Η Επιστήμη της Ευτυχίας, ο Αλτρουισμός και η Ευδαιμονία- Mέρος V

.

Σας έγραψα λοιπόν στην προηγούμενη ανάρτηση πως η ευτυχία συνδέεται αρνητικά με την δημιουργικότητα (έχει βρεθεί αντίστοιχο αποτέλεσμα και για την ανταγωνιστικότητα, αλλά ποσώς μ’ απασχολεί ν’ ακολουθήσω το συλλογισμό που αφορά “βλάβες” της αγοράς με όρους οικονομίας ) κι ανέφερα ως παράδειγμα, όχι τυχαία, τους συγγραφείς. Ομολόγησα μάλιστα και το προσωπικό μου ενδιαφέρον.

Όσο το έψαχνα το θέμα τόσο διαπίστωνα πως πράγματι πολλοί ομότεχνοι έχουν μια άποψη του τύπου “όταν είμαι καλά ζω, κι όταν όχι γράφω”. Λογικό μου φαίνεται καθώς σαφώς η ζωή μας απορροφά όταν περνάμε όμορφα, η εξωστρέφειά μας τότε σε άλλες ασχολίες μας οδηγεί και μακάρι έτσι να γίνεται συχνά. “Η ευτυχία δεν φέρνει ποίηση” όπως ισχυρίζεται η Κική Δημουλά.

Απ’ την άλλη, σπουδαία λογοτεχνικά έργα γράφτηκαν επειδή οι συγγραφείς τους πέρασαν μεγάλες δοκιμασίες κι έτσι μπορούμε να διαβάζουμε σήμερα τα βιβλία τους και να απορούμε πως τα κατάφεραν όχι μόνο να επιβιώσουν, αλλά και να δημιουργήσουν (έχω συγκεκριμένο παράδειγμα στο μυαλό μου και θα σας το παρουσιάσω σύντομα). Μια γαλλική παροιμία επίσης, ας μην ξεχνάμε πως λέει ότι: “Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι δεν έχουν ιστορία”. Και τι ιστορίες να γράψεις, αν δεν έχεις ιστορία;

Οπότε το που μας οδηγεί όλος αυτός ο συλλογισμός θεωρώ πως είναι πασιφανές. «Η λέξη «ευτυχία» θα έχανε τη σημασία της αν δεν την εξισορροπούσε η λύπη”, έγραψε ο ψυχίατρος Karl Yung. Κι είναι έτσι. “Μία ολόκληρη ευτυχισμένη ζωή! Κανείς άνθρωπος πάνω στη γη δεν θα μπορούσε να την υποφέρει” υποστήριξε ο συγγραφέας Τζορτζ Μπέρναρντ Σο. Και μου φαίνεται πολύ σωστό. Όλα τα συναισθήματα έχουν την αξία τους. Και κάπου μας οδηγούν, αν έχουμε ένα τέτοιο επίπεδο αυτογνωσίας ώστε να μπορέσουμε να τα επεξεργαστούμε και να τ’ αξιοποιήσουμε μ’ όποιο τρόπο θεωρεί σωστό ο καθένας.

Η Iris Mauss σε μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη έδειξε επιπρόσθετα πως όσο περισσότερο επιδιώκουμε την ευτυχία τόσο είναι πιο πιθανό να θέσουμε εξαιρετικά ψηλά τους στόχους μας για την απόκτησή της κι έτσι να καταλήξουμε να νιώθουμε ανηδονία ακόμα και σε ευχάριστες καταστάσεις (όπως η ακρόαση ενός τραγουδιού, η παρακολούθηση μιας ωραίας θεατρικής παράστασης κτλ) αφού θα θεωρούμε πως κάτι πιο σπουδαίο πρέπει να περιμένουμε.

Η διαρκής αναζήτηση της ευτυχίας είναι η κυριότερη αιτία της δυστυχίας μαςδηλαδή όπως εύστοχα έγραψε ο συγγραφέας και φιλόσοφος Eric Hoffer ή αν θέλετε “Οι άνθρωποι μπορεί να είναι ευτυχισμένοι μόνο όταν δεν θεωρούν ότι σκοπός της ζωής είναι η ευτυχίακατά τον έτερο συγγραφέα George Orwell.

Και τότε λοιπόν τι μένει να κάνουμε; Τι βρήκαν οι ερευνητές για να μας δώσουν λύση σ’ αυτό το πρόβλημα; Τι μας κρατάει υγιείς και μας κάνει ταυτόχρονα ευτυχισμένους;  Τα χρήματα, η δόξα ή κάτι πιο απλό; Η μεγαλύτερη και πιο μακρόχρονη έρευνα για ν’ αποκαλυφθεί το σπουδαίο μυστικό πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Harvard. Ξεκίνησε πριν από 75 χρόνια, συνεχίζεται ακόμη και έλαβαν μέρος σ’ αυτήν ως τώρα 724 άντρες ενώ στη συνέχεια συμπεριελήφθησαν και οι γυναίκες τους και τα 2000 συνολικά παιδιά τους.

Τι βρέθηκε τελικά; Πως οι καλές σχέσεις μας κάνουν ευτυχισμένους. Οι καλές σχέσεις! Ενώ αντίθετα η μοναξιά σκοτώνει. Στην ομιλία του Robert Waldinger που μπορείτε να παρακολουθήσετε κι εσείς εδώ (κι αξίζει να το κάνετε πιστέψτε με), ενεργοποιώντας τους ελληνικούς υπότιτλους (αν δεν εμφανιστούν αυτόματα) αναλύονται όλες οι λεπτομέρειες. Το πως για παράδειγμα οι συνεχείς συγκρούσεις αποδεικνύονται για την υγεία μας πιο επιβλαβείς σε σχέση μ’ ένα διαζύγιο, το τι είναι αυτό που καθορίζει πως θα γεράσει κάποιος/α, το πως βιώνουμε τον πόνο όντας σε σχέσεις ανάλογα με την ποιότητά τους κ.α.

Ως τότε, πηγαίνοντας προς το κλείσιμο της ανάρτησης, για να επιστρέψουμε πίσω στο μεγάλο λιμάνι και να καταλάβουμε μαζί τι μ’ έκανε τότε να σκεφτώ πως ήταν μια ευτυχισμένη στιγμή εκείνη που ζούσα. Γιατί προφανώς αυτό έφερε στο νου το τραγούδι που σας είπα: τη συνειδητοποίηση πως είμαι ευτυχισμένη παρά τα όσα άγρια συμβαίνουν σ’ αυτή την παρέα του “Άγγιξέ με”, αλλά και των φίλων μου.

