Ο Πικάσο και ο πόλεμος

“Picasso et la Guerre”, Paris, (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Η επικαιρότητα καθορίζει σίγουρα κάποιες φορές τις επιλογές μας. Κι αυτή τη φορά λοιπόν, έτσι έγινε. Με το ενδιαφέρον πολλών από ‘μας στραμμένο στη Συρία, τη Χιλή, την Ισπανία και σ’ άλλα μέρη του πλανήτη όπου μαίνονται συγκρούσεις, παραμονές μιας εθνικής επετείου, η ανάρτηση που σκέφτηκα ν’ ανεβάσω αφορά τον πόλεμο.

Και πιο συγκεκριμένα τον τρόπο που τον απεικόνισε ο Picasso, μέσα απ’ τα έργα του. Τον περασμένο Ιούλιο βλέπετε, ολοκληρώθηκε μια σχετική έκθεση που είχε αρχίσει στις 5 Απριλίου στο Παρίσι κι ήταν πολύ ενδιαφέρουσα. Γιατί ενώ γνωρίζουμε την εμβληματική «Guernica», υπάρχουν κι άλλα, πολλά έργα του μεγάλου ζωγράφου που αγνοούμε. Έργα που είτε δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια πολέμων, είτε έχουν αντιπολεμικό χαρακτήρα (και τα περιστέρια βέβαια σ’ αυτά έχουν την τιμητική τους).

Η έκθεση έλαβε χώρα στο Musée de l’Armée, στον τρίτο όροφο και συμπεριελάμβανε περίπου 350 εκθέματα (απ’ το 1939 μέχρι το 1973). Ο τίτλος της στα γαλλικά ήταν “Picasso et la Guerre” κι αυτόν μετέφρασα για τη σημερινή ανάρτηση. Προσέλκυσε πλήθος κόσμου (αν και στο Παρίσι τελευταία είχαν γίνει κι άλλες εκθέσεις μ’ επίκεντρο τον ίδιο καλλιτέχνη) και θεωρήθηκε πολύ επιτυχημένη.

Ευτυχώς υπάρχει ένα πολύ καλό video απ’ το χώρο με τα συγκεκριμένα έργα κι έτσι θα χρησιμοποιήσω πολύ λίγες απ’ τις δικές μου φωτογραφίες κι αυτές κυρίως για να σας «ξεναγήσω» στους εξωτερικούς χώρους του Μουσείου.

Ο Pablo Picasso λοιπόν, υπήρξε πάντα ενεργός πολιτικά στην εποχή του και η έκθεση αυτή εκτός από πρωτότυπη ήταν και διδακτική, όσον αφορά το πώς οι καλλιτέχνες μπορούν να αλλάξουν τις νοοτροπίες των ανθρώπων.

Παρουσιάστηκαν σ’ αυτήν μεταξύ άλλων, σχέδια μεσαιωνικών στρατιωτών που σχεδίασε το 1895, όταν ήταν μόλις 14 ετών. Πρόκειται για σκίτσα με μελάνι σε χαρτί που αφορούν τη μάχη του Covadonga όπου το 718-722 μ.Χ. οι Μουσουλμάνοι απωθήθηκαν από την Asturia, στην πρώτη νίκη των Xριστιανών στην Ισπανία.

Αν και ποτέ δεν υπηρέτησε στο στρατό (απαλλάχτηκε μέσω μιας μεγάλης οικονομικής συνεισφοράς, με πρωτοβουλία ενός θείου του όπως διάβασα), ο σπουδαίος καλλιτέχνης έζησε τρεις μεγάλες συγκρούσεις, τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους και τον Ισπανικό Εμφύλιο και απεικόνισε τον Πόλεμο της Κορέας, τον αγώνα για την Ανεξαρτησία της Αλγερίας καθώς και τον Ψυχρό Πόλεμο, μεταξύ άλλων, στα έργα του.

Όταν ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος, ο Picasso άρχισε να αλληλογραφεί με τον ποιητή Guillaume Apollinaire ο οποίος είχε στρατολογηθεί και του έστειλε νέα από το μέτωπο. Οι επιστολές του δεύτερου (υπήρχαν στα εκθέματα) ήταν γεμάτες με πατριωτικά σχέδια και περιείχαν νέα των Braque, Derain, Cocteau, κ.α.

Πριν ζωγραφίσει τη «Guernica», το 1937, κατόπιν εντολής της δημοκρατικής κυβέρνησης του Francisco Largo Caballero για το ισπανικό περίπτερο της Παγκόσμιας Έκθεσης του Παρισιού, είχε βέβαια κάνει κι άλλα σχετικά προσχέδια. Θα δείτε και στα link που συμβουλεύτηκα όπως αυτό άλλωστε, αρκετές φωτογραφίες των έργων του.

