Οι φάκελοι της Ασφάλειας για τους ποιητές και λογοτέχνες Άρη Αλεξάνδρου, Μανόλη Αναγνωστάκη, Κώστα Βάρναλη, Νικηφόρο Βρεττάκο, Τάσο Λειβαδίτη και Γιάννη Ρίτσο – Το video της παρουσίασης

.

.

Όπως σωστά λέχθηκε κάποια στιγμή στη διάρκεια αυτής της παρουσίασης, μαθαίνοντας τέτοια στοιχεία για τους λογοτέχνες, τους ποιητές και τους καλλιτέχνες, δεν κατανοούμε μόνο τις πιέσεις που τους ασκούνταν σε δεδομένες στιγμές, αλλά καταλαβαίνουμε έτσι καλύτερα και το έργο τους.

Και γι’ αυτό σήμερα, ανεβαίνει εδώ αυτή η ανάρτηση, που αφορά «Το αποτύπωμα της ποίησης στην Ασφάλεια» (ειδικό ένθετο που κυκλοφόρησε απ’ την «Εφημερίδα των Συντακτών» (μπορείτε να το βρείτε εδώ).

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο μόνος απ’ τους ποιητές που καταδικάστηκε σε θάνατο, που υπέγραψε δύο φορές δήλωση μετανοίας ενώ έγραφε όμως τότε:  «Κι ήθελε ακόμη πολύ φως να ξημερώσει. Όμως εγώ δεν παραδέχτηκα την ήττα…»

 

Αυτά και άλλα «μοναδικά ιστορικά ντοκουμέντα» γράφει το δελτίο τύπου «παρουσιάστηκαν στη Λέσχη «Δρόμοι Φιλίας και πολιτισμού» από τον ιστορικό Γιώργο Πετρόπουλο.

Μετά από την επισταμένη έρευνα του στους φακέλους που τηρούσε το αυταρχικό μετεμφυλιακό καθεστώς στην Ελλάδα μας αποκάλυψε το συγκλονιστικό υλικό που συνέλεξε με τον δημοσιογράφο Νικόλα Ζηργάνο & τον Νίκο Χατζηδημητράκο.

Αφορά στοιχεία των παρακολουθήσεων για τους ποιητές & καλλιτέχνες Άρη Αλεξάνδρου, Μανόλη Αναγνωστάκη, Κώστα Βάρναλη, Νικηφόρο Βρεττάκο, Τάσο Λειβαδίτη, Γιάννη Ρίτσο & Στέλιο Καζαντζίδη.

.

Τον συντονισμό της συζήτησης έκανε ο Στέλιος Ελληνιάδης και ο Άκης Ασπρογέρακας κατέγραψε, επεξεργάστηκε & δημοσίευσε το Βίντεο για το Aspalax Atelie».

.

.

.

.

.

Advertisements

Οι εντυπώσεις του ποιητή Κώστα Βάρναλη απ’ το Δαφνί – Παρουσίαση του βιβλίου: “Αληθινοί Άνθρωποι”

.

Το Θωρηχτό Χουντ.

Μέρος ΙΙΙ (συνέχεια από εδώ)

.

Ας πάμε λοιπόν στο “Θωρηχτό Χουντ”, τον ενδιαφέρων “τύπο” του Ψυχιατρείου, για τον οποίο σας έκανα ήδη λόγο απ’ την προηγούμενη ανάρτηση. Ο άνθρωπος αυτός, ο Γιάννης Κ., ένας μικροκαμωμένος μελαχροινός με μαύρα αστραφτερά μάτια που δεν είχε φτάσει ακόμα τα τριάντα, ήταν “ο πιο χαριτωμένος απ’ όλους τους αρρώστους” όπως γράφει ο Βάρναλης*:

Έχει κάτου από τη γλώσσα του, πέντε μικρά χρωματιστά πετραδάκια: γαλάζια, κόκκινα, άσπρα, σαν εκείνα τα γυάλινα χρωματιστά πετραδάκια, που βάζουνε στα ψεύτικα δαχτυλίδια. Αυτά τα πετραδάκια είναι οι πέντε του αισθήσεις. Το καθένα απ’ αυτά αντιπροσωπεύει και μιαν αίσθηση. Άμα χάσει το πετραδάκι της όρασης, τυφλώνεται, άμα χάσει της ακοής, κουφαίνεται. Γι’ αυτό τα ΄χει μέρα-νύχτα μέσα στο στόμα του. Και μ’ αυτά κοιμάται.

-Τι είσαι Γιάννη; τον ξαναρωτά ο γιατρός.

