κροάτες κι έπαιξαν κι αυτοί το ρόλο τους. Άσχημα παιχνίδια βέβαια, μιας κι αναφέρομαι στους Κροάτες (τους οποίους υποστήριζαν πολύ οι Γερμανοί), μήπως δεν παίχτηκαν απ’ την άλλη και σε βάρος τους, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Βούκοβαρ (Vukovar); Πώς να μην το μετρήσουμε κι αυτό; Όπως και τις πεποιθήσεις που υπήρχαν και υπάρχουν ότι έπρεπε να θυσιαστεί το Βούκοβαρ για να κερδηθεί η διεθνής συμπάθεια; Καταλαβαίνετε τώρα πόσο δύσκολες είναι οι απόλυτες κρίσεις; Η Αμερική έκανε γενικώς τις κινήσεις της στην σκακιέρα των Βαλκανίων κι η ..πολιτισμένη Ευρώπη, παρακολουθούσε απ’ τις οθόνες της… Αμφιβάλλει κανείς ότι βόλευε πολλούς (ναι και την Ελλάδα), ο διαμελισμός της Γιουγκοσλαβίας; Για όλους αυτούς τους λόγους, δε βλέπω την εικόνα ασπρόμαυρη. Αυτή είναι λοιπόν, η δική μου γνώμη.

Μεγάλο ρόλο φυσικά έπαιξε κι ο ίδιος ο Μλάντιτς, που ξεκάθαρα μιλούσε για εκδίκηση εναντίον των μουσουλμάνων. Αλλά και τον τρόπο που απευθυνόταν στους στρατιώτες του να δείτε απ’ τα ντοκιμαντέρ που ανέφερα στην αρχή, όλο και κάτι θα καταλάβετε. Η διαφθορά της εξουσίας, η προσωπικότητα κι ο χαρακτήρας του, ίσως όλα να συνέβαλαν. Σε λίγες μέρες, δηλαδή στις 8 Ιουνίου θ’ ακουστεί η τελική ετυμηγορία της δίκης του. Η Ιστορία θα τον κρίνει. Αρκετές απ’ τις μητέρες όμως που έχασαν τα παιδιά τους δε ζουν πια για να δικαιωθούν. Κάποιες δεν τα βρήκαν ποτέ για να τα θάψουν, άλλες τα βρήκαν κομματιασμένα, οι περισσότερες ζουν με τις φωτογραφίες τους μόνο για συντροφιά και όταν ανακαλύπτονται ομαδικοί τάφοι καλούνται να δουν, κάθε φορά, αν αναγνωρίζουν τους δικούς τους απ’ ό,τι απέμεινε απ’ αυτούς. Εδώ μπορείτε να διαβάσετε τι βίωσαν και βιώνουν, αλλά και τι πέτυχαν ως τώρα κι εγώ μεταφράζω ένα μικρό μόνο απόσπασμα:

«Οι γυναίκες έχουν κερδίσει ισχυρή φήμη για την εκστρατεία τους για την αλήθεια (campaign of truth-telling). Συμμετείχαν σε υποθέσεις εναντίον των Ηνωμένων Εθνών και των Κάτω Χωρών για φερόμενη αμέλεια από τα ολλανδικά στρατεύματα του ΟΗΕ, που επέτρεψαν να σκοτωθούν οι Βόσνιοι. Έπεισαν επίσης το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να εγκρίνει ψήφισμα που να καλεί όλες τις χώρες της ΕΕ να σηματοδοτήσουν την 11η Ιουλίου ως την ημέρα μνήμης της γενοκτονίας της Σρεμπρένιτσα».

Μιας και με αφορμή την ταινία πάντως, εξηγώ όλα αυτά, και δε θα μπορούσε να γίνει αλλιώς, ν’ αναφερθώ και σ’ αυτό το βιβλίο της Ρούζα Φωτιάδη (Ruža Fotiadis) που τιτλοφορείται «Traditional Friends and Orthodox Brothers” – Greek-Serbian Friendship in the 1990s between Discourse and Praxis» (Göttingen: Wallstein-Verlag, 2014). Καταγράφει πολλούς σταθμούς της σχέσης των δύο χωρών και θα σας βοηθήσει αν θέλετε να ξέρετε περισσότερα. Σε πρόσφατο αφιέρωμα της Frankfurter Allgemeine Zeitung που υπάρχει κι εδώ στα ελληνικά, σχολιάστηκε πάντως μία παράλειψή του από Γερμανό δημοσιογράφο: «(…)το 1941, η υπό σερβικό έλεγχο Γιουγκοσλαβία, προκειμένου να συμμετάσχει στον άξονα Γερμανίας-Ιταλίας-Ιαπωνίας, είχε ζητήσει από τον Χίτλερ γραπτή διαβεβαίωση ότι θα προσαρτήσει τη Θεσσαλονίκη…» Αυτό, για να έχετε πλήρη εικόνα.