Όπως μπορείτε να μάθετε επίσης, αν διαβάσετε το βιβλίο του Michèle Cone, «Artists under Vichy» (Princeton University Press, 1992), ο Picasso βρισκόταν υπό τη διαρκή απειλή να συμπεριληφθεί στη λίστα των «εκφυλισμένων καλλιτεχνών» του καθεστώτος, κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Musée de l’Armée, Paris, (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Εργαζόταν στο στούντιο του στη rue des Grands Augustins και ήταν σχετικά ασφαλής λόγω της φήμης και της ευμάρειάς του, αλλά ανακρίθηκε επανειλημμένα κι εκφοβίστηκε από τους Ναζί ως Ισπανός πρόσφυγας. Ο Ισπανός Πρέσβης ζήτησε μάλιστα ρητά από τους Γερμανούς τότε, να του απαγορεύσουν να εκθέσει.

Του είχε δοθεί νωρίτερα η επιλογή, από τον Alfred Barr και την Επιτροπή Διάσωσης Έκτακτης Ανάγκης, να φύγει απ’ τη Γαλλία για τη Νέα Υόρκη μαζί με άλλους καλλιτέχνες, αλλά αρνήθηκε κι αυτό του έδωσε μεγάλο κύρος στα μάτια των ομοτέχνων του.

Περισσότερα στοιχεία για όσα αναφέρονται στον κατάλογο της έκθεσης που κυκλοφορεί (Gallimard, 2019) μπορείτε να διαβάσετε εδώ, αν γνωρίζετε γαλλικά.

L’ Hôtel National des Invalides, Cathédrale Saint-Louis des Invalides, Paris, (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Με την ευκαιίρα ν’ αναφέρω, ότι το Musée de l’Armée, όπου και φιλοξενήθηκε η αυτή η έκθεση, διαθέτει έναν πολύ όμορφο κήπο κι αποτελεί μέρος του κτιριακού συγκροτήματος του L’ Hôtel national des Invalides, δηλαδή του Μεγάρου των Απομάχων που βρίσκεται στο 7ο διαμέρισμα του Παρισιού και ξεκίνησε να σχεδιάζεται την εποχή του Λουδοβίκου του 14ου. Στην εκκλησία μάλιστα του συγκροτήματος (Cathédrale Saint-Louis des Invalides), βρίσκεται ο τάφος του Μεγάλου Ναπολέοντα μαζί με άλλων επιφανών Γάλλων.

Έξω απ’ το συγκεκριμένο Μουσείο βέβαια (μπορείτε να επισκεφτείτε κι άλλα εκεί κι εννοώ ακριβώς στον ίδιο χώρο), στο πλάι της λεωφόρου, υπήρχε κι ένας άστεγος με τη σκηνή του. Περίεργο το πως «ξέφυγε» απ’ τους πάνοπλους οπλισμένους στρατιώτες που περιπολούν παντού στο Παρίσι και τους άλλους τόσους αστυνομικούς. Μου έκανε εντύπωση η κατάλευκη δαντέλα με την οποία είχε στολίσει τις εξαιρετικά φροντισμένες γλάστρες του. Τα δύο πρόσωπα μιας πόλης…

Αν το σκεφτείτε εξάλλου, τα θύματα των ποικίλλων πολέμων (συμπεριλαμβάνω και τους οικονομικούς φυσικά), είναι μπροστά στα μάτια μας κάθε μέρα κι ας μη θέλουμε κάποιες φορές, να τα δούμε. Αλλά…

“Ψυχιατρική: το μεγάλο ναυάγιο”: Ντοκιμαντέρ για την κατάσταση των ψυχικά πασχόντων στη Γαλλία

Μ’ αυτόν τον τίτλο, που εκ των πραγμάτων μας προϊδεάζει για το περιεχόμενό του, προβλήθηκε πριν λίγες μέρες, στις 10 Απριλίου δηλαδή στη Γαλλία, απ’ το κανάλι France 3 στα πλαίσια της εκπομπής «Pièces à conviction», το 95λεπτο ντοκιμαντέρ του Raphaël Tresanini, που χρειάστηκε οκτώ μήνες για να ολοκληρωθεί.

Και δημοσιεύτηκε ένα σχετικό άρθρο στην εφημερίδα Le Monde, το οποίο έτυχε να μεταφράζω τη βραδιά που καιγόταν η Notre Dame. Τότε ακούσαμε πάλι για τις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Γαλλία κι οι οποίες επηρεάζουν προφανώς πολλούς τομείς και βεβαίως κι’ αυτόν της υγείας.

