«Luoghi di esilio». L’abiezione nella Polis e il trionfo dell’indifferenza: il caso di Leros – Της Δήμητρας Τσέκου

Καιρό τώρα, σκεφτόμουν την πιθανότητα ν’ ανεβαίνουν στο blog κείμενα και σε άλλες γλώσσες, εκτός απ’ τα ελληνικά μιας και έρχονται εδώ πολλοί επισκέπτες από ξένες χώρες, κι η συνάντηση -έστω και μέσω ίντερνετ-, με τη Δήμητρα Τσέκου, βοήθησε ώστε να ευοδωθεί αυτό το σχέδιο. Επιπλέον, γράφει για το προσφυγικό, το πώς θεωρεί ότι βαίνουν τα πράγματα κατά τη γνώμη της και για μένα το συγκεκριμένο θέμα, έχει νόημα να είναι διαρκώς στην επικαιρότητα. Γιατί δεν πρέπει να συνηθίσουμε τη φρίκη ή ν’ αδιαφορούμε για το δράμα τόσων ανθρώπων. Το κείμενο και οι φωτογραφίες που αναδημοσιεύονται σήμερα λοιπόν εδώ, έστω και με κάποια καθυστέρηση (που οφείλεται μόνο στους δικούς χρονικούς περιορισμούς), είναι δικά της κι εστιάζει στην περίπτωση της Λέρου.

Leros, un’isola con 8.500 abitanti, all’estremità sud-orientale dell’Egeo nel Dodecaneso, vicino a Patmos: un’isola la cui storia e identità sono ormai intrecciate strutturalmente all’immagine dell’esclusione sociale e alla malattia mentale, cui si aggiunge ora la condizione disperata dei richiedenti asilo.

A Leros, dove l’hotspot può ospitare un massimo di 700 persone, sono accolti ora circa 2500 rifugiati, 70 dei quali ospitati in una struttura per gruppi vulnerabili che, guardando agli standard greci, può essere definita esemplare, mentre altri 100 (per lo più famiglie) vivono in 18 appartamenti all’interno del contesto del grande edificio. La maggioranza, quella che non può essere accolta all’hotspot, si trova però ora in tende, nell’area adiacente dell’ex ospedale psichiatrico, fra edifici vuoti e fatiscenti, le cui condizioni sono a dir poco miserabili, e dove per altro ancora si trovano in circa 200 sofferenti mentali.

La memoria di uno spazio di violenza, di abbandono e di arbitrio quale quello dell’ospedale psichiatrico di Leros viene oggi riattivata dalle nuove scene di abbandono, sullo sfondo dei frequenti scontri che oppongono oggi una parte della popolazione sia agli operatori che lavorano nell’hotspot sia a coloro che vi sono ospitati. Di fatto si tratta di »quasi rifugiati», poiché le esperienze raccontate alle commissioni territoriali da questi “indesiderati” non sono sufficienti per ottenere il diritto d’asilo. Purtroppo, sono «solo» immigrati e vengono così condotti e reclusi negli hotspot.

In queste settimane la crisi cui assistiamo non è resa atroce solo dal fatto che la struttura che accoglie i migranti è inadeguata da qualsivoglia punto di vista, ma anche dal dato che vede questo spazio di reclusione generare un paradossale senso di sicurezza nella popolazione locale: la necessità di proteggere la propria integrità è diventata pensabile solo a condizione di immaginare che altre persone siano private di ogni possibilità di movimento, o addirittura espulse.

La situazione è peggiorata ancor più durante la pandemia da Coronavirus. Ma, come se tutto ciò non bastasse, si aggiungono ora le misure prese dal governo Mpakogiani che, nel centro di Atene, ha deciso di rendere più profonda la ferita sociale che oppone la popolazione greca ai nuovi arrivati compiendo un gesto dal valore simbolico drammatico. Si tratta della demolizione delle panchine di pl. Victoria al centro di Atene, dove molti dei migranti in cerca di casa riposavano e “alloggiavano” in modo precario. Ora anche questo territorio effimero viene loro negato.