Γιατί όλοι μας με τον τρόπο μας έχουμε θρηνήσει, έχουμε μάχες ακόμα πολλές να δώσουμε κι έχουμε και δύσκολα μονοπάτια μπροστά μας να βαδίσουμε. Αλλά… Αλλά έχουμε ο ένας τον άλλο. Γυρίσαμε μαζί μια ταινία, γράψαμε ένα τραγούδι, δημιουργήσαμε κάτι, αφήσαμε ένα μικρό ίχνος στον κόσμο. Ένα μικρό ίχνος… Μαζί. Κι αυτό είναι κάτι.

Κι αισθάνθηκα ευδαιμονία, ναι, σίγουρα. Γι’ αυτή την κοινωνική σύνδεση που λένε οι ερευνητές, όταν σκέφτηκα πως λειτούργησε το πράγμα με ‘μας. Απ’ τη Βάνα γνώρισα το Γιώργο, απ’ το Γιώργο, τη Χριστίνα. Απ’ τον άλλο Γιώργο, τον Γιώργο Τριανταφύλλου δηλαδή που με έψαξε μόνος του στο Facebook όταν διάβασε μια συνέντευξή μου στον “Επενδυτή”, το Γιάννη και την Ειρήνη. Απ’ τα blog τον Αντώνη, κι απ’ τη Δήμητρα τη Βάσω και να ‘μαστε όλοι παρέα.

Φίλοι φίλων και φίλοι όμως πια μεταξύ μας. Κι ήμουν ευγνώμων για όλο αυτό το γαϊτανάκι που έφερε κοντά μου τους συγκεκριμένους ανθρώπους γιατί το ‘νιωσα πως σ’ όποια αγκαλιά και να πέφταμε ο καθένας εκείνο το βράδυ, θα μας κρατούσαν τα χέρια των φίλων μας και θα μας παρηγορούσαν. Ποια μοναξιά λοιπόν; Ποια οδύνη και ποιος τρόμος, όταν έχεις Ανθρώπους;

Δεν υπογραμμίζουμε τυχαία λοιπόν ορισμένοι που ενστερνιζόμαστε τις ίδιες απόψεις περί των Ψ, πως το καλύτερο φάρμακο, πως η καλύτερη θεραπεία, είναι οι σχέσεις. Δεν περιμέναμε την έρευνα του Harvard να μας το μάθει, πως αυτές είναι που μας κάνουν ν’ ανθίζουμε. Κι όπως υποστήριζε η συγγραφέας και αρθρογράφος Willa Cather: «Αυτό είναι ευτυχία, να αφομοιωθείς μέσα σε κάτι πλήρες και μεγάλο«. Σε μια παρέα, σε μια συλλογικότητα, σ’ ένα κοινό σκοπό. Και το πιστεύω ακράδαντα αυτό.

Κι ίσως να ‘ταν εκείνη η μυγδαλιά με τα λευκά της άνθη το συγκεκριμένο βράδυ που μ’ έκανε να το σκεφτώ ξανά. Ίσως ήταν η μυρωδιά του λιμανιού που υποσχόταν καινούρια ταξίδια ή τα γεμάτα λάμψη βλέμματα των φίλων μου. Ίσως η ευτυχία να ‘ταν αυτό: το ότι περνούσαμε όμορφα μαζί. Ίσως να ‘ναι κι άλλα πράγματα κι ίσως κι εσείς κι εγώ τα βρούμε στην πορεία. Προσωπικά αισιοδοξώ κι αυτό που επιδιώκω μ’ αυτή την ανάρτηση είναι αν δεν είστε τώρα αισιόδοξοι, να μάθετε να είστε. Να γίνετε.

Γιατί αργά ή γρήγορα η ζωή “πληρώνει”. Κι ορισμένοι δικαιούνται να “εισπράξουν”. Δώστε τις μάχες σας λοιπόν, όρθιοι μ’ αξιοπρέπεια και κουράγιο κι όταν έρθει η ώρα, δε μπορεί παρά η Άνοιξη να σας χαρίσει μερικά χαμόγελα. Δεν μπορεί, παρά αυτό να γίνει…

.

.

Πηγές:

Allen, Joseph P. et al., «Preventing Teen Pregnancy and Academic Failure: Experimental Evaluation of a Developmentally Based Approach,» Child Development 64, no. 4 (1997).

Benson, Peter L., E. Gil Clary, and Peter C.Scales, «Altruism and Health: Is There a Link During Adolescence,» in Altruism and Health: Perspectives from Empirical Research, ed. Stephen G. Post (New York: Oxford University Press, 2007).

Luks, Allan, «Doing Good: Helper’s High,» Psychology Today 22, no. 10 (1988).
Magen, Zipora, «Commitment Beyond Self and Adolescence,» Social Indicators Research 37 (1996).

Moll, Jorge et al., «Human Fronto-Mesolimbic Networks Guide Decisions About Charitable Donation,» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103, no. 42 (2006).

Musick, Marc A. and John Wilson, «Volunteering and Depression: The Role of Psychological and Social Resources in Different Age Group,» Social Science & Medicine 56 (2003).

Oman, Doug, Carl E. Thoresen, and Kay McMahon, «Volunteerism and Mortality among the Community-Dwelling Elderly,» Journal of Health Psychology 4, no. 3 (1999).

Post, Stephen and Jill Neimark, Why Good Things Happen to Good People (New York: Broadway Books, 2007).

Post , Stephen G., «Altruism, Happiness, and Health: It’s Good to Be Good,» International Journal of Behavioral Medicine 12, no. 2 (2005).

Schwartz, Carolyn E. et al., «Altruistic Social Interest Behaviors Are Associated with Better Mental Health,» Psychosomatic Medicine 65 (2003).

Και:

Jason Marsh and Jill Suttie, 5 Ways Giving Is Good for You

Christine Carter, What We Get When We Give

James Baraz and Shoshana Alexander, The Helper’s High

Βικιφθέγματα

Γνωμικολόγιον

.

.

.

.

.

Advertisements

Η Επιστήμη της Ευτυχίας, ο Αλτρουισμός και η Ευδαιμονία- Mέρος ΙV

.