Και να που φτάνει στο τέλος της κι αυτή η μεγάλη ανάρτηση που εσκεμμένα δε θέλησα να σπάσω σε μικρότερα μέρη… Τι γνώμη έχω λοιπόν για την ταινία; Δεν είναι φανερό; Την προτείνω ανεπιφύλακτα. Την βρήκα καθηλωτική, βαθιά συγκινητική (με λιτά μέσα μάλιστα το πετυχαίνει αυτό) κι αφυπνιστική για όσ@ δε γνωρίζουν τι συντελέστηκε τότε στην Σρεμπρένιτσα. Καταλαβαίνω γιατί βραβεύτηκε. Να τη δείτε. Κλείνοντας πάντως, να θυμίσω κι αυτή τη λεπτομέρεια για τις συναδέλφισσες και τους συναδέλφους του χώρου της ψυχικής υγείας: ο Ράντοβαν Κάρατζιτς ήταν ψυχίατρος. Και ποιητής δυστυχώς, αλλά θα σταθώ στην πρώτη του ιδιότητα. Κρυβόταν λοιπόν απ’ το 1996, ασκούσε όμως το επάγγελμά του κανονικά, ως Δόκτωρ Ντράγκαν Ντάμπιτς και παρίστανε μάλιστα το σύγχρονο γκουρού μέχρι το 2008 που συνελήφθη. Στο βιβλίο του Γιώργου Στάμκου «Άγνωστη Σερβία» θα βρείτε ένα ολόκληρο κεφάλαιο γι’ αυτόν με όλες τις λεπτομέρειες απ’ τη δράση του προπολεμικά και μεταπολεμικά ως «ειδικού» κι ένα ακόμη για το «βρυκόλακα» Μιλόσεβιτς. Είναι κι αυτά πολύ διαφωτιστικά.-

Montenegro: Στιγμές κι εικόνες…

Podgorica, Γέφυρα της Χιλιετίας, Ιούλης 2019 (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Με καινούριο φεγγάρι βρέθηκα εκεί για πρώτη φορά. Αφού είχα δει ένα υπέροχο ηλιοβασίλεμα, περνώντας αυτή τη γέφυρα σκέφτηκα τους πρώτους στίχους απ’ το ποίημα Podgorica που το ολοκλήρωσα στην περιοχή Block 4 και δημοσιεύτηκε λίγο αργότερα στο fanzin της «Λοκομοτίβας». Γιατί σας τα γράφω όλα αυτά; Γιατί σήμερα το Μαυροβούνιο (Montenegro) συμπληρώνει 15 χρόνια ανεξαρτησίας κι ενώ έχει ξεπεράσει ορισμένα προβλήματα, ταλανίζεται ακόμη από διάφορα άλλα. Φυσικά τα μεγαλύτερα είναι τα οικονομικά, αλλά υπάρχουν και πολιτικά και θρησκευτικά, όπως μπορείτε να διαβάσετε εδώ. Oι εκλογές του 2020 έβγαλαν εκτός την πολιτική παρέα που κυβερνούσε για πάνω από 30 χρόνια τη χώρα, ωστόσο μαγικές λύσεις δεν υπάρχουν αλλά αντίθετα, ζητήματα που διχάζουν ακόμη τους κατοίκους του. Οι σχέσεις με την Σερβία, είναι ένα απ’ αυτά, για πολλούς λόγους.

