Εντυπώσεις απ’ την παρουσίαση του graphic novel για τον Γιαννούλη Χαλεπά στο «Παραρλάμα»

Photo Credits: Ευανθία Σακελλάρη

Την Τετάρτη 9 Οκτωβρίου 2019, στις 7.30 το απόγευμα, έγινε στο «Παραρλάμα», σ’ ένα φιλόξενο χώρο δηλαδή στο Παγκράτι, η παρουσίαση του graphic novel «Γιαννούλης Χαλεπάς, Ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής» , των Θανάση Πέτρου και Δημήτρη Βανέλλη. Την εκδήλωση διοργάνωσαν από κοινού το «Δίκτυο Ακούγοντας Φωνές» και οι εκδόσεις «Πατάκη» κι εκτός απ’ τους δημιουργούς, μίλησαν η Λεμονιά Αβαγιάννη κι ο Λυκούργος Καρατζαφέρης. Ήμουν κι εγώ εκεί όπως βλέπετε και χάρηκα πολύ ομολογουμένως που έλαβα μέρος.

Photo Credits: Ευανθία Σακελλάρη

Απ’ τις ερωτήσεις και τις τοποθετήσεις του κόσμου που κατέκλυσε το χώρο, ήταν φανερό πόσο ενδιαφέρει η ιστορία του Γιαννούλη Χαλεπά και το έργο του και σ’ αυτό το βιβλίο έχει γίνει μεγάλη έρευνα και πολύ σοβαρή δουλειά (να το διαβάσετε και θα το διαπιστώσετε κι εσείς). Αλλά φάνηκε συνακόλουθα και τι δίψα υπάρχει για ενημέρωση γύρω από τα θέματα με τα οποία ασχολούνται ως επιστήμες, η ψυχολογία κι η ψυχιατρική.

Photo Credits: Ευανθία Σακελλάρη

Οι εντυπώσεις μου δεν θα μπορούσαν παρά να είναι άριστες, όχι μόνο γιατί παραβρέθηκα σε τόσο καλό πάνελ (παρέα με τον Λυκούργο Καρατζαφέρη που χρόνια πορευόμαστε στον ίδιο χώρο), σε τόσο ενδιαφέρουσα και ζωηρή κουβέντα, αλλά κι επειδή η συγκεκριμένη βραδιά αποτελούσε ένα ορόσημο για μένα κι οι άνθρωποι που το ήξεραν παρέκαμψαν κάθε εμπόδιο για να βρεθούν εκεί. Κι εγώ έτσι τις καταλαβαίνω και τις μετράω τις φιλίες.

Photo Credits: Παραρλάμα

Χάρηκα επιπλέον που γνώρισα καινούρια πρόσωπα όπως η Λεμονιά Αβαγιάννη κι ο Δημήτρης Βανέλλης (με το Θανάση Πέτρου είχαμε ξαναβρεθεί), κι άτομα απ’ τα οποία έβλεπα μόνο το προφίλ τους στο Facebook όπως η Σοφία που πολύ καλά έκαναν και τόλμησαν να έρθουν.

Photo Credits: Νώντας Κλεάνθης

Βέβαια, ακόμη πιο συγκινητικό ήταν που βρέθηκαν κοντά μου η Ευανθία Σακελλάρη, ο Γιώργος Τσιτούρας, ο Αντώνης Τσόκος, η Θεοδώρα Κοκκίνου, ο Νώντας Κλεάνθης, ο Γιάννης Καραγεώργος, μέλη της κατάληψης «Παπουτσάδικο» αλλά και μέλη της «Πρωτοβουλίας ‘Ψ’ » , κι άλλων συλλογικοτήτων που τ’ όνομά τους δεν αναφέρω αλλά κρατάω στη μνήμη μου τα πρόσωπα τους.