Σύμφωνα με τα στοιχεία, 1 στους 3 Γάλλους θα διαγνωστεί κάποια στιγμή στη ζωή του με ψυχική διαταραχή, πράγμα που σημαίνει ότι το κράτος θα πρέπει ν’ αναλάβει τη φροντίδα αυτών των 2 συνολικά εκατομμυρίων ανθρώπων, το κόστος της οποίας σύμφωνα με υπολογισμούς ανέρχεται στα 80 δισεκατομμύρια ευρώ.

Η ψυχιατρική όμως κι εκεί είναι ο φτωχός συγγενής του ιατρικού κλάδου, με αποτέλεσμα πολλά άτομα που έχουν πάρει διάγνωση (μεταξύ των οποίων και παιδιά, έφηβοι) να μην μπορούν αντίστοιχα να λάβουν κατάλληλη φροντίδα σε αντίστοιχες δομές και να παραμένουν σπίτι τους, όπου και προσπαθεί όπως όπως να τα φροντίσει η οικογένειά τους.

Οι παιδοψυχιατρικές υπηρεσίες δηλαδή αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα λειτουργίας κι οι λίστες αναμονής είναι μεγάλες. Και βέβαια ούτε τα CMP (Centre Médico-Psychologique), δηλαδή οι ενδιάμεσες δομές για βραχεία αντιμετώπιση ακόμη και ατόμων που είχαν πάρει διάγνωση σχιζοφρένειας, έμειναν ανεπηρέαστα. O αριθμός τους μάλιστα απ’ το 2016 ως τώρα, μειώνεται σταδιακά.

Προσπαθούν παρ’ όλα αυτά οι ειδικοί εκεί να κρατούν τους πάσχοντες όσο το δυνατόν περισσότερο, αφού τα ψυχιατρεία δεν έχουν κρεβάτια γι’ αυτούς, με αποτέλεσμα όταν τελικά βρίσκεται κάπου κλίνη πολλοί απ’ τους ανθρώπους αυτούς να έχουν χειροτερέψει κι αντί π.χ. να νοσηλευτούν για 15 μέρες, να μένουν έγκλειστοι για 3 μήνες. Ενδεικτικό είναι αυτό που αναφέρεται εδώ: ότι δηλαδή ο αριθμός των κλινών μέσα σε 20 χρόνια έπεσε από 130.000 σε 50.000 χιλιάδες κρεβάτια. Και παράλληλα φαίνεται ότι κάτι δεν πάει καλά με τις κοινοτικές υπηρεσίες.

Έτσι, ορισμένοι πάσχοντες που έχουν εμπλοκές με το νόμο καθώς φέρεται να έχουν διαπράξει εγκλήματα, μπαίνουν σε ειδικές μονάδες ιδρυμάτων υποδοχής για “δύσκολους ασθενείς” (unité pour malade difficile, UMD) που μοιάζουν πολύ με φυλακές, όπως αυτή της Saint-Etienne-du-Rouvray (Seine-Maritime). Εκεί περίπου το 50% των εγκλείστων έχει έρθει αντιμέτωπο με ποινικές ευθύνες.

Φωτογραφία από διαδήλωση συγγενών, χρηστών υπηρεσιών ψυχικής υγείας κι εργαζομένων στην Amiens

Άλλοι πάλι, «περιθάλπονται» σε νοσοκομεία όπως αυτό της Rennes, στο οποίο διείσδυσε δημοσιογράφος που προσποιήθηκε τον καθαριστή. Εκεί η διακίνηση ναρκωτικών δεν εκπλήσσει κανένα, οι συνθήκες είναι άθλιες, οι καθηλώσεις συνεχείς κι η απομόνωση η καθημερινή, σκληρή πραγματικότητα που βιώνουν οι νοσηλευόμενοι (αναφέρεται κι η περίπτωση ανθρώπου που αυτοκτόνησε χρησιμοποιώντας την πυτζάμα του). Κάποιοι είναι κλεισμένοι σε 5 τμ. για χρόνια. Το πρόσχημα της επικινδυνότητας χρησιμοποιείται φυσικά διαρκώς.

Και τέλος ορισμένες, ορισμένοι πάσχοντες “εξάγονται” στο Βέλγιο (μια κοινή πρακτική, η οποία διέπεται από τη συμφωνία-πλαίσιο της Γαλλίας-Βαλλονίας του 2011), όπου η νοσηλεία τους σε αντίστοιχες δομές κοστίζει 180 ευρώ την μέρα, έναντι 30-35 που δαπανά το Βελγικό κράτος για τους δικούς του πάσχοντες.