Podgorica, Block 4, Ιούλης 2019 (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Δεν είναι όμως, για να πω την αλήθεια, η μόνη αφορμή που γράφω την ανάρτηση η σημερινή επέτειος. Γράφω και για τη χώρα, σ’ ένα ανέκδοτο ακόμη μυθιστόρημα κι επιστρέφω πίσω νοερά, θυμάμαι τις μέρες και τις νύχτες μου εκεί… Κι είπα να μοιραστώ κάποιες αναμνήσεις μου μαζί σας. Γιατί οι άνθρωποι παντού ήταν απίστευτα φιλόξενοι και δε μπορώ να ξεχάσω ότι στη διάρκεια της πρώτης μου επίσκεψης και χωρίς να ξέρω τότε καθόλου τη γλώσσα (τώρα πια κάποιες φράσεις για να συνεννοούμαι τις έμαθα), χάθηκα προσπαθώντας να βρω το δρόμο για ένα απ’ τα πιο ψηλά σημεία της περιοχής απ’ όπου φαίνεται όλη η πόλη και φυσικά η θέα είναι φανταστική. Επιστρατεύτηκε μια ολόκληρη γειτονιά λοιπόν, ξεπάρκαρε το αυτοκίνητό του ένας άνθρωπος με προτροπή της γυναίκας του και μας οδήγησε με την παρέα μου μέχρι εκεί. Συνέβη άλλες δυο φορές άνθρωποι να παρατήσουν τον καφέ τους, να πληρώσουν βιαστικά, για να έρθουν μαζί μας να μας δείξουν ό,τι ψάχναμε. Κι εντάξει, αυτά δεν είναι απ’ τα περιστατικά που ξεχνιούνται.

Budva, Montenegro, Ιούλης 2019 (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Η ζωή βέβαια στην πρωτεύουσα κινείται με διαφορετικούς ρυθμούς σε σχέση με τα τουριστικά παράλια της καταπράσινης αυτής χώρας. Ανάλογα διαφέρουν οι μισθοί και οι τιμές των προϊόντων, αλλά σε σχέση με την Ελλάδα, φυσικά όλα είναι πολύ φθηνότερα. Στη Budva άκουσα λοιπόν ελληνικά κι είδα γκρουπ απ’ τη Βόρεια Ελλάδα κυρίως. Μα τι έγινε; αναρωτήθηκα…Δεν είπαμε ότι σαν τη Χαλκιδική δεν έχει; Προτίμησα πάντως να κρατήσω το καλοπροαίρετο αστείο για τον εαυτό μου και συνέχισα να μιλάω αγγλικά κάνοντας τις βόλτες μου κι αράζοντας σ’ ένα μπαράκι που λάτρεψα, με φωτογραφίες του Χεμινγουέι. Υπάρχει και ένα αξιόλογο αν και μικρό Μουσείο, που αξίζει να δείτε και φιλοξενεί μάλιστα κι ελληνικά αγγεία. Αν κι Ιούλιος, υπήρχε σχετική ησυχία στους δρόμους κι αυτό μου άρεσε πολύ (δεν είμαι άνθρωπος που περνάω καλά μες το συνωστισμό, σε καμία περίπτωση). Αντίθετα στο Kotor για το οποίο ξεκινήσαμε τις επόμενες μέρες, γινόταν το αδιαχώρητο και μετά από 25 λεπτά παραμονής στο κλειστοφοβικό τούνελ της εισόδου, βλέποντας τις απίστευτες ουρές των αυτοκινήτων που προσπαθούσαν να μπουν στην πόλη χωρίς επιτυχία, συμφωνήσαμε ομόφωνα να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια. Ήταν όμως πολύ ωραία η διαδρομή ως εκεί (θέλει απίστευτη προσοχή ο φιδογυριστός δρόμος), κι ίσως κάποια στιγμή επιστρέψω. Σίγουρο το θεωρώ δηλαδή, αλλά μιας και δε θέλω να κάνω σχέδια…