Photo Credits: Παραρλάμα

Κάποιες και κάποιοι τους μάλιστα, παρέμειναν όρθιοι ως το τέλος της εκδήλωσης κι υπήρξαν και φίλοι που ήταν εκεί, αλλά δεν μπορέσαμε να μιλήσουμε καθόλου. Τους Ευχαριστώ όμως με όλη μου την καρδιά, για τις φωτογραφίες, τα μηνύματα, τα ζεστά τους λόγια, τα δώρα, τις αγκαλιές. Ήταν μια ξεχωριστή βραδιά που θα θυμάμαι για καιρό και με κάνατε να χαμογελάω, επειδή ήσασταν εκεί… Ξέρετε εσείς.-

Συζήτηση με αφορμή το graphic novel Γιαννούλης Χαλεπάς, ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής των Δημήτρη Βανέλλη Θανάση Πέτρου: Απ’ το «Δίκτυο Ακούγοντας Φωνές» και τις Εκδόσεις «Πατάκη»

ΚΑΛΕΣΜΑ

Το Δίκτυο Ακούγοντας Φωνές
και οι Εκδόσεις Πατάκη σας προσκαλούν
την Τετάρτη 9 Οκτωβρίου 2019 στις 19:30
στο καφέ Παραρλάμα
(Εμπεδοκλέους 34, Παγκράτι)
σε μια συζήτηση με αφορμή το graphic novel
Γιαννούλης Χαλεπάς,
ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής

των
Δημήτρη Βανέλλη
Θανάση Πέτρου

Αυτό το καλοκαίρι μέλη του Δικτύου Ακούγοντας Φωνές συναντήσαμε  το graphic novel των Θανάση Πέτρου και Δημήτρη Βανέλλη από τις εκδόσεις Πατάκη και μέσα από αυτή τη συνάντηση ξεκίνησε μια κουβέντα που φιλοδοξούμε να συνεχίσουμε δημόσια. 

Ερωτήματα σχετικά με τη δημιουργικότητα και την τρέλα ξεπήδησαν, ερωτήματα που συζητούνται εδώ και αιώνες. Παράλληλα όμως μέσα στα γενικά ερωτήματα, την ατέρμονη και εν πολλοίς παραπλανητική συζήτηση περί γονιδίων και τον άκρατο βιολογικό αναγωγισμό συχνά χάνουμε τον άνθρωπο. Όπως διαβάζουμε και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Λένε ότι η ιδιοφυΐα βρίσκεται πολύ κοντά στην παράνοια. Πράγματι, αρκετοί μεγάλοι καλλιτέχνες κατέληξαν σε ιδρύματα με αμφίβολη θεραπευτική αξία. Στη ζωή του Γιαννούλη Χαλεπά όμως –του σημαντικότερου ίσως Νεοέλληνα γλύπτη– δεν υπάρχουν μόνο μια ελπιδοφόρα άνοιξη και μια κατάβαση στην κόλαση. Υπάρχει και μια αναπάντεχη ανάσταση, μια απρόσμενη επανεμφάνιση της ιδιοφυΐας, η οποία μάλιστα μας έδωσε έργα πολύ πιο προσωπικά από τα παλιά.» Και ως Δίκτυο μας ενδιαφέρει ο άνθρωπος και η ιστορία του…

Κι αυτή η ιστορία συναντιέται με άλλες ιστορίες στο σήμερα και στο παρελθόν, ιστορίες με κοινωνική, πολιτική υπαρξιακή. Ζητήματα όπως τα άσυλα και ο καταναγκασμός συνεχίζουν να μας απασχολούν:  «Ο πάσχοντες θέλουν σωφρονίζεσθαι, όχι, ως άλλοτε συνειθίζετο, με μαστίγια και αλύσσους, αλλά με καλούς τρόπους και με ορθούς συλλογισμούς. Εάν όμως οι τρόποι ούτοι δεν αρκέσωσιν, όπως χαλινωθή η μανία των, τότε θέλει χρήσις των δυναστικών κλινών (…) και, εν κατεπείγουσι ανάγκη, των χειροδεσμεύσεων». Όπως και οι ταξικές διαφορές: «Αν δεν έχει κανείς να πληρώσει η θέση του στο φρενοκομείο επιδεινώνεται. Λιγότερο και χειρότερο φαγητό, κουρέλια και ρούχα..»

Συναντηθήκαμε και προσπαθήσαμε να αφήσουμε απέξω τα δικά μας ερμηνευτικά σχήματα και να συζητήσουμε για το νόημα που έχουν όλα αυτά σήμερα, για την ιστορία της ψυχιατρικής από την εποχή του «μεγάλου εγκλεισμού» μέχρι σήμερα, για την αξία της υγείας και την υπερτίμηση της, για το δίπολο ασθένεια/υγεία, για αυτά που μας τρελαίνουν και για αυτά που μας βοηθάνε να ανακάμψουμε, για το ρόλο της κοινωνίας, τον τρελό στην πόλη και το χωριό, για τους τόνους μελάνι που έχουν χυθεί σε ερμηνείες και θεωρίες. 