Για να συνεχίσουμε λοιπόν σήμερα από εκεί που είχαμε μείνει την τελευταία φορά. Έχουν κι άλλα λέτε να μας πουν οι έρευνες; Έχουν. Το να είμαστε αλτρουιστές όπως ήδη αναφέραμε, μας κάνει να αισθανόμαστε πιο ήρεμοι, λιγότερο καταθλιπτικοί κι αυξάνει την αυτοπεποίθησή μας. Για να δούμε όμως τι σημαίνει αυτό πιο συγκεκριμένα.

Σύμφωνα λοιπόν με μετρήσεις που δημοσιεύτηκαν στο “Social Capital Community Benchmark Survey,” από ερευνητές του Harvard University αυτοί που προσφέρουν χρόνο ή χρήματα σε άλλους είναι κατά 42% πιο πιθανό να είναι ευτυχισμένοι απ’ αυτούς που δεν δίνουν τίποτα. Ίσως γι’ αυτό ο Dalai Lama κάνοντας λογοπαίγνιδιο μιλάει για τον “selfish altruism”, για τον εγωιστικό αλτρουισμό δηλαδή, υπονοώντας πως ο εαυτός μας επωφελείται όταν έχουμε αλτρουιστική συμπεριφορά κι αυτό έχει βέβαια πολλές προεκτάσεις που θα άξιζε να σκεφτείτε ο καθένας σας, η καθεμία σας μόνοι σας.

Υπάρχουν μάλιστα συγκεκριμένες ομάδες του πληθυσμού που επωφελούνται περισσότερο κι απ’ ότι φαίνεται είναι οι εξής: οι ηλικιωμένοι αλλά και οι έφηβοι. Για τους ηλικιωμένους είναι εύκολο να καταλάβουμε πως το να έχουν σκοπό τους βοηθάει και τους κάνει να αισθάνονται χρήσιμοι γι’ αυτό ας δώσουμε βάση στο τι λένε οι έρευνες για τους εφήβους, κυρίως.

Το να είναι γενναιόδωροι λοιπόν οι έφηβοι, βοηθάει στο να μειωθεί ο κίνδυνος να διαπράξουν αυτοκτονία ή να εμφανίσουν καταθλιπτικά συμπτώματα, ακριβώς επειδή αυξάνεται η αυτοπεποίθησή τους και τα θετικά τους συναισθήματα κι αισθάνονται ικανοί σε κοινωνικό επίπεδο. Επιπλέον οι έφηβοι που εθελοντικά κάπου βοηθούν απ’ ό,τι δείχνουν οι μελέτες είναι λιγότερο πιθανό να έχουν αποτυχίες στις σχολικές επιδόσεις, οι έφηβες να έχουν ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη και γενικότερα να υποπέσουν σε εθισμούς (εξάρτηση από ουσίες).

Υπέροχα δεν είναι όλα αυτά; Γιατί τότε υπονοούσα απ’ την αρχή σχεδόν των αναρτήσεων αυτών πως δεν είναι όλα τόσο απλά, πως το ωραίο παραμύθι μας έχει δράκο και πως υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά της ευτυχίας; Για να το δούμε μαζί αυτό. Θέλετε να δοκιμάσετε να προσέξετε ποιοι κάνουν τέτοιες έρευνες και σας τους έχω αναφέρει κι εγώ; Και δεν εννοώ σαφώς τα πρόσωπα, αλλά τους επιστημονικούς κλάδους που εμπλέκονται σ’ αυτές τις μελέτες.

Στη δεύτερη ανάρτηση που μπορείτε να βρείτε εδώ, αν παρατηρήσετε προσεκτικά, θα δείτε πως υπάρχει μεγάλη εμπλοκή οικονομολόγων σ’ αυτές (υπάρχει μάλιστα ένα διαρκώς αυξανόμενο ποσοστό αποφοίτων που ειδικεύονται στα Neuroeconomics). Και δεν είναι τυχαίο βέβαια το γεγονός. Είναι εξαιρετικά επικερδής επιχείρηση η “ευτυχία”. Να δώσω ένα παράδειγμα; Το ότι έχει τόσα οφέλη η αλτρουιστική μας συμπεριφορά το εκμεταλλεύονται όσοι ασχολούνται με την ψυχολογία του καταναλωτή και φροντίζουν να μας το θυμίσουν σε περιόδους όπως τα Χριστούγεννα. Καταλαβαίνετε τώρα τι εννοώ;

.

.

Και δεν είναι αυτός ο μόνος τρόπος για να στοχεύσουν το πορτοφόλι μας. Υπάρχουν και πάμπολλοι άλλοι: σεμινάρια για να σας μάθουν πως θα γίνετε ευτυχισμένοι, βιβλία που εκδίδονται και σας αποκαλύπτουν τα μυστικά της ευτυχισμένης ζωής, ανάλογα μαθήματα που διδάσκονται με το αζημίωτο κτλ κτλ. Κι έτσι φτάνει να γίνεται η ευτυχία αυτοσκοπός κι οδηγούνται οι άνθρωποι σ’ ένα ξέφρενο κυνήγι το οποίο πολλές φορές τους εξαντλεί ψυχολογικά και τους οδηγεί στο να αισθάνονται ανεπαρκείς αν δεν καταφέρουν ν’ αγγίξουν αυτό το πολυπόθητο συναίσθημα ή ακόμα χειρότερα να γίνονται μελαγχολικοί, ευερέθιστοι, να ρέπουν προς την κατάθλιψη κ.ο.κ. Χρειάζεται το μέτρο επομένως και η συνειδητοποίηση πως με το ζόρι κανείς δεν μπορεί να ευτυχήσει.

Και δεν είναι πάντα απαραίτητο ξέρετε, ούτε πρέπει να είμαστε συνεχώς ευτυχισμένες/οι, ειδικά επειδή κι η θλίψη, ο πόνος, οι απώλειες, μας δίνουν εξαιρετικά μαθήματα. Κι είναι κρίμα που επικρατεί αυτή η κουλτούρα της μη-βίωσης οποιασδήποτε οδύνης όπως έλεγα εδώ. Γιατί ακόμη και οι δύσκολες στιγμές είναι μέρος της ζωής. Αρνητικά συναισθήματα για παράδειγμα όπως ο θυμός μας είναι χρήσιμα γιατί μας κινητοποιούν για να ξεπεράσουμε εμπόδια. Κι ο φόβος με τη σειρά του μας προειδοποιεί για απειλές. Συνήθως όταν είμαστε ευτυχισμένοι συμβαίνει να εκθέτουμε τον εαυτό μας σε ποικίλους κινδύνους. Είναι τόσο ισχυρό το αίσθημα της ευφορίας που αισθανόμαστε σε τέτοιες περιστάσεις και τόση η ανάγκη μας να το συντηρήσουμε που μας κάνει να παίρνουμε μεγάλα ρίσκα όπως λένε οι ερευνητές.