Ο κόλπος του Kotor, Montenegro, Ιούλης 2019 (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Και κάπως έτσι φτάνω στο τέλος αυτής της ανάρτησης. Και κρατάω πολλά ακόμη στο νου μου, πέρα απ’ όσα μπόρεσα να μοιραστώ εδώ μαζί σας. Αν και σχετικά προσωπική η ανάρτηση και με κάποιες χρηστικές πληροφορίες, δεν είναι σε καμιά περίπτωση τουριστική. Θεωρώ τον εαυτό μου άλλωστε ταξιδιώτισσα κι έτσι ξαναγύρισα στην Podgorica, έμεινα, αλλά δεν έβγαλα τότε παρά ελάχιστες φωτογραφίες κι έτσι δεν βλέπετε εδώ τα πιο γνωστά σημεία της πόλης, αλλά εκείνα που με ενέπνευσαν και συνδέονται με τα κείμενά μου. Ήθελα να τη ζήσω όπως οι κάτοικοί της και πάντα, μα πάντα, αφήνω κάτι για να δω και στο μέλλον, όπου κι αν πηγαίνω. Είχαν πολύ ενδιαφέρουσα βιβλιοθήκη στο σπίτι που με φιλοξενούσαν και σκεφτόμουν πόσο ωραία θα ήταν αν μπορούσα να διαβάσω μερικές απ’ τις ιστορίες των συγγραφέων. Ευσεβείς πόθοι… Αλλά και πάλι, ποιος ξέρει; Ίσως κάποτε… Προς το παρόν άλλωστε έχω να γράψω και το βιβλίο για το οποίο σας έκανα ήδη λόγο.

Ο κόλπος του Kotor, Montenegro, Ιούλης 2019 (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

*Όλες οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν από μένα κι έχουν ανέβει στον προσωπικό λογαριασμό που διατηρώ στο Instagram.

Απ’ το Βελιγράδι στο Λονδίνο: Μια μπάντα με Ρομά κορίτσια τραγουδά για τη γυναικεία ενδυνάμωση – Ενάντια στα στερεότυπα, τις διακρίσεις και τη μάστιγα του παιδικών γάμων

Όσα θα γράψω σήμερα, τα διάβασα σ’ αυτό το άρθρο, της Dragana Jovanovic, χτες κι αφού μ’ ενδιαφέρουν τέτοια θέματα (δείτε κι αυτήν την ανάρτηση για την Αφγανή ράπερ και θα καταλάβετε), στην ουσία μια σχετικά ελεύθερη μετάφραση κάνω εδώ σήμερα (βάζοντας σε παρενθέσεις τις λέξεις που χρησιμοποιώ για την καλύτερη απόδοση του νοήματος), έχοντας στο νου μου την όμορφη οικογένεια της Ειρήνης στο Ζεφύρι και το πόσο μας αγκάλιασαν κάποτε οι δικοί της:

«Μέσω της μουσικής», λοιπόν «ένα συγκρότημα κοριτσιών Ρομά στη Σερβία πολεμά ενάντια στα στερεότυπα, τις διακρίσεις και τη μάστιγα των παιδικών γάμων.

Μέχρι την ηλικία των 17 ετών, η Zlata Ristic είχε έναν άντρα και ένα παιδί. Το 2020, σε ηλικία 26 ετών, εμφανιζόταν στην κύρια σκηνή στο Royal Festival Hall του Λονδίνου, ραπάροντας ενάντια στην πρακτική των παιδικών γάμων.

Είναι μόνο μια πτήση δυόμισι ωρών απ’ τον τόπο καταγωγής της Ristic στο Βελιγράδι προς το Λονδίνο, αλλά το να εμφανίζεται στο Women of the World Festival και στο BBC Woman’s Hour (μοιάζει να) είναι ένας (άλλος) κόσμος, μακριά, από τη ζωή που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες γυναίκες Ρομά στη Σερβία.

Η Ristic λέει ότι έκανε «λάθος» να παντρευτεί τόσο μικρή. Τώρα, ως μέλος του 12μελούς κοριτσιού Ρομά Pretty Loud, αγωνίζεται με μέσο το τραγούδι ενάντια στην παράδοση που αναγκάζει ανήλικες Ρομά να παντρευτούν και τραγουδά για τη σημασία της εκπαίδευσης.

«Κανείς δεν με ανάγκασε να το κάνω. Ήταν η δική μου επιλογή, αλλά έκανα λάθος. Γι ‘αυτό στοχεύουμε να ενθαρρύνουμε άλλα νεαρά κορίτσια να μην αφήσουν τους γονείς τους να κανονίσουν έναν γάμο που δεν θέλουν. Ταυτόχρονα, τα υποστηρίζουμε (ώστε) να αποκτούν μια νέα προοπτική για τη ζωή».

Η μπάντα Pretty Loud αναπτύχτηκε μέσα από καλλιτεχνικά εργαστήρια που έγιναν το 2014 για παιδιά και νέους Ρομά στη Σερβία και διοργανώνονται από το Ίδρυμα GRUBB με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο, και GRUBB σημαίνει Gypsy Roma Urban Balkan Beats.