-Εγώ είμαι χώμα, είμαι και ηλεχτρισμός, είμαι και ψάρι. Εσύ είσαι ελιά ή δεν είσαι, σε παρακαλώ;

-Γιατί σε φέραν εδώ;

-Εμένα δε με φέρνουνε. Εγώ είμαι το ‘θωρηχτό Χουντ’. Είμαι σίδερο. Υπήρξα Ηρακλής, Όμηρος, Χριστός (…)

-Μια λες, πως είσαι χώμα, μια λες, πως είσαι ψάρι, μια λες, πως είσαι βαπόρι -τι είναι αυτά; του παρατηρεί ο γιατρός

-Κάθε άνθρωπος μετατρέπεται αμέσως. Μη σου φαίνεται παράδοξο. Αυτή τη δύναμη την έχω εγώ μονάχα.

-Γιατί εσύ μονάχα;

-Γιατί με λένε Γιάννη, δε με λένε Πέτρο! (…)

-Είσαι παντρεμένος, Γιάννη;

-Γυναίκα θα πει μηχανή, θα πει κυπαρρίσι. Όταν έκλεψα τη γυναίκα μου, την πήρα μέσα στο σώμα μου. Την έχω τώρα μέσα μου, όπως εσύ είσαι στο σπίτι σου, όπως μια αρρώστια είναι μέσα σου. Η γυναίκα είναι μια ασθένεια… νύχτας”.

Την εποχή εκείνη, ας το διευκρινίσω δεν θεωρούνταν αντιδεοντολογικό το πείραγμα, το “κούρντισμα” όπως λεγόταν τότε, των γιατρών προς τους ασθενείς τους. Υπάρχουν και στο βιβλίο λοιπόν, τέτοιοι καταγεγραμμένοι διάλογοι σαν αυτόν που ήδη διαβάσατε, όπου κυριαρχούν η θυμηδία και το περιπαικτικό ύφος.

 

Σώζονται παρομοίως χάρη στον Βάρναλη, αντιγραφές από ιατρικές φόρμες (“αναμνηστικά” τα έλεγαν τότε) που περιείχαν ερωτήσεις των γιατρών προς τους πάσχοντες (“τι είναι αρετή;”, “τι είναι Θεός;” κ.α.) και μας δίνουν μια σαφή εικόνα για το που βρισκόταν η επιστήμη της ψυχιατρικής στα 1938 και τι ερευνούσε. Να ένα παράδειγμα απ’ το φάκελο του κ. Λ.:

-Τι είναι τηλέφωνο;

-Τηλέφωνο είναι ένα… τηλέφωνο, το οποίον πουλάνε και τα καταστήματα της οδού Σταδίου, το οποίον το βάζεις στο σπίτι σου, το οποίον περνά ένας τεχνίτης ένα σύρμα… μοιάζει σα φεγγάρι ή μοιάζει σαν τον άνθρωπο και αποδίδει την ακουστικήν πράξιν, το άκουσμα δηλ. Να ομιλήσεις και ν’ ακούσεις”.

.

Ρώμος Φιλύρας

.

Εκτός όμως απ’ τις επισκέψεις αυτές στο Δαφνί, ο Κώστας Βάρναλης πήγε και στο Δρομοκαϊτειο, το 1938. Για να δει τον Ρώμο Φιλύρα, που βρισκόταν έγκλειστος εκεί. Είχε προηγηθεί το εξής επεισόδιο, που ο σπουδαίος ποιητής μας περιγράφει:

Ξαφνικά μας παρουσιάστηκε στην οδό Σταδίου ως βασιλιάς Ρωμανός Β’ κι αρραβωνιαστικός της πριγκιπέσσας Ισλάνδας της Ιταλίας. Τότε τον παραλάβανε οι μισοβάρβαροι δανδήδες του Ζαχαράτου. Τον βάζανε στη μέση και γελούσαν εις βάρος της μεγαλύτερης λυρικής συνείδησης του καιρού μας”.

Όσοι επισκέπτεστε συχνά αυτό το ιστολόγιο, θα ξέρετε πως για τον Ρώμο Φιλύρα έχω γράψει κι άλλες αναρτήσεις (μπορείτε να τις δείτε εδώ, εδώ κι εδώ), μιας κι είναι απ’ τους λογοτέχνες που εκτιμώ απεριόριστα το έργο τους. Διάβασα λοιπόν με μεγάλο ενδιαφέρον όσα μας καταμαρτυρά ο Βάρναλης γι’ αυτή την επίσκεψη, για την οποία αρχικά δυσφόρησε ο Φιλύρας:

Μόλις μας είδε κατσούφιασε. Κι όμως είμαστε τόσο φίλοι κ’ είχαμε τόσα χρόνια να ιδωθούμε! Σούφρωσε τα φρύδια του, άρχισε να διορθώνει νευρικά τα γυαλιά του στη μύτη και δεν μπορούσε να κρύψει τη δυσφορία του. Μα του πέρασε.