Συναντηθήκαμε και θα ξανασυναντηθούμε την Τετάρτη 9/10/2019 στις 19:30 γιατί  διαβάζοντας το βιβλίο όλα μοιάζουν σαν εκείνο το στίχο που λέει πως «τίποτα δεν έχει αλλάξει και τίποτα δεν είναι όπως παλιά.»

Για να ρίξουν λίγο νερό στο μύλο της συζήτησης εισηγήσεις θα κάνουν οι:

Θανάσης Πέτρου, Δημήτρης Βανέλλης,

Τεμπέλη Αικατερίνη (συγγραφέας, ψυχολόγος),

Χαϊδεμενάκη Λουκία (ψυχολόγος),

Λυκούργος Καρατζαφέρης (ψυχίατρος),

Λεμονιά Αβαγιάννη  (μέλος Δικτύου Ακούγοντας Φωνές)


Δίκτυο Ανθρώπων που Ακούνε Φωνές

Συζήτηση με αφορμή το graphic novel «Γιαννούλης Χαλεπάς»

Το Δίκτυο Ακούγοντας Φωνές
και οι Εκδόσεις Πατάκη σας προσκαλούν
την Τετάρτη 9 Οκτωβρίου 2019 στις 19:30
στο καφέ Παραρλάμα
(Εμπεδοκλέους 34, Παγκράτι)
σε μια συζήτηση με αφορμή το graphic novel
Γιαννούλης Χαλεπάς,
ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής

των
Θανάση Πέτρου
Δημήτρη Βανέλλη

.

Θα συζητηθούν ζητήματα όπως η σχέση της δημιουργικότητας
με την τρέλα, τα άσυλα και τον καταναγκασμό,
τις ταξικές ανισότητες, την ιστορία της ψυχιατρικής
και τον ρόλο της κοινωνίας από τους:
Λεμονιά Αβαγιάννη (μέλος Δικτύου Ακούγοντας Φωνές)
Λυκούργο Καρατζαφέρη (ψυχίατρος)
Αικατερίνη Τεμπέλη (συγγραφέας, ψυχολόγος)
Θανάση Πέτρου και Δημήτρη Βανέλλη.

.

.

Χρήστος Τσηριγώτης: Ο πρώτος Έλληνας ψυχίατρος

.

Χρήστος Τσηριγώτης.

Ο περισσότερος κόσμος, όταν ακούει τη λέξη ψυχιατρείο, σκέφτεται το Δαφνί, το σημερινό ΨΝΑ δηλαδή και θεωρεί πως αυτό είναι το πρώτο που ιδρύθηκε στην χώρα μας. Άλλοι πάλι έχουν την εντύπωση πως προηγήθηκε το Δρομοκαΐτειο. Αλλά το πρώτο και μάλιστα μοναδικό επί 23 συναπτά έτη ίδρυμα για ψυχικά πάσχοντες, δεν βρισκόταν στην Αθήνα.

Ήταν το Φρενοκομείο της Κέρκυρας, που ιδρύθηκε το 1838 (οι πρώτοι ασθενείς όμως, 8 τον αριθμό, κατέφτασαν εκεί ήδη από το 1836). Κι ο πρώτος Έλληνας γιατρός που αντικατέστησε τους Βρετανούς και διατέλεσε διευθυντής του, ήταν ο Χρήστος (Χριστόδουλος) Τσηριγώτης.

Για κείνον είχε γράψει το 1960 ένα βιβλίο, ένας άλλος τέως Διευθυντής του ιδρύματος, ο αείμνηστος Ανδρέας Δημ. Γκούσης. Ο τίτλος του είναι: «Χρήστος Τσιριγώτης, ο πρώτος Έλλην Ψυχίατρος» κι αυτό θα σας παρουσιάσω σήμερα εδώ.

Για να δούμε λοιπόν, πως αρχίζει η ιστορία:

«Περί του 1860, ένας έφηβος ξεκινούσε από ένα χωριό της Βορείου Κερκύρας, την Περίθεια, έχοντας ως εφόδια, κυρίως, τις ευχές των γονέων του. Πήγαινε στο φημισμένο Πανεπιστήμιον της Πίζας. Τα όνειρα του φερέλπιδος σπουδαστού Χρήστου Τσηριγώτη και οι πόθοι των γονέων του Κορνηλίας και Ιωάννου, που σκληρά εργάζονταν για να του στείλουν λίγα χρήματα, δεν άργησαν να πραγματοποιηθούν. Πλουτισμένος με πολλές γνώσεις και εφωδιασμένος με τον δραστήριον και αδάμαστον χαρακτήρα του διωρίσθηκε το 1874 Διευθυντής του Φρενοκομείου Κερκύρας, το οποίον είχεν ιδρύσει το 1938 ο τότε αρμοστής της Επτανήσου Ντούγκλας (ενν: τον Sir Edward Douglas).