Lo spazio sociale si sta restringendo. Le panchine vengono rimosse, come in altre città d’Europa, il pensiero stesso sembra soffocare fra divieti e decreti che non permettono a questi uomini e a queste donne nemmeno di riposare. Agendo contro centinaia di rifugiati, molti dei quali madri con bambini, le istituzioni greche esprimono il volto più cupo delle contemporanee politiche migratorie, e rendono evidenti le trasformazioni della nozione di cittadinanza. I »senza panchine» sono solo un’altra espressione della disumanità strutturale del nostro presente.

Sarebbe interessante proporre una lettura psicodinamica e interrogarsi sul fatto che la misura che ha creato i »senza panchine» è apparsa a qualcuno un gesto fra i «meno» violenti, quando lo si confronti con le immagini delle espulsioni brutali e o delle persone annegate in mare dopo essere state abbandonate.

Siamo di fatti immersi in una logica di guerra infinita, e la Grecia pensa già al conflitto con la Turchia che si prepara nei mari di Egeo.

I fatti evocati ci portano a ricordare il pensiero di Agamben[1]e di Bauman[2]. Nuda vita. Nuda indicherebbe, un ipotetico grado zero della vita, vita in quanto tale, “semplice esistenza biologica”, e richiama l’immagina opposta di una vita vestita, più o meno umana, più o meno parlante, la vita che conosciamo e incontriamo ovunque, e di cui la prima rappresenterebbe il residuo, o il fondamento, o la parte più intima. Questo concetto, utilizzato ampiamente negli ultimi anni, riflette abbastanza fedelmente ciò al quale assistiamo oggi al centro di Atene, dove la scelta di eliminare le panchine semplicemente cancella ogni immagine di umanità, senza lasciare, ai nuovi indesiderati, alla loro stanchezza, nemmeno la possibilità di un nudo diritto biologico a riposare, a dormire. La popolazione autoctona, sostengono i governatori, avrà però la possibilità di nuovi posti di lavoro, visto che i centri di detenzione amministrativa, caratterizzati dal più basso livello assistenzialistico e pensato sui modelli del controllo sociale, avranno bisogno di manodopera…

Tutto è cambiato dai tempi in cui Foucault[3]scriveva del grande internamento e del progetto dei moderni manicomi: l’Hôtel-Dieu accoglierà solo alienati; Bethlem Royal Hospital a Londra accoglierà solo lunatici, ma nella generalità dei casi i folli, i furiosi, i sifilitici, gli insufficienti mentali saranno mescolati e confusi in quella che diventerà spesso solo una prigione: come appunto nell’ospedale psichiatrico di Leros, uno dei più mostruosi d’Europa.[4]Cosa accadrà in Grecia con i rifugiati?

Immigrati e stranieri sono oggi ammassati, i loro corpi mescolati e chiusi negli hotspot: troppo numerosi e “pericolosi”, sono soggetti da sorvegliare. Sull’isola di Leros vediamo in questi mesi crescere una tragica modalità di comunicazione tra la popolazione e i cittadini stranieri: segnata dal puro distanziamento sociale, come già accaduto altrove, Leros è diventata uno spazio di reclusione e di isola-mento: un’isola di confine, il paese-confine di un’Europa che sembra incapace di pensare modi diversi di accogliere e di proteggere.

In questo orizzonte di abbandono si aggiunge l’avvenimento di qualche notte fa a Moria. ll campo profughi è stato evacuato in seguito a un incendio, divampato in più punti per ragioni ancora da chiarire. Il campo è stato parzialmente evacuato. La struttura al momento dell’incendio accoglieva 12.700 richiedenti asilo (quattro volte più della sua capienza teorica) ed è il più grande d’Europa.