Κάθησε στο τραπέζι, έβαλε στη φούχτα του μπροστά στο στόμα κι άρχισε να μας μιλάει. Μιλάει γρήγορα, μειδιά συχνά ειρωνικά και κάπου κάπου χαχανίζει σαρκαστικά (…)

-Έμαθα πως γράφεις πολύ εδώ.
-Εγώ δε γράφω… κει που θα γράφω κουταμάρες… Αν είμουνα καλά… αρρώστησα, βλέπεις. Μα και συ, όταν έπινες στην Πλάκα, δεν είσουνα καλύτερα. Είχες σκοτεινάδες… Αν είχα ανάγκη να ζήσω, θα έγραφα κανένα άρθρο...”

.

Σχέδιο ψυχικά πάσχοντα

.

Τη συνέχεια της συνομιλίας τους θα την διαβάσετε στο βιβλίο. Κι είναι νομίζω η κατάλληλη στιγμή να σας εξηγήσω πως και το πρώτο μέρος του, στο οποίο εσκεμμένα δεν αναφέρθηκα, αυτό που φέρει δηλαδή τον υπότιτλο “Ζωντανοί άνθρωποι” είναι εξίσου ενδιαφέρον, αφού περιέχει περιγραφές, αναμνήσεις, διαλόγους, πληροφορίες για μεγάλους λογοτέχνες μας όπως ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ο Λορέντζος Μαβίλης, ο Ιωάννης Κονδυλάκης (για τον οποίο αν σας ενδιαφέρει να μάθετε περισσότερα, υπάρχουν εδώ, εδώ κι εδώ κάποιες σχετικές αναρτήσεις) κ.α.

Για όλους αυτούς τους λόγους, αξίζει να έχετε στη βιβλιοθήκη σας ένα τέτοιο βιβλίο (πρωτοεκδόθηκε το 1939). Όσο για τον ίδιο τον Κώστα Βάρναλη, σας προτείνω να δείτε το αφιέρωμα που υπάρχει εδώ (για να καταλάβετε και ποια γεγονότα τον οδήγησαν στη δημοσιογραφία), εδώ θα βρείτε συγκεντρωμένα τα ποιήματα του κι εδώ τα βιβλία του που κυκλοφορούν απ’ τις εκδόσεις «Κέδρος».

Επιτρέψτε μου να κλείσω αυτό τον κύκλο των τριών αναρτήσεων, με ένα ποίημα του Ρώμου Φιλύρα που το εμπιστεύτηκε στο Βάρναλη μαζί με κάποια άλλα, εκείνη τη μέρα και το θεωρώ συγκλονιστικό:

.

Τα δάκρυα των πραγμάτων

.

Τα δάκρυα των πραγμάτων, βιργιλική μια εικόνα,

του σεντουκιού τα δάκρυα, τα δάκρυα του κομμού,

τα δάκρυα των κοκκάλων στις νύχτες του Αιώνα,

τα δάκρυα των ονείρων και του παραδαρμού.

.

Τα δάκρυα του μπουφέ μας, το ξύλο του που τρώει

νυχτόημερο σαράκι και τρίζουν του οι αρμοί,

της ταμπακέρας θρήνοι, που στήνουν μοιρολόι

στα βάθη των κρυμμένων γιαγιάδων οι καημοί.

.

Τα δάκρυα της ζωής μας, του πένθους μας, του πόνου,

τα δάκρυα του παρκέτου, σταγμοί της οροφής,

δάκρυα της υδρορροής στο πέρασμα του Χρόνου

κ’ οι κοπετοί κ’ οι στόνοι μιας θλίψης μας κρυφής.

.

Και της βροχής τα δάκρυα στα τζάμια στους φεγγίτες

μονότονα σα χτύποι παλιού ξυπνητηριού

μουδιάζουν τα τριδόνια και του βραχνά τους πνίχτες

σ’ άκρατα μεσανύχτια σιωπή κοιμητηριού!

.

Καλή σας ανάγνωση.

.

.

*Τα πνευματικά δικαιώματα των έργων του ποιητή ανήκουν στην κόρη του, Ευγενία Βάρναλη και στις εκδόσεις «Κέδρος«.

.

.

.

.

.