Η June Gruber του Yale University που έχει εντρυφήσει στο θέμα, εξηγεί πως η ευτυχία μπορεί και να μας βλάψει σε ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο της (πέρα απ’ την ομιλία της που μπορείτε να παρακολουθήσετε όσες/οι θέλετε και ενσωματώνεται σ’ αυτή την ανάρτηση). Αναλύει το ότι η ευτυχία δηλαδή έχει κόστος, ειδικά όταν την βιώνουμε υπέρμετρα συνδέοντας τη φυσικά με τη μανία, με την υπερσυνταγογράφηση αντικαταθλιπτικών αλλά και όχι μόνο.

Όντας ευτυχισμένοι διατρέχουμε κι άλλους κινδύνους: τείνουμε να έχουμε θετική προσέγγιση για κάθε τι κι έτσι αγνοούμε προειδοποιητικά σήματα, υποβαθμίζουμε τη σημασία τους, έχουμε λιγότερες αναστολές κτλ. Πιο συγκεκριμένα αγνοώντας κινδύνους παίρνουμε ρίσκα όπως το να προβούμε σε υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ ή χρήση ουσιών, να οδηγήσουμε παράτολμα, να μην σταθμίσουμε συνέπειες της σεξουαλικής μας συμπεριφοράς, να εκθέσουμε ποικιλοτρόπως τον εαυτό μας σε συνθήκες και καταστάσεις που όντας νηφάλιοι δεν θα τον εκθέταμε ποτέ.

Σε μια μελέτη που έγινε ήδη απ’ το 1993, ο ψυχολόγος Howard S. Friedman και οι συνεργάτες του διαπίστωσαν ότι τα παιδιά που θεωρούνταν «ιδιαίτερα χαρούμενα» από τους γονείς και τους δασκάλους τους είχαν μεγαλύτερο κίνδυνο θνησιμότητας κατά την ενηλικίωσή τους, ίσως επειδή συμμετείχαν σε πιο ριψοκίνδυνες δραστηριότητες.

Και δεν είναι αυτή η μόνο “ζημιά” που μας κάνει η ευτυχία. Μειώνει επίσης και τη δημιουργικότητά μας, όταν τη βιώνουμε σε πολύ υψηλά επίπεδα, σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση του 2008 που έκανε ο Mark Alan Davis. Κι όταν το διάβασα αυτό δεν μπόρεσα να μη φέρω στο νου αυτές τις φράσεις απ’ το μυθιστόρημα της Ντούσκα Μέϊσινγκ, “Ο δεύτερος άνθρωπος” (μετάφραση Γιάννης Ιωαννίδης, εκδόσεις “Καστανιώτης”, 2001):

«Μα οι συγγραφείς δεν προτιμούν να γράφουν τα βιβλία τους σε κάποια πισίνα κάτω από την ευχάριστη λιακάδα;” ρώτησε ο καπετάνιος. Απάντησα ότι οι συγγραφείς έχουν ανάγκη τις σκοτούρες”.

Λέτε να είναι όντως έτσι; Αν μη τι άλλο έχω και προσωπικό ενδιαφέρον επί του ζητήματος. Ας το ερευνήσουμε μαζί λοιπόν την επόμενη φορά. Τότε θα δούμε και πως έχει νόημα ν’ αντιλαμβανόμαστε την ευτυχία (μετά απ’ όλα αυτά που σας έγραψα και λογικά θα σας θορύβησαν), αλλά και τι πραγματικά μας κάνει ευτυχισμένους.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

Η Επιστήμη της Ευτυχίας, ο Αλτρουισμός και η Ευδαιμονία -Μέρος ΙΙΙ

.

Την προηγούμενη φορά ανέφερα εδώ μερικά απ’ τα οφέλη που προκύπτουν όταν η συμπεριφορά μας είναι αλτρουιστική, όπως καταγράφονται στις διάφορες έρευνες. Για να δούμε σήμερα μαζί και μερικές ακόμα μελέτες που σχετίζονται με την ευτυχία μας και ν’ ανακαλύψουμε μαζί με τι φαίνεται να συνδέεται αυτή.

Μια μελέτη λοιπόν του James Fowler του University of California, του San Diego και του δικού μας, Νικόλα Χρηστάκη του Harvard, που δημοσιεύθηκε πριν μερικά χρόνια (κι ευελπιστώ μερικές/οι από εσάς να την έχετε υπόψη σας) στα Proceedings of the National Academy of Science (Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών), δείχνει ότι όταν ένα άτομο συμπεριφέρεται γενναιόδωρα, εμπνέει και τους παρατηρητές της συμπεριφοράς του να συμπεριφέρονται ανάλογα αργότερα με τη σειρά τους, προς διαφορετικούς ανθρώπους.

Πιο συγκεκριμένα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο αλτρουισμός θα μπορούσε να εξαπλωθεί μέχρι τρεις βαθμούς (δηλαδή από άτομο σε άτομο σε άτομο). «Ως αποτέλεσμα», γράφουν, «κάθε άτομο σε ένα κοινωνικό δίκτυο μπορεί να επηρεάσει δεκάδες ή ακόμη και εκατοντάδες ανθρώπους, μερικούς απ’ τους οποίους αυτός ή αυτή δεν έχει ποτέ συναντήσει και γνωρίσει». Εξαπλώνεται η καλοσύνη δηλαδή έτσι και συνακόλουθα η ευτυχία. Ή για να το γράψω πιο επιστημονικά, μιλάμε για ένα φαινόμενο ταχέως εξαπλούμενης συναισθηματικής επιρροής.