Όπως καταλαβαίνετε, αυτές οι Βελγικές δομές είναι εξαιρετικά εύρωστες οικονομικά χάρη σ’ αυτές τις “εξαγωγές” ασθενών και προτιμούν οι εκεί ιθύνοντες να παίρνουν μόνο έναν Βέλγο για κάθε δέκα Γάλλους. Τους συμφέρει βέβαια. Κι είναι ν’ αναρωτιέται κανείς πως αφού λεφτά δεν υπάρχουν θεωρητικώς στη Γαλλία, βρίσκονται αυτά τα ποσά.

Μία υπεύθυνη μιας τέτοιας υπό κατασκευήν μάλιστα, Βελγικής δομής (203 είναι διάσπαρτες κατά μήκος των συνόρων), όπου μεταφέρθηκαν έξι ασθενείς απ’ την Αmiens σχολίαζε πως μοιάζει η Γαλλία να μην έχει τίποτα, να είναι είκοσι χρόνια πίσω στον ψυχιατρικό τομέα.

Παντού καταγράφονται ελλείψεις προσωπικού και κλινών και μάλιστα στις 21 του Μάρτη έγινε διαδήλωση για το ζήτημα αυτό στο Παρίσι σε συμβολικό σημείο της πόλης, κοντά στην Pitié-Salpêtrière, όπου βρίσκεται και το άγαλμα του Philippe Pinel.

Αλλά οι περίπου 300-500 διαδηλωτές, μεταξύ των οποίων υπήρχαν και λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας καθώς και συγγενείς τους, διαμαρτυρήθηκαν γενικότερα για την εγκατάλειψη που παρατηρείται στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας και βέβαια τάχτηκαν κατά των καθηλώσεων κάνοντας λόγο για “βάρβαρες πρακτικές”.

Ένας ειδικός φτάνει να δει πάνω από 30 νοσηλευόμενους τη μέρα στους οποίους δεν μπορεί να διαθέσει παρά λίγα λεπτά, επομένως καταλαβαίνετε… Όπως δήλωσε ο Mathieu Bellahsen, εργαζόμενος στο δημόσιο νοσοκομείο Roger-Prévot (Val-d’Oise) και ψυχίατρος με πολύ ενδιαφέρουσες απόψεις, νιώθουν πια οι εργαζόμενοι μια καθημερινή ντροπή επειδή δεν μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους.

Κάποιοι ισχυρίζονται ότι ίσως τα προβλήματα να δικαιολογούνται απ’ το γεγονός ότι διπλασιάστηκε ο αριθμός όσων χρειάστηκαν ψυχιατρική φροντίδα τα τελευταία δέκα χρόνια κι απ’ την πλευρά μου θεωρώ πως εδώ πλανάται ένα ερώτημα προς διερεύνηση.

Στη Χάβρη οι εργαζόμενοι έκαναν κατάληψη στη στέγη του ψυχιατρείου προκειμένου να ικανοποιηθούν τα αιτήματά τους

Με τα δικά τους ερωτήματα άλλωστε πορεύονται και τα κινήματα διαμαρτυρίας που πληθαίνουν στη χώρα, όπως ακριβώς το «Perchés», που δραστηριοποιείται στη Havre.

Έφτασαν εκεί να κάνουν μέχρι και κατάληψη στη στέγη του ιδρύματος (δείτε εδώ κι εδώ περισσότερα) για να καλυφτούν κενές θέσεις προσωπικού και στο Rouvray, προχώρησαν ακόμη περισσότερο το περασμένο καλοκαίρι, δηλαδή σε απεργία πείνας ώστε να μπορούν τα ψυχιατρικά νοσοκομεία να λειτουργούν καλύτερα. Τι άλλο να πούμε πιο ενδεικτικό της απελπισίας που επικρατεί;

Μ’ όλα αυτά βέβαια η έμφαση δίνεται στην φαρμακοθεραπεία, στα συμπτώματα δηλαδή της κάθε ψυχιατρικής διαταραχής κι όχι όπως θα έπρεπε στην ιστορία του κάθε ανθρώπου που εισάγεται στο ψυχιατρείο. Υποβαθμίζεται έτσι κι η δουλειά των ψυχολόγων κι επικρατεί η λογιστική λογική.

Που θα οδηγηθεί αυτή η κατάσταση, ρωτούν όλοι οι εμπλεκόμενοι κι αυτό είναι που μένει να δούμε. Σ’ αυτό που επιμένουν όμως κι έχουν δίκιο, είναι πως πρέπει οπωσδήποτε ν’ αμφισβητηθεί αυτή η κουλτούρα του περιορισμού.-

.

.