Οι εντυπώσεις του ποιητή Κώστα Βάρναλη απ’ το Δαφνί – Παρουσίαση του βιβλίου: “Αληθινοί Άνθρωποι”

.

Δαφνί τότε-a

.

Μέρος ΙΙ (συνέχεια από εδώ)

Οι παρατηρήσεις φυσικά του Κώστα Βάρναλη* απ’ το Ψυχιατρείο του Δαφνιού, δεν περιορίζονταν στη χωροταξία και στην ανθρωπογεωγραφία. Έκανε λόγο, μεταξύ άλλων και για τις διαφορές της εκδήλωσης των ψυχικών διαταραχών στα δύο φύλα, που παρατίθενται παρακάτω κι όσοι διαβάσετε το βιβλίο, πράγμα που σας συνιστώ, θα διαπιστώσετε πόσο ενδελεχείς ήταν αυτές:

Η μεγαλομανία είναι συχνότερη στους άντρες και σπανιότερη στις γυναίκες. Ενώ εκεί μέσα υπάρχουνε πλήθος βασιλιάδων και δισεκατομμυριούχοι, είναι πολύ λίγες οι πριγκίπισσες της Αγγλίας! Οι γυναίκες πάσχουνε κυρίως από μελαγχολία κ’ ερωτικό παραλήρημα. Έχουν όμως ζωηρά αναπτυγμένο το συμπαθητικό συναίσθημα και το μητρικό φίλτρο. Μερικές απ’ αυτές αφοσιώνονται στα μικρά άρρωστα παιδιά’ τ’ ανασταίνουνε με στοργή και τ’ αγαπούνε σα δικά τους.

Οι ερωτομανείς όμως γυναίκες είναι πιο ξετσίπωτες από τους άντρες και στα λόγια και στις χειρονομίες (…) Φαίνεται πως η κοινωνική καταπίεση απάνου στο ερωτικό ένστιχτο είναι πιο καταθλιπτική για τις γυναίκες παρά για τους άντρες. Όταν χαλάσει ο εσωτερικός ρυθμός των γυναικών κι αδρανήσει αυτή η πίεση, τότε το απωθημένο ερωτικό ένστιχτο αναπηδάει με δύναμη από το υποσηνειδητό τους και βγαίνει ασυγκράτητο στα φόρα με όλη του τη φυσική ειλικρίνεια”.

Γυναίκες του ψυχιατρείου-a

Είναι αξιοσημείωτο επίσης και συνεπές με την πολιτική του στάση, την ιδεολογία του (κάποιοι θα έλεγαν και με το ενδιαφέρον του για το λούμπεν προλεταριάτο), πως εστίασε στον ρόλο της κοινωνικό-οικονομικής τάξης των πασχόντων, όσο και στο μορφωτικό τους υπόβαθρο:

Δεν είναι μονάχα η διαφορά του φύλου, που κάνει να εκδηλώνεται διαφορετικά η τρέλα στον άντρα και στη γυναίκα. Παίζει σπουδαίο ρόλο και η κοινωνική και οικονομική κατάσταση του τρελού, καθώς και η μόρφωση του. Οι φτωχοί είναι και στην αρρώστια τους φτωχοί, μίζεροι, κακομοίρηδες και μισούνε τον κόσμο. Στρατηγός θα γίνει ο λοχίας, μεγαλοτραπεζίτης κ’ εκατομμυριούχος ο ψιλικατζής, συγγραφέας όποιος ξέρει λίγα ή πολλά γράμματα. Βασιλιάδες όμως, πρωθυπουργοί και θεοί μπορεί να γίνουν όλοι. Γιατί αυτές οι έννοιες είναι κοινές σε όλους τους ανθρώπους: αποτελούνε για όλους τις άφταστες κορφές της κοσμικής και της υπερκόσμιας ζωής”.

Κι αφού παρατηρούσε, σχολίαζε, εξηγούσε, έκανε εντέλει και μια σύντομη ιστορική αναδρομή στον τρόπο που η κοινωνία μας αντιμετώπισε αυτούς τους “πρωτόγονους του πολιτισμού”. Εκθείαζε ιδιαιτέρως το έργο του γιατρού Philippe Pinel στη Γαλλία, τον οποίο χαρακτήριζε σαν έναν “από τους μεγαλύτερους ευεργέτες της ανθρωπότητας”, κατέγραψε ευλαβικά την φαρμακοθεραπεία όχι μόνο των ψυχικά πασχόντων, αλλά και των ουσιοεξαρτημένων που συνάντησε τότε κι υπογράμμισε προειδοποιητικά ακολούθως:

Οι αρρώστιες των τρελών δεν είναι κάτι που λείπει από τους γνωστικούς. Πόσοι δεν είναι οι μελαγχολικοί, οι παράξενοι, οι ερωτομανείς, οι καταδιωκόμενοι κ’ οι μεγαλομανείς στην κοινωνία των γνωστικών! Η διαφορά ανάμεσα στους τρελούς και στους γνωστικούς δεν είναι διαφορά ποιού, είναι διαφορά βαθμού. ‘Ψυχοπάθεια είναι η υπέρμετρος ανάπτυξις των ψυχικών ανωμαλιών’ λεν οι γιατροί.