Μέχρι της εποχής εκείνης, όπως γράφει σ’ ένα του βιβλίο ο Τσηριγώτης «…οι Φρενοβλαβείς εν τοις Ιονίοις Νήσοις απεστέλλοντο και εκρατούντο εν τοις δεσμωτηρίοις, αναμεμιγμένοι μετά των εξαμβλωμάτων της κοινωνίας. Εξετίθεντο ούτως εις την χλέβην των κακούργων. Ουδεμία διάκρισις εγένετο μεταξύ του φονέως και του ατυχούς φρενήρους». Η επίδρασις των νέων επιστημονικών αντιλήψεων που είχεν ενστερνισθή ο Τσηριγώτης, διακρίνονται  πλήρως από τη συνέχειαν του βιβλίου του: «…Εάν η Αρμοστεία επεδίωκε την βλετίωσιν της τύχης των φρενοβλαβών, ώφειλε να ανεγείρη ίδιον κτήριον, κατά μίμησιν των Ευρωπαϊκών, ουχί δε να μεταβάλη, οίον διά μαγικής ράβδου, εις Φρενοκομείον πεπαλαιωμένον στρατώνα του Μηχανικού. Διά του μέτρου τούτου απεχωρίσθην μόνον οι φρενοβλαβείς των καταδίκων».

Μετά την Ένωσιν της Επτανήσου με την Μητέρα Ελλάδα το ετοιμόρροπον Ίδρυμα των Φρενοβλαβών Κερκύρας, όπως αναφέρει ο Τσηριγώτης «…ανεπαρκές δε και στενάχωρον απέβη ένεκα της εν αυτώ συσσωρεύσεως απάντων των εκ της Ελλάδος φρενοβλαβών».

Αι παρατηρήσεις τας οποίας περιλαμβάνει εις τα 4 βιβλία του, εκδοθέντα το 1877, 1878, 1879 και 1880, ο πρώτος αυτός Έλλην Ψυχίατρος της Νεωτέρας Ελλάδος, εξακολουθούν να είναι και σήμερον (ενν: μέχρι το 1960 που εκδόθηκε το βιβλίο) παραδεκται»

Ο Τσηριγώτης επηρεασμένος απ’ τις ιδέες του Ιταλού Chiarugi και του Γάλλου Pinel, προσπάθησε για δέκα χρόνια να μετατρέψει το Φρενοκομείο σε πραγματικό Νοσοκομείο. Πίστευε πως «οι φέροντες έστω και λείψανα μόνον της διανοίας των δικαιούνται να τύχωσι περιποιήσεων». Για θεραπευτικούς λόγους πρότεινε λουτρά (ως τότε εφαρμοζόταν η τυπτοθεραπεία δηλαδή ο ξυλοδαρμός), απέτρεψε κάθε κακομεταχείριση των πασχόντων, εναντιώθηκε στον εγκλεισμό τους σε μοναστήρια (εδώ θα βρείτε μια ενδιαφέρουσα ιστορική αναδρομή για την αντιμετώπιση των ψυχικά πασχόντων στη χώρα μας) και προώθησε την απασχολησιοθεραπεία (εργοθεραπεία).

Επισκέφτηκε επίσης ψυχιατρεία της Ιταλίας, μαζί με τον αρχιτέκτονα Κατσαρό, προκειμένου να πάρουν ιδέες για την ανακαίνιση του Καταστήματος, αφού είχε εγκριθεί πια ένα κονδύλι γι’ αυτό το σκοπό. Έγραψε δε το 1878 στη «Στατιστική του Εν Κερκύρα Φρενοκομείου» : «Επιφυλασσόμεθα να πραγματευθώμεν το ζήτημα, εάν ο πολιτισμός πρέπει να θεωρηθή ει μη μία των αιτιών της γεννέσεως των φρενοπαθειών«. Εξαιρετικά πρωτοπόρα σκέψη, για την εποχή του οπωσδήποτε.