La polis è malata, la polis sanguina e non sa più cosa fare dei suoi morti, della terra in fiamme e delle persone obbligate ad un nuovo esodo, senza destino. Una nuova malattia che distrugge la Città, e non è un’assurda maledizione degli dei o un disastro naturale. Nasce dalle contraddizioni politiche e sociali, innescando il conflitto delle persone con quelle forze che di solito chiamiamo «fato», scrive Savvas Mixail,[5]autore di tanti testi filosofici e antropologici. Seguendo le sue parole proviamo a comprendere perché la città muore a se stessa, escludendo, nell’indifferenza, gli ultimi. Il concetto di miasma è stato sempre uno dei principi regolatori, invocato per dare alla Polis la possibilità di sopravvivere: senza l’eliminazione dello scarto fuori dalle mura della città, i cittadini vivevano sotto il la minaccia di una disintegrazione sempre possibile, sempre vicina. La reclusione nei campi, l’abbandono, la cancellazione delle panchine ne sono lo strano sintomo. È questo che stiamo osservando in modo massiccio anche nel campo di Moria, a Leros, ad Atene e altrove.

[1] Giorgio Agamben (1995), Homo Sacer. Il potere sovrano e la vita nuda. Torino: Einaudi.

[2] Zygmut Bauman (2017), Vite di scarto. Bari, Laterza. Bauman, Z. (2017). Vite di scarto. Bari, Laterza.

[3] Michel Foucault (1972), Histoire de la folie à l’âge classique, Paris, Gallimard.

[4] [Sulle vicende di Leros, isola di detenzione, di esclusione, di torture, cfr. lo splendido romanzo di Simona Vinci (2016), La prima verità. Torino, Einaudi. Nel manicomio di Leros un progetto ispirato a Basaglia avrebbe operato in anni recenti un complesso processo di deistituzionalizzazione].

[5]Μιχαήλ, Σ. (2020), Αντιγόνη Αντί Θεος Αντι Τύραννος, Εκδόσεις Άργα, Ιούλιος.

Πρωτοβουλία ‘Ψ’: «Από τις «Λέρους» των νησιών στα «περίκλειστα κέντρα» της ηπειρώτικης Ελλάδας»

Σε μία ανιστόρητη απόφαση ενάντια σε κάθε έννοια ανθρωπιάς και κάθε διεθνούς δικαίου που απορρέει από  αυτή, η κυβέρνηση αποφάσισε να στείλει καραβιές ανθρώπων σε κλειστά κέντρα στην ηπειρωτική Ελλάδα χωρίς ίχνος δικαιωμάτων, όπως κάποτε μεταφέρονταν οι ψυχικά πάσχοντες από τα ψυχιατρεία στην Λέρο, μάλιστα κατά ειρωνική επανάληψη της ιστορίας, τους πρώτους 500-600 ανθρώπους μετέφεραν από την Λέρο με προορισμό ένα κλειστό κέντρο μέσα σε ένα στρατόπεδο στην περιοχή της Μαλακάσας, μία κλειστή δομή μέσα σε μία κλειστή δομή, και μακριά από τα μάτια της πρωτεύουσας, με στόχο την διαμονή σε σκηνές, στήνοντας άλλο ένα σκηνικό άθλιας διαβίωσης. Ταλαιπωρημένους ανθρώπους που έχουν έρθει στην Ελλάδα οι περισσότεροι μόνο με τα ρούχα τους, όσοι δεν πνίγηκαν στα νερά του Αιγαίου,  διασχίζοντας διαδρομές που ακόμα και η μεγαλύτερη φαντασία θα σάστιζε μ’ αυτές, με σκοπό την επιστροφή τους σαν θηράματα στην αφετηρία από όπου ξεκίνησαν για να σωθούν. Με τι τρόπο;  Και μετά από ποιο χρονικό διάστημα παραμονής και εξαθλίωσης;   

   
     Τέτοια κλειστά στρατόπεδα ετοιμάζει η κυβέρνηση στην Β. Ελλάδα, στα νησιά που ήδη υπάρχουν τα hotspot, αλλά και, όπου δεν τους «βγαίνει», σε ξερονήσια. Με σκοπό την, ήδη αποφασισμένη, πλήρη κατάργηση ακόμα και του δικαιώματος υποβολής αιτήματος για άσυλο .


     Επιπλέον είναι ιστορικά επιβεβαιωμένο ότι εγκλείοντας ανθρώπους σε λίγα τετραγωνικά, παράγονται ξενοφοβικά αντανακλαστικά στους κατοίκους μιας περιοχής, ενώ τοπικοί άρχοντες, κυβερνήσεις και κρατικοδίαιτες Μ.Κ.Ο παίρνουν αποφάσεις πάνω στην λογική «τι έχω να κερδίσω» και όχι «πως μπορώ να βοηθήσω».