Αν λοιπόν ανάμεσα στη μεγαλοφυία και στην τρέλα η διαφορά είναι μια τρίχα μονάχα, τότε ρωτάς τι χρειάζεται ο μαντρότοιχος του ψυχιατρείου. Ο μαντρότοιχος αυτός δεν κάνει άλλη δουλειά, παρά να χωρίζει τον ‘υπέρμετρο’ κ΄ επικίνδυνο βαθμό της τρέλας από τον κατώτερο και τον ακίνδυνο”.

.

Δελαπατρίδης-a

.

Χάρη σε κείνον, διασώζονται πια στη μνήμη μας πολλοί ‘τύποι’, ιδιαίτεροι άνθρωποι, που ζούσαν πίσω απ’ αυτό τον μαντρότοιχο. “Τύποι” για τους οποίους ο Κώστας Φιλανδριανός έγραψε στο δικό του βιβλίο:

«Πάρα πολλοί απ’ αυτούς, περίφημοι “τύποι” της εποχής, φημισμένοι ανά το Πανελλήνιο, (ο Γιάννης ο Θεός, -ο Ηλίας της Επιμελείας, -ο Δελαπατρίδης, -ο Βδελόπουλος, – Ο Ανδρέας ο Ουρανοβάμων, – η Βασίλισσα του Σαββά, – Ο Θανάσης ο Απλός, – ο Μικρό Μεγάλο Παστρεύει, -ο Γιάννης το Υπερντρέτνωτ, – ο Δαίδαλος κλπ, ελάχιστο δείγμα μιας ατέλειωτης σειράς), καθένας με τη χάρι του και τα …καμώματα του, συμπλήρωναν την εκτός τόπου και χρόνου αίσθηση, με την οποία ζούσε το αλλόκοτο εκείνο πλήθος… Πόσοι ανεπανάληπτοι “τύποι”… (Αλήθεια τι έγιναν τώρα οι “τύποι”;) Σήμερα δεν βλέπομε τέτοια πράγματα. Ο οδοστρωτήρας των ψυχοφαρμάκων ισοπέδωσε τις ψυχικές αρρώστιες, εξαφάνισε τις πηγαίες συμπτωματολογίες, μετέτρεψε τους αρρώστους σε απλά ομοιόμορφα νούμερα..

Ο Βάρναλης τους περιέγραψε με σπουδή, κατέγραψε σχεδόν αυτολεξεί όσα του είπαν και διέσωσε πολλά κείμενα τους. Ο Λόγος των αποκλεισμένων εκείνης της εποχής, φτάνει σήμερα σε μας, χάρη στις ανταποκρίσεις του σπουδαίου ποιητή. Θεώρησε απαραίτητο δε, να εξηγήσει τις προθέσεις του:

Απ’ αυτά τα γραμμένα ντοκουμέντα θα δημοσιέψουμε μερικά. Έχουνε πολύ ψυχολογικό ενδιαφέρο. Προ παντός είναι αυτούσια κι αυθεντικά στοιχεία της διανοητικής και της συναισθηματικής ζωής των αρρώστων. Ενώ οι προφορικές τους κουβέντες, όσο να πεις, παθαίνουν στη μετακόμιση τους από το στόμα του αρρώστου στο χαρτί πολλές… αβαρίες”.

Και παρακάτω, ξανάγραψε για το ίδιο θέμα:

Να, τώρα και μερικά ακόμα γραφτά κείμενα τροφίμων του Ψυχιατρείου. Δεν έχουν όλα λογοτεχνική αξία. Έχουν όμως ψυχολογική. Κι αυτός είναι ο σκοπός μας: να γνωρίσουμε τον εσωτερικό κόσμο των αρρώστων, όχι όπως τον βλέπουμε εμείς, αλλ΄όπως εκδηλώνεται από τους ίδιους μέσα σε αδιάψευστα κείμενα. Γιατί, αν ‘τα χείλη ιερέως δεν ψεύδονται’, πολύ περισσότερο δεν ψεύδονται τα χείλη, το μολύβι κ’ η βελόνα των ψυχοπαθών.