Το GRUBB, που ιδρύθηκε το 2006, προωθεί την εκπαίδευση σε μια κοινότητα Ρομά που ζει στο περιθώριο της σερβικής κοινωνίας, βυθίζεται στη φτώχεια και (βιώνει) συστηματικά διακρίσεις στην εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη και την απασχόληση.

Οι γυναίκες Ρομά έχουν ακόμη πιο δύσκολη ζωή. Σύμφωνα με έρευνα των Ηνωμένων Εθνών, κατά μέσο όρο 9 στις 10 νεαρές γυναίκες Ρομά στα Δυτικά Βαλκάνια δεν έχουν εκπαίδευση, απασχόληση ή κατάρτιση. Τα 2/3 αυτών, δεν ελέγχουν τα χρήματά τους.

Στη Σερβία, κάθε εξάχρονο παιδί Ρομά βρίσκεται εκτός του εκπαιδευτικού συστήματος, ενώ σύμφωνα με μια μελέτη της UNICEF του 2019, το 16% των κοριτσιών Ρομά παντρεύονται πριν φτάσουν στην ηλικία των 15. (Ενώ) μόλις πάνω από τα μισά (κορίτσια) είναι παντρεμένα μέχρι την ηλικία των 18 στο 6% μεταξύ των μη Ρομά γυναικών γυναικών της Σερβία.

Στα Δυτικά Βαλκάνια, η Σερβία κατέχει τη δεύτερη θέση όσον αφορά το ποσοστό των παιδικών γάμων, (βρίσκεται δηλαδή στη λίστα) μετά από την Αλβανία…»

Και κάπου εδώ θα σταματήσω για να διαβάσετε και το πρωτότυπο άρθρο της Dragana Jovanovic και θα πω μόνο πως υπάρχουν και πολλοί προοδευτικοί γονείς Ρομά (τέτοιοι ήταν κάποιοι που γνωρίσαμε στο Ζεφύρι, όπως ανέφερα στην αρχή), που δεν πιέζουν τις κόρες τους να παντρευτούν, δε φέρνουν εμπόδια στην επιθυμία τους να δουλέψουν και καταλαβαίνουν την αξία της μόρφωσης. Εύχομαι να γίνονται περισσότεροι, όσο περνούν τα χρόνια.

Ο Ρωμαίος κι η Ιουλιέτα του Σαράγεβο

Bosko Brkic και Admira Ismic (Source: The Journal for Multi-media History, Albany.edu)

Όσο ταξιδεύουμε μαθαίνουμε και διάφορες ιστορίες. Άλλες ανήκουν στην σφαίρα του μύθου κι άλλες είναι αληθινές. Μια τέτοια ιστορία, απ’ αυτές που ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία θυμήθηκα, βλέποντας πρόσφατα την ακόλουθη παράσταση χορού απ’ το Teatro Massimo για το Ρωμαίο και την Ιουλιέτα του Σαράγεβο. Έτσι τους χαρακτηρίζει από τότε ο κόσμος, μιας και το ζευγάρι είχε τραγικό τέλος. Η παράσταση μου έδωσε την αφορμή να σας γράψω μερικά πράγματα και να σας δώσω συνδέσμους απ’ όπου μπορείτε να βρείτε κι επιπλέον πληροφορίες.

Εκείνος λοιπόν ήταν 15 χρονών κι εκείνη 16, όταν συναντήθηκαν σ’ ένα πρωτοχρονιάτικο πάρτι. Ο Σέρβος ορθόδοξος Bosko Brkic και η Βόσνια μουσουλμάνα Admira Ismic, ερωτεύτηκαν αμέσως ο ένας τον άλλο κι οι οικογένειες τους δεν είχαν καμία αντίρρηση γι’ αυτό το δεσμό. Οι μικτοί γάμοι άλλωστε συνηθίζονται στα Βαλκάνια (κι ας τους ανέκοψε η φρίκη του πολέμου). Ήταν μαζί για 9 χρόνια, ώσπου τους σκότωσαν στις 19 Μαΐου του 1993, στη γέφυρα Vrbanja. Σε ηλικία 25 ετών τότε κι οι δυο, προσπάθησαν να φύγουν απ’ την πόλη και τη χώρα, όπου το αίμα έρεε συνεχώς. Το σημείο όμως εκείνο ήταν κατά κάποιο τρόπο no man’s land και δρούσαν ανενόχλητοι οι ελεύθεροι σκοπευτές. Οι σφαίρες τους έγραψαν το τέλος της ιστορίας αυτών των ανθρώπων που άφησαν την τελευταία τους πνοή αγκαλιασμενοι. Οι αντιμαχόμενες πλευρές άρχισαν ν’ αλληλοκατηγορούνται για το γεγονός κι η δολοφονία τους προκάλεσε παγκόσμια συγκίνηση.