Για να διαβάσουμε όμως μαζί πως το περιγράφει ο ίδιος ο Νικόλας Χρηστάκης, σε μια συνέντευξή του που μπορείτε να βρείτε ολόκληρη εδώ: «Δηλαδή, αν εσύ είσαι πιο ευτυχισμένη, μετά κάνεις τον άλλον να είναι πιο ευτυχισμένος, και αυτός μετά κάνει κάποιον άλλον. Κυκλοφορεί η ευτυχία μεταξύ ανθρώπων που δεν ξέρουν υποχρεωτικά ο ένας τον άλλον. Δημιουργείται μια ομάδα η οποία διαπνέεται από ένα ταυτόχρονο συναίσθημα που δεν επιζεί μόνο για δευτερόλεπτα, όπως γίνεται με το χαμόγελο, αλλά για ημέρες, εβδομάδες, χρόνια«. Κρατήστε το αυτό που επισημαίνει γιατί θα μας χρειαστεί κάποια στιγμή που αυτή η σειρά αναρτήσεων θα ολοκληρωθεί.

.

christakis_connected.jpg

.

Ως τότε όμως, ας δούμε τι λέει και η Barbara Fredrickson, πρωτοπόρα ερευνήτρια στο θέμα ευτυχία. Εκείνη λοιπόν με τη σειρά της εστιάζει σε κάτι άλλο, όμως όχι πολύ διαφορετικό: υποδεικνύει δηλαδή ότι η καλλιέργεια ευγνωμοσύνης στην καθημερινή ζωή είναι ένα από τα κλειδιά για την αύξηση της προσωπικής ευτυχίας. «Όταν εκφράζετε την ευγνωμοσύνη σας με λόγια ή πράξεις, όχι μόνο ενισχύεται έτσι τη δική σας θετικότητα, αλλά και των άλλων ανθρώπων» όπως γράφει στο βιβλίο της “Positivityετικότητα)». Όλη αυτή η διαδικασία ενισχύει το δεσμό μεταξύ δύο η περισσοτέρων ανθρώπων».

Θ’ αναρωτηθείτε τώρα δικαίως: κι αν όλα πάνε στραβά στη ζωή σας κι αισθάνεστε πως δεν έχετε κανένα λόγο για να αισθάνεστε ευγνώμονες;  Άν ακόμη χειρότερα έχετε βιώσει κάποια σημαντική απώλεια, μια τραυματική εμπειρια, πως να είστε ευτυχισμένη/ος; Τι γίνεται τότε; Ο Dan Gilbert, ψυχολόγος του Harvard και συγγραφέας του βιβλίου «Stumbling on Happiness» όχι μόνο απαντά με τον τρόπο του σ’ αυτά τα ερωτήματα, αλλά μας καθησυχάζει κιόλας. 

Οι έρευνες λοιπόν έδειξαν πως ένα χρόνο μετά απ’ το διάστημα που θα γίνει κάποια/ος παραπληγική/ός χάνοντας σε ατύχημα την ικανότητα της βάδισης σε σύγκριση με κάποιον/α που τότε είχε κερδίσει το λαχείο, αισθάνεται το ίδιο ικανοποιημένος απ’ τη ζωή του. Δεν διαφοροποιούνται τα ποσοστά παραπληγικών και νικητών, παρά τις αντίθετες προβλέψεις, που θα κάναμε όλες/οι μας. Εξαιρετικά παρήγορο αυτό, έτσι; Γιατί όμως συμβαίνει άραγε;

Επειδή, όπως λέει ο ερευνητής, διαθέτουμε ένα είδος ψυχολογικού ανοσοποιητικού συστήματος (psychological immune system) που μας βοηθάει να αισθανόμαστε ευτυχισμένοι, ακόμη κι αν τα πράγματα δεν πάνε όπως τα σχεδιάσαμε. Αναλυτικές λεπτομέρεις για το πως γίνεται αυτό, μπορείτε να μάθετε όσες/οι παρακολουθήσετε την ομιλία του Dan Gilbert  εδώ, αν κι ακόμη καλύτερα είναι να διαβάσετε το βιβλίο του.

Μελετήστε λοιπόν ό,τι σας ενδιαφέρει απ’ τους προτεινόμενους συνδέσμους και σύντομα θα σας έχω κι άλλα στοιχεία για το θέμα μας. Για να δούμε μήπως η ευτυχία, έχει και μια σκοτεινή πλευρά που λίγες/οι υποπτευόμαστε και για την οποία θα πρέπει να είμαστε υποψιασμένες/οι.

(συνεχίζεται εδώ)

 

.

.

.

Η Επιστήμη της Ευτυχίας, ο Αλτρουισμός και η Ευδαιμονία -Μέρος II

.

Σας είχα υποσχεθεί στην προηγούμενη ανάρτηση πως θα δούμε σήμερα τι έχουν βρει οι ειδικοί επί της ..ευτυχίας, που ερευνούν εδώ και δεκαετίες το θέμα. Κι αυτό θα γίνει. Τα διεπιστημονικά δεδομένα θα σας αναφέρω.

Το να δίνουμε λοιπόν, αποφαίνονται, μας κάνει ευτυχισμένους ή για να είμαι περισσότερο ακριβής μας κάνει να αισθανόμαστε ευδαιμονία, ακόμη κι αν λιγοστεύει η ευτυχία μας έτσι. Μπερδευτήκατε; Να ένα απλό παράδειγμα για να σας ξεμπερδέψω. Σκεφτείτε πως κάνετε μια μεγάλη “θυσία” για έναν άνθρωπο, κάνετε κάτι για το καλό του (αληθινά όμως, όχι κατ’ επίφαση). Αυτό δημιουργεί σε σας “απώλειες”, άρα μειώνεται η ευτυχία σας, αλλά σας δίνει την ηθική ικανοποίηση πως λειτουργήσατε απολύτως αλτρουιστικά, επομένως αυξάνεται η ευδαιμονία σας. Είναι πιο σαφές τώρα;

Ας το αναλύσω λίγο ακόμα. Έγραψα θυσία και απώλειες έτσι; Κι εσκεμμένα βλέπετε τις λέξεις με εισαγωγικά παραπάνω, για να μπαίνουν στο μυαλό σας στη σωστή τους διάσταση. Τι “απώλειες” μπορεί να έχουμε όμως, όταν δίνουμε; Α, πάρα πολλές. Από οικονομικές μέχρι συναισθηματικές. Απ’ το να δαπανήσουμε χρήματα για κάτι που θέλουμε να προσφέρουμε, μέχρι να στερηθούμε κάποιον αν πιστεύουμε πως έτσι τον βοηθάμε να εξελιχτεί με διάφορους τρόπους. Μειώνεται λοιπόν τύποις η ευτυχία μας, αλλά αυξάνεται η ευδαιμονία μας.