Είναι αξιοπερίεργο, πως ενώ πολλοί άντρες γράφουνε πεζά και ποιητικά έργα, καμιά γυναίκα δεν κάνει φιλολογία. Η εξήγηση, πως οι γυναίκες είναι αμόρφωτες, δε στέκει. Γιατί κ’ οι άντρες, που γράφουν, δεν είναι περισσότερο μορφωμένοι. Σημειώνουμε το φαινόμενο και προχωρούμε”.

.

.

Φυσικά έκανε λόγο για τον Δελαπατρίδη (οι στίχοι του οποίου όπως υποστήριζε “δεν είναι χειρότεροι από πολλούς της καθαρευουσιάνικης σχολής”) που τον συνάντησε αρκετά εξαθλιωμένο (εδώ μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τον Τηλέμαχο Νταλάκα -αυτό ήταν το αληθινό του όνομα), τον “Αντρέα τον Ουρανοβάμων”, το “Θωρηχτό Χουντ”, τον “Θανάση τον απλό”, τη “Ζαζά την κουρελού” και άλλους. Σε ορισμένους αφιέρωσε ολόκληρα κεφάλαια (ανταποκρίσεις τότε για την εφημερίδα του) και άλλους τους περιέγραψε συνοπτικά.

Υπάρχουν σχετικά σκίτσα επίσης από έργα των ψυχικά πασχόντων, που φιλοτέχνησε ο Ευθ. Παπαδημητρίου. Κι ιστορίες για το κάθε πρόσωπο, για τον κάθε ‘τύπο’ του Δαφνιού. Πολλές ιστορίες.

Προσωπικά με γοήτευσε ο Λόγος του ανθρώπου που ήταν γνωστός ως “Θωρηχτό Χουντ”, για τον οποίο θα σας γράψω λίγα λόγια στην επόμενη ανάρτηση, με την οποία και θα ολοκληρωθεί η παρουσίαση του βιβλίου.

(συνεχίζεται)

.

.

.

*Τα πνευματικά δικαιώματα των έργων του ποιητή ανήκουν στην κόρη του, Ευγενία Βάρναλη και στις εκδόσεις «Κέδρος«.

.

.

.

.

.

Οι εντυπώσεις του ποιητή Κώστα Βάρναλη απ’ το Δαφνί – Παρουσίαση του βιβλίου: “Αληθινοί Άνθρωποι”

.

ΒΑΡΝΑΛΗΣ

.

Μέρος Ι

Σήμερα, με ιδιαίτερη χαρά, θα σας παρουσιάσω ένα βιβλίο (ειδικότερα το δεύτερο μέρος του) που θεωρώ ανεκτίμητη πηγή πληροφοριών για όποιον ενδιαφέρεται για την ιστορία του ΨΝΑ, για τις αντιλήψεις εκείνης της εποχής σχετικά με τις ψυχικές διαταραχές, για τη θεραπευτική αντιμετώπιση, αλλά και για πολλούς άλλους λόγους. Στην πορεία, θα καταλάβετε περισσότερα.

Στο παρελθόν λοιπόν, κάπου είχα διαβάσει για τις επισκέψεις του ποιητή Κώστα Βάρναλη* στο Δαφνί κι όταν μελετούσα τα όσα κατέγραψε ο αείμνηστος Κώστας Φιλανδριανός στο βιβλίο του, για να κάνω τις αναρτήσεις που μπορείτε να τις δείτε εδώ, εδώ, εδώ κι εδώ, διαπίστωσα πως αναφερόταν ξανά τ’ όνομά του. Στο Διαδίκτυο υπήρχαν λίγα, διάσπαρτα στοιχεία κι έτσι αποφάσισα να ψάξω περισσότερο το θέμα και να συγκεντρώσω ο,τι σχετικό.