       Παλεύουμε, για την ανάγκη χορήγησης ασύλου σε όλους/ες, ελεύθερη μετακίνηση,  ένταξή τους  σε κανονικές κατοικίες μέσα στον κοινωνικό ιστό, εκπαίδευση, υγεία, εργασία κλπ, ώστε άνθρωποι που είναι θύματα ενός ανθρωποκτόνου παγκόσμιου συστήματος να αποκτήσουν την αξιοπρέπεια που δικαιούνται. 

  Αν λοιπόν θέλουμε πραγματικά να μιλάμε για ατομική και κοινωνική ευθύνη ας γυρίσουμε τη ματιά μας κι εκεί που οι άνθρωποι συγχρωτίζονται πραγματικά. Κι αν πραγματικά έχει ένα νόημα το να μείνουμε σπίτι, ας φροντίσουμε να έχουν όλοι και όλες ένα σπίτι, ντόπιοι και μετανάστες/ριες.

  Ως Πρωτοβουλία θα είμαστε σε επαγρύπνηση, καθώς γνωρίζουμε πως αυτή η πανδημία αποτελεί μια πρώτης τάξεως «ευκαιρία» για τους κυβερνώντες να περάσουν μέτρα που σε διαφορετική περίπτωση θα συναντούσαν αντίσταση.         


      Σας προτρέπουμε να δείτε το ντοκιμαντέρ : «Λέρος Εξόριστοι στο Αιγαίο», το οποίο περιγράφει ακριβώς αυτές τις διαδρομές που έζησε το νησί της Λέρου σε όλη την διάρκεια της νεοελληνικής ιστορίας, και που δεν είναι παρά ο καθρέπτης της ιστορίας όλης της χώρας για το πως αντιμετωπίστηκαν όλοι οι διαφορετικοί, αζήτητοι, πλεονάζοντες .

A’ Μέρος: https://www.youtube.com/watch?v=6I6KUY63TpM      

Β’ Μέρος : https://www.youtube.com/watch?v=a_ul0eBHgGY


ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΓΙΑ ΕΝΑ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

Την Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου το Β’ Μέρος της εκπομπής ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ: «Λέρος, εξόριστοι στο Αιγαίο»: στην ΕΡΤ1 στις 00.15

Η παρέμβασή μας, αποσκοπούσε από την αρχή στην κατανόηση και απάντηση των βασικών αναγκών των νοσηλευομένων διαμέσου της αλλαγής της σχέσης του μόνιμου προσωπικού με αυτούς.

Προσπαθήσαμε ν’ ανατρέψουμε βαθμιαία καταπιεστικούς ιδρυματικούς ρυθμούς και συνήθειες, να «εξανθρωπίσουμε» την καθημερινή ζωή στα τμήματα. Αυτός, όμως, ο εξανθρωπισμός δεν ειδώθηκε από την αρχή παρά ως μια φάση στη διαδικασία της αποϊδρυματοποίησης και ποτέ ξεκομμένος από αυτήν.

Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου (απόσπασμα απ’ το βιβλίο «ΛΕΡΟΣ : Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής», εκδόσεις «Άγρα», 2016)

Οι «Ιστορικοί Περίπατοι» ταξιδεύουν στη Λέρο για να ανακαλύψουν το γιατί επελέγη το συγκεκριμένο νησί ως τόπος εξορίας για κοινωνικά ανεπιθύμητους ανθρώπους από την υπόλοιπη επικράτεια.

Τα Δωδεκάνησα ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Βρίσκονταν υπό ιταλική διοίκηση από το 1912 μέχρι και τη συνθηκολόγηση των Ιταλών. Στη Λέρο, λόγω της μορφολογίας του εδάφους της, οι Ιταλοί έφτιαξαν τη μεγαλύτερη στρατιωτική βάση της Μεσογείου. Τα επιβλητικά τεράστια κτήρια που κληρονόμησε αποδείχτηκαν ευχή αλλά και κατάρα για το νησί. Εκεί στεγάστηκαν μεταπολεμικά, παιδιά ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού και νεαροί αντάρτες, ψυχιατρικά ασθενείς, πολιτικοί εξόριστοι, πρόσφυγες.