Και τώρα που το ξεκαθαρίσαμε, για να δούμε τι έχει βρεθεί σχετικά μ’ αυτό που μόλις έθιξα. Οι ..”απώλειες” που ανέφερα ήδη είναι όντως “χασούρα”, για να το γράψω πολύ απλά; Κάθε άλλο. Σε μια έρευνα που έγινε το 2008 απ’ τον καθηγητή του Harvard Business School, Michael Norton και τους συνεργάτες του φάνηκε πως το να δίνουμε χρήματα για άλλους ή για σκοπούς άλλων, μας κάνει πιο ευτυχισμένους σε σχέση με το αν τα ξοδεύαμε για τον εαυτό μας (παρά τις προβλέψεις περί του αντιθέτου).

Κι υπάρχει και συνέχεια. Το να δίνεις έχει και καθαρά, μετρήσιμα, βιολογικά οφέλη. Σε μελέτη που έγινε το 2006 απ’ τον καθηγητή Jorge Moll και τους συνεργάτες του, στο National Institutes of Health, βρέθηκε πως το να στέκεται κανείς αλληλέγγυος (χρησιμοποιώ αυτή την έκφραση αντί της πρωτότυπης give to charities, επειδή δεν με αντιπροσωπεύει η “φιλανθρωπία” κανενός είδους), φαίνεται πως αυξάνει την παραγωγή ενδορφινών στον εγκέφαλο, συνδέεται με το αίσθημα της ευχαρίστησης, επιτείνει την κοινωνική σύνδεση, την εμπιστοσύνη και δημιουργεί το φαινόμενο της “ζεστής λάμψης” ( “warm glow effect) στα άτομα.

Ο άνθρωπος που έχει αλτρουιστική συμπεριφορά, που βοηθά, βιώνει ένα “φτιάξιμο”, ένα «ανέβασμα», αντίστοιχο μ’ αυτό που νιώθουν οι εξαρτημένοι από ουσίες την ώρα που αυτές αρχίζουν να επιδρούν στον οργανισμό τους. Ο James Baraz και η Shoshana Alexander εξηγούν πως στην ψυχολογία η  συγκεκριμένη εμπειρία περιγράφεται ως ”The Helper’s High” κι ελπίζω με όσα εγραψα αντί απλής μετάφρασης, να σας βοήθησα να το καταλάβετε καλύτερα. Οι ενδορφίνες που παράγονται στον εγκέφαλο, προσομοιάζουν την όλη διαδικασία με μια ήπια εκδοχή αυτού που προκαλείται όταν κάποιος λαμβάνει μορφίνη σε υψηλά επίπεδα.

.

book-why-good-things.png

.

Αλλά το να στέκεσαι αλληλέγγυος συνδέεται και με τη δράση μιας συγκεκριμένης ορμόνης, της οξυτοκίνης που απελευθερώνεται κατά τη σεξουαλική επαφή και τον θηλασμό) και επάγει ένα αίσθημα θερμότητας, ευφορίας συν του ότι μας κάνει να αισθανόμαστε τη σύνδεση με τους άλλους. Αυτό βρέθηκε σε έρευνα του Paul Zak, Διευθυντή του Center for Neuroeconomics Studies του Claremont Graduate University. Τα “συμπτώματα” μάλιστα αυτής της δράσης, διαρκούν ως και δύο ώρες.

Επιπλέον στο βιβλίο του “Why Good Things Happen to Good People (Γιατί καλά πράγματα συμβαίνουν σε καλούς ανθρώπους), ο Stephen Post, καθηγητής προληπτικής ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Stony Brook, αναφέρει ότι το να δίνεις σε άλλους έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει τα οφέλη για την υγεία σε άτομα με χρόνιες ασθένειες, συμπεριλαμβανομένου του HIV και της σκλήρυνσης κατά πλάκας.

Να γράψω κι άλλα; Ευχαρίστως. Σε μια μελέτη του 2006 που έκανε η Rachel Piferi του Johns Hopkins University και η Kathleen Lawler του University of Tennessee, βρέθηκε πως οι άνθρωπο που παρέχουν κοινωνική υποστήριξη σε άλλους, έχουν χαμηλότερη αρτηριακή πίεση απ’ αυτούς που δεν το κάνουν.

Φυσικά υπάρχουν αρκετές μελέτες σαν αυτή του Doug Oman που έγινε το 1999 στο University of California, στο Berkeley, που δείχνουν πως οι ηλικιωμένοι που έχουν εθελοντική δράση, ζουν περισσότερο (για την ακρίβεια έχουν 44 τοις εκατό λιγότερες πιθανότητες να πεθάνουν κατά τη διάρκεια μιας περιόδου πέντε ετών) σε σχέση με όσους δεν ασχολούνται με τα προβλήματα των άλλων.

Ακόμη, όταν δίνετε, έχετε περισσότερες πιθανότητες να πάρετε και πίσω: αρκετές μελέτες, συμπεριλαμβανομένης της εργασίας των κοινωνιολόγων Brent Simpson και Robb Willer, έδειξαν πως όταν δίνεις στους άλλους, η γενναιοδωρία σου είναι πιθανό να ανταμειφθεί. Γι’ αυτό λοιπόν έχει νόημα να δίνουμε; Για να πάρουμε; Μπαίνουν άραγε προϋποθέσεις συναλλαγής σε όλα αυτά; Όχι.

Έχει νόημα να δίνουμε, επειδή έτσι προωθείται μια αίσθηση εμπιστοσύνης και συνεργασίας που ενισχύει τους δεσμούς μας με τους άλλους. Η έρευνα έδειξε ότι σ’ αυτή την περίπτωση οι θετικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις είναι κεντρικής σημασίας για την καλή ψυχική και σωματική υγεία, όπως επισημαίνει ο καθηγητής Ψυχολογίας και Διευθυντής του Center for Cognitive and Social Neuroscience στο University of Chicago, John Cacioppo στο βιβλίο που συνέγραψε με τον William Patrick και τιτλοφορείται : Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection” (Μοναξιά: Ανθρώπινη Φύση και η ανάγκη για κοινωνική σύνδεση”).