Ας ξεκινήσω κατ’ αρχήν με όσα ο Φιλανδριανός έγραφε για τις επισκέψεις του ποιητή στο χώρο του ψυχιατρείου:

Μία από τις πιο εμπεριστατωμένες δημοσιογραφικές έρευνες (ενν: για το Δαφνί), έγινε απ’ την ημερήσια εφημερίδα “Πρωΐα” κατά το 1938. Ο συνεργάτης τότε, ποιητής Κώστας Βάρναλης, ερχόταν πάνω από ένα μήνα καθημερινά στο Νοσοκομείο, με συνοδεία πάντα σκιτσογράφου ή φωτογράφου. Στο διάστημα τούτο, έλαβε την ευκαιρία να γνωρίση από κοντά τη ζωή του Ψυχιατρείου και να μελετήση με άνεση τους αρρώστους, καταναλώνοντας συνεχώς ολόκληρη την ημέρα του μέσα σ’ αυτό. Οι εντυπώσεις του δημοσιεύονταν κάθε μέρα, μαζί με τα σχετικά σκίτσα και συχνά με κρίσεις και συμπεράσματά του. Πολύ αργότερα, τα ουσιαστικότερα μέρη της έρευνας ενοποιήθηκαν σε βιβλίο με τον τίτλο “ΑΛΗΘΙΝΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ” (“Μια φανταστική Πολιτεία), με τον οποίο μπορεί και σήμερα να τη βρη κανεί, ενσωματωμένη στα “Άπαντα” του ποιητή”.

.

Βάρναλης-δημοσιογραφική ταυτότητα

.

Και συνέχιζε, δείχνοντας απερίφραστα με τα λόγια του, την εκτίμηση του για τον τρόπο που έφερε σε πέρας την δημοσιογραφική του αποστολή, ο ποιητής:

Ο,τι πάντως εντυπωσίασε, όσους είχαν τότε την ευκαιρία να τον παρακολουθήσουν στο έργο του, ήταν η ικανότητά του να δίνη λιτά, με λίγες αδρές γραμμές, τις πιο ακριβείς και τέλειες περιγραφές των αρρώστων και της κατάστασης τους και προ παντός το εκπληκτικό αισθητήριο του, που τον οδηγούσε στο να βλέπη σε βάθος και να ξεχωρίζη πράγματα, τα οποία μόνο έμπειρη Ψυχιατρική σκέψη θα μπορούσε να συλλάβη.

Η έρευνα απέβλεπε σε άλλους στόχους και με τη λογοτεχνική δομή της έπαιρνε διαφορετικό χαρακτήρα, ωστόσο έδινε παραστατική εικόνα της ζωής του Ψυχιατρείου, αλλά και του έργου που γινόταν εκεί και τούτο, ήταν την εποχή εκείνη αποστομωτική απάντηση στους επικριτές του”.

Είναι ευχής έργον που διασώθηκαν αυτές οι πληροφορίες και μπορούμε κι εμείς σήμερα να έχουμε μια εμπεριστατωμένη εικόνα μεταξύ άλλων και για τον τρόπο που δούλεψε το θέμα του ο Βάρναλης. Γιατί όμως ονόμασε το βιβλίο του έτσι; Ο ίδιος εξηγεί:

«Οι «Αληθινοί άνθρωποι» είναι κι αυτοί πορτραίτα ζωντανών ανθρώπων, αλλ’ από τον κόσμο των ψυχοπαθών. Τους ονομάζω ‘αληθινούς’, γιατί σχεδόν όλοι τους είναι ειλικρινείς και κανένας τους δεν υποκρίνεται το ρόλο του«.

Ο υπότιτλος του δεύτερου μέρους του βιβλίου είναι: «Μια φανταστική πολιτεία-Ο κόσμος του πνευματικού σκοταδιού» και προφανώς ο Φιλανδριανός τον δανείστηκε μεταγενέστερα και τιτλοφόρησε το δικό του έργο: «Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών-Το Δαφνί ..μια φανταστική πολιτεία«, αν και δεν το αναφέρει κάπου.

.

Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών-Κ. Φιλανδριανός

.

Το αντίτυπο της έκδοσης του Βάρναλη που έχω εγώ στα χέρια μου πάντως έχει τον γενικό τίτλο «Άνθρωποι«, κυκλοφόρησε το 1990 απ’ τις εκδόσεις «Κέδρος» και πλαισιώνεται με σχέδια του Ευθ. Παπαδημητρίου. Όπως και στην περίπτωση του βιβλίου του Φιλανδριανού, έτσι και τώρα, τηρώ κατά το δυνατόν τη σύνταξη κι ορθογραφία του πρωτότυπου κειμένου.