Το διαβόητο Ψυχιατρείο της Λέρου αν και  έλυσε το οικονομικό ζήτημα των Λερίων με μόνιμες θέσεις εργασίας, στιγμάτισε ανεξίτηλα το νησί και τους κατοίκους του, όταν αποκαλύφθηκαν οι απάνθρωπες συνθήκες στέγασης των ψυχασθενών. Όταν το σκάνδαλο απέκτησε διεθνείς διαστάσεις, το κράτος αναγκάστηκε να σταματήσει να κωφεύει και να δώσει το πράσινο φως για να γίνουν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις.

Μια ομάδα νεαρών γιατρών και λειτουργών ψυχικής υγείας από την Ελλάδα και άλλες χώρες της Ευρώπης, ακολουθώντας τα προστάγματα της «Σχολής της Τεργέστης», κατάφεραν να κάνουν έναν ριζικό μετασχηματισμό που αμφισβήτησε το ανίατο της κλασικής Ψυχιατρικής. Οι νεκρές ψυχές των τροφίμων έγιναν ζωντανές και οι άλλοτε δεσμοφύλακες έγιναν οι καλύτεροι θεραπευτές. Η ντροπή της Ευρώπης, έγινε το παράδειγμα της Ευρώπης.  Δυστυχώς όμως, όπως συνήθως συμβαίνει, η μεταρρύθμιση έμεινε μετέωρη, λόγω έλλειψης κονδυλίων αλλά και ενδιαφέροντος από τους ιθύνοντες.Ο Θοδωρής Μεγαλοοικονόμου, διευθυντής ψυχίατρος του Ψυχιατρείου τότε, κατά τη διάρκεια της μεταρρύθμισης και ο φωτογράφος Νίκος Παναγιωτόπουλος, που αποκάλυψε το κολαστήριο  της Λέρου για το περιοδικό «Ταχυδρόμος», είναι οι συνοδοιπόροι μας σ’ αυτό το συγκλονιστικό ταξίδι, του οποίου το Α’ Μέρος μπορείτε να το παρακολουθήσετε εδώ.

.

Παρουσίαση- αρχισυνταξία: Μαριλένα Κατσίμη.

Σκηνοθεσία: Έλενα Λαλοπούλου.

Διεύθυνση παραγωγής: Ελένη Ντάφλου.

Διεύθυνση φωτογραφίας: Γιώργος Πουλίδης.

.

Πηγή: ΕΡΤ

Στην ΕΡΤ1 και στην εκπομπή ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ: «Λέρος, εξόριστοι στο Αιγαίο» (Α΄και Β΄ μέρος) 20 & 27.02.2020

Η πιο μεγάλη μας δυσκολία σε όλα τα επίπεδα της παρέμβασης στο ψυχιατρείο ήταν να περάσει, στο εσωτερικό του θεσμού, η αντίληψη (και η αντίστοιχη αντιμετώπιση) των νοσηλευομένων ως υποκειμένων και όχι ως «πραγμάτων» και «αντικειμένων» -να τους δούμε, και να σχετιστούμε μαζί τους, ως άτομα με ανάγκες και επιθυμίες, που πρέπει να κατανοηθούν και ν’ απαντηθούν, καθώς και δικαιώματα που πρέπει να γίνουν σεβαστά.

Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου (απόσπασμα απ’ το βιβλίο «ΛΕΡΟΣ : Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής», εκδόσεις «Άγρα», 2016)

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ 
Με τη Μαριλένα Κατσίμη

Οι «Ιστορικοί Περίπατοι» έχουν σκοπό να αναδείξουν πλευρές της ελληνικής Ιστορίας άγνωστες στο πλατύ κοινό με απλό και κατανοητό τρόπο.