.

ANDREAS GOUSIS2
Ο Ανδρέας Δημ. Γκούσης στο γραφείο του στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Κερκύρας

.

Το 1887 όμως, έφυγε απ΄την Κέρκυρα και ήρθε στην Αθήνα για ν’ αναλάβει τη Διεύθυνση του νεοσύστατου τότε Δρομοκαϊτειου Θεραπευτηρίου και στο βιβλίο του Ανδρέα Γκούση αναφέρονται τα εξής σχετικά:

«Ο Χίος ευεργέτης Δρομοκαΐτης κτίζει το 1885, έξω από την Αθήνα, ένα μεγάλο θεραπευτήριον, που φέρνει ως σήμερα το όνομά του. Κατά παράκλησιν του δωρητού όσον και του Χαρ. Τρικούπη ανέλαβεν ο εκ Περιθείας της Κερκύρας Τσηριγώτης την διευθυνσιν του νέου ιδρύματος. Ήταν ο αρμοδιώτερος της εποχής. Εκτός από την αρίστην κατάρτισιν που είχε, από τις σπουδές και την ανελλιπή ενημέρωσίν του επί των εξελίξεων της Ψυχιατρικής, κατείχεν επί πλέον και την πλουσίαν εμπειρίαν που απέκτησε από το Φρενοκομείον Κερκύρας. Με τις βάσεις που αυτός έθεσε, εξελίχθησαν εις την σημερινήν των μορφήν τόσον το Ίδρυμα της Κερκύρας, όσον και εκείνο των Αθηνών. Το 1903 απεχώρησε από το Δρομοκαΐτειον».

Στη συνέχεια διατέλεσε προσωπικός γιατρός του Βασιλιά Γεωργίου του Α’ και πέθανε πλήρης ημερών στις 18 Σεπτεμβρίου του 1919, στο σπίτι του, που βρισκόταν στην οδό Αχαρών 22Α.

Λίγο πριν το τέλος, θέλω να παραθέσω κάτι που έγραψε ο ίδιος ο Τσηριγώτης, το 1878, γιατί θεωρώ πως έτσι θα μάθουμε περισσότερα πράγματα για όσα γνώριζε, για την πορεία της Ψυχιατρικής εκείνης της περιόδου, αλλά ακόμη-ακόμη και για λέξεις που μεταχειριζόμαστε χωρίς να έχουμε υπόψη πολλά για την προέλευση τους:

«Ας μοι επιτραπή φιλολογική τις μάλλον ή ψυχολογική παρέκβασις. Η λέξις φρενοκομείον είναι κατάλληλος ή όχι;

Από του παρελθόντους έτους μεταχειρίσθην την λέξιν φρενιατρείον. Αποβλέπων εις τον προορισμόν θεραπευτηρίων, εθεώρησα ταύτην ως καταλληλότερον. Η λέξις φρενοκομείον, εκ του ρήματος κομέω-ώ και του ουσιαστικού φρην αποτελουμένη, δηλοί κυρίως περιποίησιν των φρένων, αρμόζει δε μάλλον εις τα υπάρχοντα σήμερον εν τη εσπερία άσυλα, όπου αποστέλλονται οι υπό ανιάτων φρενοπαθειών πάσχοντες, αίτινες έχουσιν περιποιήσεως και περιθάλψεως.

Οι Ιταλοί μεταχειρίζονται ότε μεν την λέξιν Frenocomio, ότε δε την λέξιν Manicomio, αλλ’ η χρήσις της πρώτης είναι επικρατεστέρα και ελλόγως, διότι η δευτέρα περιέχει την έννοιαν θεραπευτηρίου υπό μανίας πασχόντων. Οι Γάλλοι μεταχειρίζονται αδιαφόρως τας λέξεις Hospice, Asile, Maison d’Aliénés λέξεις μηδόλως δηλούσας τον προορισμόν των τοιούτων Ιδρυμάτων, αίτινα σήμερον επί βάσεων επιστημονικών εγκατεστημένα, είναι πράγματι ειδικά θεραπευτήρια, αντάξια των άλλων Νοσοκομείων, ουχί δε απλαί οικοδομαί προς περιορισμόν».

Δεν μπορώ να μην σχολιάσω, πριν ολοκληρώσω, πως όσο διάβαζα τα παραπάνω, μου ήρθαν στο νου οι λίγες μέρες που πέρασα εργαζόμενη στην Κέρκυρα, στα πλαίσια της αποασυλοποίησης χρονίως πασχόντων.