Η εκτίμηση των δύο ανδρών προφανώς ήταν αμοιβαία, γιατί κι ο ποιητής χωρίς να αναφέρει το όνομα του Φιλανδριανού, εκφράζεται θετικότατα για τον Διευθυντή του Ψυχιατρείου. Εξαίρει επίσης το έργο των γιατρών και των νοσηλευτών που τον συνόδευαν και τον διευκόλυναν στο έργο του:

«Έξω στη μισοβάρβαρη κοινωνία των γνωστικών, οι τρελοί υποφέρανε και υποφέρουν ακόμα και σήμερα τα πάνδεινα. Τους έχουνε μπαίγνιο. Τους χτυπάνε, τους πετροβολάνε, τους ερεθίζουν οι γνωστικοί, για να γελάνε. Απ’ το αποκαρδιωτικό, το σαδιστικό θέαμα, μας απαλλάξανε τα ψυχιατρεία (…) Όχι σπάνια οι τρελοί δαγκάνουν ή ξεσκίζουν με τα νύχια τους ή πάνε να πνίξουν τους νοσοκόμους’ μα οι νοσοκόμοι δεν επιτρέπεται να ‘εκδικούνται’. Οι τρελοί, όπως είπαμε, είναι άρρωστοι, που δεν έχουν ευθύνη για τις πράξεις τους. Επίσης έχει καταργηθεί ο ζουρλομανδύας, γιατί εμποδίζει τις κινήσεις των αρρώστων και τους στεναχωρεί. Για τους επικίνδυνους και σε κείνους που βρίσκονται σε παροξυσμό της μανίας τους, εφαρμόζεται το μέτρο της ‘καθήλωσης’. τους δένουν τα χέρια στα σίδερα του κρεβατιού με ειδικούς ιμάντες ή τους δένουν το ένα πόδι στον τοίχο μέσα σε απομονωτήρια (…) Μέσα στο ψυχιατρείο οι άρρωστοι γλυτώνουν πρώτα πρώτα από τα μαρτύρια των γνωστικών. Ύστερα τρώνε καλά, ντύνουνται καλά, κοιμούνται σε κανονικές ώρες, έχουν καθαριότητα και αναπνέουν τον καθαρό αέρα του βουνού και των πεύκων«.

 Και περιγράφει τα όσα αντίκρυσε στο Δαφνί, πιο συγκεκριμένα, παρακάτω:

«Λίγοι θα ξέρουνε, πως το Δημόσιο Ψυχιατρείο αποτελεί μιαν ολάκερη πολιτεία με δυο χιλιάδες ψυχομέτρι. Πολιτεία με βασιλιάδες, με πρωθυπουργούς, με μεγάλους συγγραφείς και δισεκατομμυριούχους! Στην πολιτεία αυτή δεν υπάρχει Λόγος, δεν υπάρχει Συνείδηση, δεν υπάρχει Χρόνος, δεν υπάρχει τόπος. Κι όταν υπάρχουν ως ένα βαθμό, το περιεχόμενο κ’ η λειτουργία τους είναι πολύ διαφορετικά εκεί μέσα απ’ ο,τι είναι έξω (…) Πάμε επίτηδες απόγεμα, γιατί οι άρρωστοι κυκλοφορούνε λεύτερα στις αυλές. Έτσι θα μπορέσουμε να τους ιδούμε και να κουβεντιάσουμε μαζί τους. Το πρωί, άμα δυναμώσει ο ήλιος τους κλειούνε στα διαμερίσματα τους, γιατί ο ήλιος τους πειράζει. Δεν υπάρχουν υπόστεγα στην αυλή (…) Άλλοι ανεβοκατεβαίνουνε για δουλειές, άλλοι στέκονται όρθιοι κι άλλοι κατάχαμα ακουμπώντας τη ράχη στον τοίχο (…) φορούν αμπέχωνα και πανταλόνι από γκρίζα ερέα ή από λινό χακί. Πολλοί είναι μονάχα με το πουκάμισο. Λιγοστοί φορούνε στο κεφάλι τους ένα δίκωχο πηλήκιο από την ίδια γκρίζα αρέα (…) Μερικοί κουβαλάνε μέρα-νύχτα στην τσέπη του αμπέχωνου, ή στην πίσω τσέπη του πανταλονιού το τενεκεδένιο κύπελο του νερού και του τσαγιού, πλακουτσωμένο από τις δύο μεριές, για να χωράει καλύτερα. Νομίζεις πως βρίσκεσαι μάλλον σε στρατώνα μετά τα βραδινά γυμνάσια παρά σε ψυχιατρείο«.

.

.

(συνεχίζεται)

.

.

*Τα πνευματικά δικαιώματα των έργων του ποιητή, ανήκουν στην κόρη του, Ευγενία Βάρναλη και στις εκδόσεις «Κέδρος«. 

**Η φωτογραφία της δημοσιογραφικής ταυτότητας του Κώστα Βάρναλη, είναι απ’ το αφιέρωμα της εφημερίδας «Ριζοσπάστης» στον μεγάλο ποιητή, που μπορείτε να δείτε εδώ.

.

.

.

.