Παρακολουθώντας το ντοκιμαντέρ που υπάρχει εδώ και διαθέτει αγγλικούς υπότιτλους, θα μάθετε τα πάντα για ‘κεινους (πόσο διαφορετικοί χαρακτήρες ήταν, τι είπαν οι δικοί τους άνθρωποι, θα δείτε τα γράμματα που αντάλλαξαν κτλ), και κάποια στιγμή που δε θα γράφω από κινητό τα πάντα, ίσως ενημερώσω ξανά την ανάρτηση, γιατί καταλαβαίνω τη δυσκολία κάποιων σας με τις ξένες γλώσσες. Τι πρέπει να κρατήσουμε απ’ αυτή την ιστορία, ας το σκεφτεί η καθεμία, το καθένα, ο καθένας σας… Για μένα το μήνυμά της είναι ξεκάθαρο.

*Η φωτογραφία της ανάρτησης είναι από εδώ.

Παρουσίαση βιβλίου: «Balkan Gothic – ταξίδι στα αλλοκοσμικά Βαλκάνια», του Γιώργου Στάμκου

Ανυπομονούσα να το διαβάσω κι αυτό το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου, για να πω την αλήθεια. Για να ταξιδέψω πάλι νοερά στα Βαλκάνια που δε μπόρεσα να επισκεφθώ φέτος και τα βρίσκω, όπως έγραφα εδώ όταν κυκλοφόρησε, συναρπαστικά. Δεν έχω υπόψη μου άλλες «γειτονιές» τόσο ιδιαίτερες. Και βέβαια γνωρίζω -μην αμφιβάλλετε- ότι βρίθουν οι υποτιμητικοί χαρακτηρισμοί γι’ αυτό το κομμάτι του πλανήτη, αλλά προσωπικά δε μου λένε τίποτα τα διαδεδομένα στερεότυπα. Βγάζω πάντα τα δικά μου συμπεράσματα όχι μόνο λαμβάνοντας υπόψη τι έχω διαβάσει, αλλά και το τι έχω βιώσει. Κι η εμπειρία μου είναι κάτι παραπάνω από θετική.

Σαν χρονοκάψουλες λοιπόν, πολλές χώρες διατήρησαν έθιμα και παραδόσεις αιώνων, ιστορίες και τελετουργικά, που σ’ άλλες ξεχάστηκαν. Αυτό σκεφτόμουν για παράδειγμα όταν διάβαζα το κεφάλαιο για τα «Βαμπίρ στη σύγχρονη Ρουμανία» και το άλλο για τους «Νεκροζώντανους των Βαλκανίων». Γιατί εκτός απ’ τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, την Σερβία και στην Ελλάδα κατά το παρελθόν μας απασχολούσαν οι βρικόλακες, ναι οι βρικόλακες, παντοιοτρόπως. Αν στα ενδιαφέροντά σας είναι η λαογραφία κι έχετε διαβάσει ίσως όσα κατέγραψε ο Νικόλαος Γ. Πολίτης, θα το ξέρετε. Αν όχι -και για να είμαι ειλικρινής αυτό θεωρώ πιθανότερο-, θα σας γράψω λίγα πράγματα για να πάρετε μιαν ιδέα και να καταλάβετε κι απ’ αυτή την πλευρά, την αξία που έχει το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου.

Η ελληνική λαϊκή παράδοση λοιπόν κάνει λόγο για «βρικόλακες», «βουρβουλάκους», «βρουκολάκους», «βουρδόλακους», «καταχανάδες» κ.α, που επιστρέφουν απ’ τη χώρα των νεκρών. Πολλές απ’ αυτές τις ιστορίες προέρχονται απ’ τα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου (Σάμος, Μύκονος, Θήρα, Ζάκυνθος, Μήλος, Σύμη, κ.α.), άλλες απ’ την Πελοπόννησο, την Κρήτη, αλλά και την Ηπειρωτική Ελλάδα. Η ονομασία των πλασμάτων αυτών έχει λίγο-πολύ ίδια ρίζα ή αποτελεί παραφθορά της ίδιας λέξης, αλλά διαφέρει εντελώς στην Κρήτη, όπου οι βρικόλακες αναφέρονται ως «καταχανάδες».