Το να είσαι ευγενικός και γενναιόδωρος σε οδηγεί να αντιλαμβάνεσαι τους άλλους πιο θετικά», υπογραμμίζει με τη σειρά της, η ψυχολόγος και καθηγήτρια στο University of California, στο Riverside, Sonja Lyubomirsky στο βιβλίο της “The How of Happiness”(«Το Πώς της Ευτυχίας«), και αυτό «καλλιεργεί ένα αίσθημα αλληλεξάρτησης και συνεργασίας στην κοινότητα μας, στον περίγυρό μας». Η ίδια προσφέρει μέσα απ’ τη σελίδα της ένα online free course, στα αγγλικά βέβαια και σκέφτηκα να σας το αναφέρω αν και δεν το έχω παρακολουθήσει σας το τονίζω, ώστε αν κάποιες/οι ενδιαφέρεστε, να μπορείτε ν’ ανατρέξετε εκεί.

Υπάρχουν κι άλλα διεπιστημονικά δεδομένα για το θέμα μας ή εξάντλησα τις αναφορές μου. Υπάρχουν. Αλλά μην σας τα αποκαλύψω όλα τώρα. Ας κρατήσω και κάτι, για την επόμενη φορά, όσο εσείς θα εξερευνάτε τους συνδέσμους και θα μαθαίνετε περισσότερα. Έτσι;

Και για την περίπτωση που αναρωτιέστε όσες/οι έρχεστε συχνά εδώ και ξέρετε πόσο σκεπτικίστρια είμαι, αν το ωραίο «παραμύθι» μας (υπέροχα δεν φαίνονται όλα αυτά τα συμπεράσματα ως εδώ; και ποια/ος δεν θέλει να μάθει τι να κάνει για να γίνει ευτυχισμένη/ος;) έχει και δράκο, κάντε υπομονή και θα φτάσουμε κι εκεί. Μαζί, σύντομα.

.

(συνεχίζεται)

.

.

.

.

.

Η Επιστήμη της Ευτυχίας, ο Αλτρουισμός και η Ευδαιμονία – Μέρος Ι

.

Ψέματα δεν θα σας γράψω. Αυτή η σειρά αναρτήσεων ξεκινά σήμερα, επειδή έπιασα τον εαυτό μου να σιγοτραγουδάει τους στίχους του τραγουδιού “Ευτυχία είναι αυτό”, πριν λίγες μέρες στο Πασαλιμάνι. Που το συγκλονιστικό θα σκεφτείτε και εξαιτίας αυτού βλέπετε ολόκληρο κατεβατό εδώ και θα δείτε κι άλλα αργότερα; Θα σας εξηγήσω.

Ήταν περίπου μεσάνυχτα λοιπόν όταν πιάστηκα στο δόκανο του στίχου, βρισκόμουν με παρέα, είχαμε χαθεί και προσπαθούσαμε με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας να καταλάβουμε πως θα πάμε στον ηλεκτρικό, ποιο δρόμο έπρεπε να πάρουμε δηλαδή ενώ η ώρα περνούσε κι ο χρόνος πίεζε. Κάθε άλλο παρά ευχάριστη εμπειρία θα πείτε, έτσι;

Χμ, περίπου έτσι. Και δεν ήταν μόνο αυτό. Ήμουν κουρασμένη, σχεδόν άυπνη για μέρες, είχα να φάω κανονικά τις τελευταίες δύο βδομάδες και περνούσα διάφορα ανομολόγητα ζόρια. Γιατί τότε θ’ αναρωτιέστε λοιπόν κάποιες/οι, εκείνη ακριβώς τη στιγμή μου ‘ρθε ν’ αναπολήσω ένα τραγούδι που δεν συγκαταλέγεται στη λίστα των αγαπημένων μου κι αναφέρεται στην ευτυχία. Τι μπορεί να συνέβη;

Ακριβώς δεν ήξερα ούτε εγώ. Δεν είχα και το χρόνο να το επεξεργαστώ μέσα μου για να είμαι ειλικρινής όσο ήμουν στην Αθήνα και διάφορα επείγοντα τραβούσαν αλλού την προσοχή μου, επομένως σ’ αυτά κατανάλωνα τη φαιά μου ουσία. Αλλά στη χιονοσκέπαστη Δίρφυ, περπατώντας προς το ορειβατικό καταφύγιο, μες την πυκνή ομίχλη που με τύλιγε κι άφηνε να φαίνονται μόνο σαν σε όνειρο, μερικά έλατα, εκεί, μες την απόλυτη σιωπή, βρήκα το χρόνο ν’ αναλύσω το γεγονός. Τι συνέβη λοιπόν στον Πειραιά;

Συνέβη πως δεν ήμουν απλά με μια παρέα, αλλά μαζί με αγαπημένους μου Ανθρώπους, με πλάσματα υπέροχα, με φίλους ξεχωριστούς. Είχαμε διασκεδάσει, είχαμε γελάσει, είχαμε πειράξει ο ένας τον άλλο (φίλαθλοι αντίπαλων ομάδων βλέπετε στο ίδιο τραπέζι), είχαμε πιει τσίπουρα, ρακόμελα, κρασιά και μαστίχα κι ένιωθα μια απίστευτη πληρότητα επειδή είχαμε παρακολουθήσει όλοι μας πριν την προβολή της ταινίας μας, του “Άγγιξέ με” στο 1ο Φεστιβάλ Πειραιά κι είδαμε πόσο θερμά ανταποκρίθηκε το κοινό.

Απ’ τους συντελεστές της, στη βόλτα που ακολούθησε στην Τρούμπα και στα πέριξ, ήμασταν μόνο εγώ κι ο Γιάννης Αποστολίδης, που έτσι κι αλλιώς έχει ταλέντο στο να φτιάχνει και το κέφι, μεταξύ άλλων. Αλλά ήταν κι οι στενοί μου φίλοι Αντώνης Τσόκος (μάλιστα, ο Ποιητής), ο “γαύρος” Γιώργος Τσιτούρας (ναι, σε δίνω κανονικά, Γιώργο), η Χριστίνα Δημητρακά που χαμογελούσε πολύ και χαιρόμουν να τη βλέπω έτσι, η αγαπημένη μου φωτογράφος (the official, όπως την πείραζα) Βάσω Σταθούλη κι η γλυκιά μας Ειρήνη Παναγούλια που τελευταία έτυχε να περάσουμε μαζί κι άλλες ενδιαφέρουσες βραδιές.