Θυμήθηκα όμως και σκηνές απ’ το βιβλίο οι «Άθλιοι των Αθηνών» και τη Μαριώρα, την ηρωίδα του του Ιωάννη Κονδυλάκη που κατέληξε στο Φρενοκομείο του νησιού. Ανέφερε εκεί με τον τρόπο του ο Κονδυλάκης, πόσο δύσκολο ήταν για τους συγγενείς των ψυχικά πασχόντων να τους επισκεφτούν, καθώς ένα τέτοιο ταξίδι (ειδικά για όσους έμεναν στα νησιά του Αιγαίου, στην Κρήτη κτλ), απαιτούσε αρκετά χρήματα. Πολλοί πέθαναν λοιπόν, χωρίς να ξαναδούν ποτέ τις οικογένειες τους.

Και βέβαια θυμήθηκα τον πεζογράφο Μιχαήλ Μητσάκη που νοσηλεύτηκε για λίγο εκεί (20/12/1895 – 5/1/1895), αφού είχε προηγηθεί η δημοσιογραφική του έρευνα στον ίδιο χώρο (τραγική ειρωνία οπωσδήποτε) κι είχε γράψει το διήγημα «Εις τον οίκο των τρελλών».

Αλλά και τον σπουδαίο γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά, που παρέμεινε στο Φρενοκομείο της Κέρκυρας για 13 έτη, 10 μήνες και 27 ημέρες, δηλαδή από τις 19/7/1888 ως τις 06/6/1902, χωρίς να του επιτρέπεται καμία δραστηριότητα και χωρίς επισκέψεις απ’ τους οικείους του.

Εκεί κλείστηκε κι η αγαπημένη του ρομαντικού ποιητή Αχιλλέα Παράσχου, η Αμαλία, όταν ο πατέρας της την ανάγκασε να παντρευτεί άλλον, με μέριμνα του ίδιου του ποιητή που ήταν τότε Έπαρχος Θήρας και την επισκεπτόταν στο Φρενοκομείο μέχρι που πέθανε, όπως διάβασα εδώ.

Στην Κέρκυρα πέθανε επίσης, χαρακτηρισμένη ως παράφρων κι η μητέρα του Λευκάδιου Χέρν. Τόσοι άνθρωποι, τόσες ιστορίες…

Αλλά για να μην ξεφύγω κι άλλο απ’ το θέμα, να σας εξηγήσω, πως περισσότερα για τον Χρήστο Τσηριγώτη, μπορείτε να διαβάσετε όσες και όσοι ενδιαφέρεστε, εδώ. Για τον Ανδρέα Δημ. Γκούση, βρήκα μια κατατοπιστική ανάρτηση σ’ αυτό το ιστολόγιο κι αξίζει να τη μελετήσετε. Το «American Corrective Therapy Journal» (όπως μας πληροφορεί ο Γιώργος Ζούμπος) έγραψε κάποτε για κείνον σε ένα αφιέρωμα πέντε σελίδων  για το Ψυχιατρείο της Κέρκυρας, το Μάη του 1969:

«…Μεταβολές στη δραστηριότητα των ασθενών πραγματοποιήθηκαν πρόσφατα με τις καινοτομίες αυτές και στο 16ο Συνέδριο Χειρουργικής ο Δρ Γκούσης είπε: η δυστοκία αυτών των ψυχικώς ασθενών δεν μπορεί να αποκρυβεί με ημίμετρα. Πρέπει πρώτα να αλλάξει η νοοτροπία αυτών που έχουν «σώας τα φρένας» προς αυτούς που δεν τας έχουν σώας για να αλλάξουν ριζικά και οι πραγματικοί όροι ζωής των ασθενών».

Και κλείνοντας, θέλω να γράψω κάτι προσωπικό. Αυτό το δυσεύρετο βιβλίο, όπως και το άλλο του Κώστα Φιλανδριανού για το Δαφνί που παρουσιάστηκε εδώ, εδώ κι εδώ, είναι δώρα ενός ανθρώπου που εκτιμώ απεριόριστα και χωρίς εκείνον, δεν θα μπορούσα να τα μοιραστώ σήμερα όλ’ αυτά μαζί σας. Τον ευχαριστώ λοιπόν, από καρδιάς.

Καλή σας ανάγνωση.

.

.

.

.

.