Βρήκα σημαντικές ομοιότητες αυτών των ιστοριών με όσες αναφέρει το βιβλίο που σήμερα παρουσιάζω, άρα επιβεβαιώνεται η κοινή βαλκανική τους ρίζα κι αξίζει να κάνετε κι εσείς την αντιπαραβολή. Έχει ενδιαφέρον το ότι κάποιοι βρικόλακες συνεχίζουν εντατικά την πρότερη εργασία τους και στον τάφο και προσωπικά ξεχώρισα μία αφήγηση απ’ τον Παγώνδα της Σάμου, που αναφέρεται σ’ έναν γητευτή βρικολάκων, του οποίου το τελετουργικό του όμως, είναι μοναδικό και διαφέρει απ’ τα άλλα καταγεγραμμένα. Αν λάβετε υπόψη ότι το βιβλίο «Παραδόσεις» του Νικόλαου Γ. Πολίτη κυκλοφόρησε το 1904, θα καταλάβετε γιατί δεν μας είναι πια οικείες αυτές οι ιστορίες.

Εκτός απ’ αυτές (κι εμένα πάντα μ’ ενδιαφέρουν οι ιστορίες των απλών ανθρώπων κι όχι μόνο των νικητών, των κατακτητών και των βασιλέων) και το πώς τις εκμεταλλεύονται σήμερα συγκεκριμένες χώρες για να προωθήσουν τον τουρισμό τους επιτυχώς (δε χαρίζει κάστανα ο Γιώργος Στάμκος), θα μάθετε απ’ το «Balkan Gothic» πολλά για το ποιος ήταν πραγματικά ο Δράκουλας, τι σήμαινε ιστορικά το μυστικό Τάγμα του Δράκου, ποια είναι τα πιο περίεργα ή και τα πιο όμορφα νεκροταφεία στα Βαλκάνια, σε ποιο απ’ όλα έχουν θαφτεί βιβλία και γιατί κ.ο.κ.

Του πιστώνω του συγγραφέα στα προτερήματά του και το εξής: «συστήνοντας» μας το διαφορετικό, το ανοίκειο, μας φέρνει με τον τρόπο του πιο κοντά με τους ανθρώπους άλλων χωρών και πάντα μόνο κέρδος φέρνει η γνώση. Έτσι πολεμιούνται οι προκαταλήψεις και διαπιστώνουν οι λαοί τα κοινά τους χνάρια που κανένα σύνορο στο χάρτη δε μπορεί να τ’ αγνοήσει. Όπου πρέπει να πάρει θέση και το πρόσεξα αυτό και σε παλιότερα βιβλία του, δεν είναι διπλωμάτης, είναι δίκαιος. Παίρνει τη θέση που θεωρεί σωστή, δεν κρύβεται πίσω απ’ το δάχτυλό του. Και μας ταξιδεύει πάνω απ’ όλα…

Θα ταξιδέψετε λοιπόν μ’ αυτό το βιβλίο, κυρίως στην Τρανσυλβανία, τη Βουλγαρία, τη Βοσνία, τη Σερβία. Θα μάθετε λεπτομέρειες για ξεχωριστά μέρη όπως η Κοιλάδα των Ρόδων και το Ιστορικό Μουσείο Ίνσκρα του Καζανλάκ (στο οποίο ο πολιτισμός των αρχαίων Θρακών έχει εξέχουσα θέση), θα δείτε φωτογραφίες, θα πληροφορηθείτε για αρχαιολογικά ευρήματα και γενικώς θα διαπιστώσετε ότι το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου είναι ιδιαίτερα καλογραμμένο (όπως πάντα άλλωστε και τα κείμενά του στην εκπομπή Balkan Express), απόλυτα τεκμηριωμένο (πάμπολλες οι πηγές του κι οι χρήσιμες υποσημειώσεις του), σωστότατα επιμελημένο και φυσικά μ’ ένα πολύ ελκυστικό εξώφυλλο που μου άρεσε τρομερά και όπως διάβασα την ιδέα γι’ αυτό είχε η Μίλιτσα Κοσάνοβιτς.