.

Hapiness-A history.jpg

.

Ο Γιάννης πρόσεξε μια ανθισμένη μυγδαλιά, η Ειρήνη σχολίασε πόσο όμορφη ήταν η βραδιά κι εγώ συμπλήρωσα πως γλύκανε ο καιρός κι επιτέλους έρχεται Άνοιξη. Οι χειμώνες μ’ αρέσουν, αλλά ο φετινός παραήταν σκληρός από πολλές απόψεις για όλους μας. Μου στέρησε το τόσο κρύο, τις αγαπημένες μου βόλτες στην πόλη μετά μουσικής, αρκετές φορές. Έτσι φέτος την προσμένω μ’ ανυπομονησία την εποχή που έρχεται για να βγω πάλι στο φως. Και σίγουρα και πολλές/οι από ‘σας.

Η Βάσω με τη σειρά της, μίλησε λίγο αργότερα για τη μυρωδιά των λιμανιών και κάποιες/οι από μας αμέσως ονειρευτήκαμε τα επόμενα ταξίδια. Κι έτσι όπως όλα ενώθηκαν στο μυαλό μου, χαμογέλασα με ανακούφιση για πρώτη φορά μετά από πολλές μέρες και σκάλωσα στο τραγούδι. Κι όταν χαλάρωσα όπως σας εκμυστηρεύτηκα ήδη, μες το καθαρό χιόνι της Δίρφυς, έκανα μερικές συνδέσεις γι’ αυτό το πολυπόθητο συναίσθημα που το λένε Ευτυχία και είπα να τις μοιραστώ μαζί σας σήμερα, αλλά και στις αναρτήσεις που θ’ ακολουθήσουν.

Σκέφτηκα για παράδειγμα πως κατά τύχη έχω επιλέξει να παρακολουθήσω δυο σχετικά μαθήματα φέτος : “Αριστοτελική Ηθική” στο Mathesis και το “The Science of Happiness” στο Edx. Το δεύτερο μου το πρότεινε μια “συμμαθήτρια” απ’ το Mathesis, η Κέλλυ Τ. Κι έκανε πολύ καλά, γιατί έτσι βρήκα πολλά στοιχεία από επιστημονικές έρευνες για την Ευτυχία και την Ευδαιμονία και σταχυολόγησα κάποιες για να σας τις παρουσιάσω σιγά-σιγά.

Ορισμένοι ερευνητές λοιπόν λένε, πως μοιάζουν αυτά τα δύο συναισθήματα (που βεβαίως έχει σημασία να λάβουμε υπόψη και πως τα ορίζουν). Άλλες/οι πως διαφέρουν πολύ και μερικοί/ες πως συνδέονται άρρηκτα. Κάνουν λόγο για την ευτυχία που προέρχεται από μια ηδονιστική αντίληψη της ζωής κι εκείνη που προέρχεται απ’ την ευδαιμονική σύλληψη, απ’ τη “μεγαλύτερη εικόνα”.

Προσωπικά κλίνω σ’ αυτή την τελευταία θεωρία, που εν ολίγοις, περίπου πρεσβεύει, πως και το να κάνεις πράγματα για σένα μόνο σε κάνει ευτυχισμένο, αλλά και το να έχει η ζωή σου νόημα και σκοπό, με το να προσφέρεις στους άλλους, επίσης. Αναφέρονται πάντως 5 σημεία σημεία στα οποία φαίνεται η διαφορά μιας ζωής ευτυχισμένης, από μιας γεμάτης νόημα και μπορείτε να τα διαβάσετε κι εσείς εδώ.

Ας μη σταθούμε πάντως περισσότερο σ’ αυτές τις επιστημονικές “διαμάχες”. Άλλωστε στην “Αριστοτελική Ηθική” έτσι κι αλλιώς θα διδαχτούμε πολλά για την Ευδαιμονία και θα διαπιστώσουμε μόνες/οι μας, όσες/οι τουλάχιστον πήραμε το μάθημα, τι τελικά ισχύει.

Κι εσείς που δεν γνωρίζατε πως προσφέρονται δωρεάν αυτά τα μαθήματα, δεν έχετε παρά να το παρακολουθήσετε (προλαβαίνετε και τώρα να γραφτείτε) ή να διαβάσετε τα “Ηθικά Νικομάχεια” αν και χωρίς κάποιον που να γνωρίζει καλά τα της Αριστοτελικής Φιλοσοφίας και να σας τα εξηγεί, δύσκολο θα ‘ναι το έργο σας αφού όπως υπογραμμίζει ο καθηγητής Παύλος Κόντος στα πρώτα video του στο Mathesis, υπάρχουν φιλολογικά σωστές μεταφράσεις του συγκεκριμένου έργου, αλλά φιλοσοφικά προβληματικές. Όμως αυτό δεν σημαίνει πως δεν έχει νόημα να προσπαθήσετε.

Θα δούμε καλύτερα επομένως, μαζί, στην επόμενη ανάρτηση, τι λένε οι ειδικοί (που δεν είναι μόνο ψυχολόγοι, αλλά και φιλόσοφοι, όπως ήδη θα καταλάβατε, γιατροί, νευροεπιστήμονες, κοινωνιολόγοι, ιστορικοί κ.α.), σχετικά με το τι και γιατί μας κάνει κάτι ευτυχισμένες/ους.

Ως τότε, αρκεί να σας πω πως οι γλωσσολόγοι έχουν βρει πως σε πολλές γλώσσες του κόσμου (κι όχι μόνο στη δική μας), η ρίζα της λέξης ευτυχία είναι η τύχη, η καλή τύχη κτλ. Πως το έμαθα; Διαβάζοντας το βιβλίο «Hapiness: Α history» του Darrin M. McMahon, καθηγητή Ιστορίας στο Florida State University. Κάποιες σελίδες μπορείτε να τις βρείτε κι εσείς εδώ και θα πληροφορηθείτε, για το τι πίστευαν οι άνθρωποι στην αρχαία Ελλάδα και αλλού, πως είναι αυτό το πολυπόθητο συναίσθημα. Όσες/οι δε ενδιαφέρεστε να διευρύνετε κι άλλο τις γνώσεις σας, συμβουλευτείτε κι αυτό το άρθρο και ..καλή σας ανάγνωση.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.