Τι να πω εκτός από συγχαρητήρια κι ευχαριστώ για το «ταξίδι»; Υπέροχη δουλειά έχει γίνει. Μπράβο! Όσ@ θέλετε να το προμηθευτείτε, δείτε εδώ το πώς κι εμένα επιτρέψτε μου να ολοκληρώσω αυτή την ανάρτηση, την τελευταία του 2020, μ’ ένα μικρό απόσπασμα που μίλησε στην καρδιά μου, ευχόμενη κάθε επιτυχία στο Γιώργο Στάμκο και καλή χρονιά σε όλ@ σας:

«Τα Βαλκάνια είναι ένα δώρο που πρέπει να το ξετυλίξεις προσεκτικά. Το αμπαλάζ του δε σε προετοιμάζει γι’ αυτό που θα βρεις μέσα. Το περιεχόμενο σε ξαφνιάζει και σε συγκινεί. Οι εκπλήξεις είναι συνεχείς και μεγάλες. Υπάρχει κάτι που μας προσελκύει στα Βαλκάνια, ειδικά εμάς τους Έλληνες. Κάτι το αειφόρο και καταστροφικό συνάμα. Το στοιχειωμένο, το αδάμαστο και το όμορφο. Μια ρομαντική αντίληψη. Ένα συναίσθημα. Ναι, τα Βαλκάνια είναι συναίσθημα». –

Balkan Gothic: Το νέο βιβλίο του Γιώργου Στάμκου, μόλις κυκλοφόρησε

Με χαρά πληροφορήθηκα χθες, ότι μόλις κυκλοφόρησε το νέο βιβλίο του Γιώργου Στάμκου, που βλέπετε εδώ και το περιμέναμε κάποι@ καιρό τώρα.

Ο πολύ γνωστός κι αγαπητός, συγγραφέας και δημοσιογράφος, δεκαετίες τώρα γυρίζει τα Βαλκάνια και μας ενημερώνει ενδελεχώς τόσο για τις κοινωνικό-πολιτικές εξελίξεις, όσο και για κάθε πτυχή της ζωής των ανθρώπων που ζουν εκεί.

Προσωπικά, συμβουλεύομαι συχνά τις δημοσιεύσεις του (θα το ‘χετε διαπιστώσει όσ@ παρακολουθείτε σταθερά αυτό το blog) και παρακολουθώ τα εξίσου ενδιαφέροντα group στο Facebook, στα οποία είναι διαχειριστής.

Έχει γενικά φανατικό κοινό, που εκτιμάει τη βαθύτατη γνώση του γι’ αυτόν τον γεωπολιτικό χώρο, που βρίσκω κι εγώ συναρπαστικό. Δεν έχω υπόψη μου άλλες «γειτονιές» τόσο ιδιαίτερες, όσο αυτή των Βαλκανίων. Είτε γράφουμε γι’ αυτές λοιπόν, είτε τις σεργιανάμε, είτε θέλουμε απλώς να γνωρίζουμε τι συμβαίνει εκεί, έχουμε λόγους να διαβάζουμε όσα δημοσιεύει ο Γιώργος Στάμκος.

Αυτή τη φορά, στο νέο του βιβλίο, να που μας ταξιδεύει: «Αυτό είναι ένα έντυπο ταξίδι στα άγνωστα και αλλοκοσμικά Βαλκάνια. Από τα στοιχειωμένα σαξονικά κάστρα της Τρανσυλβανίας, μέχρι τα «νεκροταφεία βρικολάκων» στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας (Βουλγαρία), κι από τα παράξενα νεκρικά έθιμα των Βλάχων της ανατολικής Σερβίας, μέχρι τις αινιγματικές βογομιλικές νεκροπόλεις της Βοσνίας, το μυστήριο είναι παντού στα Βαλκάνια».

Περισσότερες πληροφορίες για τα περιεχόμενα του βιβλίου και λεπτομέρειες για το πώς μπορείτε να το αποκτήσετε θα βρείτε στο ακόλουθο link:

https://zenithmag.wordpress.com/balkangothic/

Καλή επιτυχία εύχομαι κι εγώ από καρδιάς στον συγγραφέα του και φυσικά όταν το διαβάσω, θ’ ακολουθήσει εδώ παρουσίαση.-