Η εκπομπή-ντοκιμαντέρ επιχειρεί να παρουσιάσει την Ιστορία αλλιώς, την Ιστορία στον τόπο της. Με εξωτερικά γυρίσματα στην Αθήνα ή την επαρχία σε χώρους που σχετίζονται με το θέμα της κάθε εκπομπής, καθώς και με «εκμετάλλευση» του πολύτιμου Αρχείου της ΕΡΤ και άλλων φορέων.

Ημερομηνία μετάδοσης: Πέμπτη 20 Φεβρουαρίου 2020
και Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου 2020, στις 00:15
«Λέρος, εξόριστοι στο Αιγαίο»
(Α΄ και Β΄ μέρος)

Οι «Ιστορικοί Περίπατοι» ταξιδεύουν στη Λέρο για να ανακαλύψουν το γιατί επελέγη το συγκεκριμένο νησί ως τόπος εξορίας για κοινωνικά ανεπιθύμητους ανθρώπους από την υπόλοιπη επικράτεια.

Τα Δωδεκάνησα ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Βρίσκονταν υπό ιταλική διοίκηση από το 1912 μέχρι και τη συνθηκολόγηση των Ιταλών. Στη Λέρο, λόγω της μορφολογίας του εδάφους της, οι Ιταλοί έφτιαξαν τη μεγαλύτερη στρατιωτική βάση της Μεσογείου. Τα επιβλητικά τεράστια κτήρια που κληρονόμησε αποδείχτηκαν ευχή αλλά και κατάρα για το νησί. Εκεί στεγάστηκαν μεταπολεμικά, παιδιά ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού και νεαροί αντάρτες, ψυχιατρικά ασθενείς, πολιτικοί εξόριστοι, πρόσφυγες.

Το διαβόητο Ψυχιατρείο της Λέρου αν και  έλυσε το οικονομικό ζήτημα των Λερίων με μόνιμες θέσεις εργασίας, στιγμάτισε ανεξίτηλα το νησί και τους κατοίκους του, όταν αποκαλύφθηκαν οι απάνθρωπες συνθήκες στέγασης των ψυχασθενών. Όταν το σκάνδαλο απέκτησε διεθνείς διαστάσεις, το κράτος αναγκάστηκε να σταματήσει να κωφεύει και να δώσει το πράσινο φως για να γίνουν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις.

Μια ομάδα νεαρών γιατρών και λειτουργών ψυχικής υγείας από την Ελλάδα και άλλες χώρες της Ευρώπης, ακολουθώντας τα προστάγματα της «Σχολής της Τεργέστης», κατάφεραν να κάνουν έναν ριζικό μετασχηματισμό που αμφισβήτησε το ανίατο της κλασικής Ψυχιατρικής. Οι νεκρές ψυχές των τροφίμων έγιναν ζωντανές και οι άλλοτε δεσμοφύλακες έγιναν οι καλύτεροι θεραπευτές. Η ντροπή της Ευρώπης, έγινε το παράδειγμα της Ευρώπης.  Δυστυχώς όμως, όπως συνήθως συμβαίνει, η μεταρρύθμιση έμεινε μετέωρη, λόγω έλλειψης κονδυλίων αλλά και ενδιαφέροντος από τους ιθύνοντες.

Ο Θοδωρής Μεγαλοοικονόμου, διευθυντής ψυχίατρος του Ψυχιατρείου τότε, κατά τη διάρκεια της μεταρρύθμισης και ο φωτογράφος Νίκος Παναγιωτόπουλος, που αποκάλυψε το κολαστήριο  της Λέρου για το περιοδικό «Ταχυδρόμος», είναι οι συνοδοιπόροι μας σ’ αυτό το συγκλονιστικό ταξίδι.

Παρουσίαση- αρχισυνταξία: Μαριλένα Κατσίμη.

Σκηνοθεσία: Έλενα Λαλοπούλου.

Διεύθυνση παραγωγής: Ελένη Ντάφλου.

Διεύθυνση φωτογραφίας: Γιώργος Πουλίδης.

.

Πηγή: ΕΡΤ

Βιβλιοπαρουσίαση 19/6 στις 7.30μμ και συζήτηση με τον Θ. Μεγαλοοικονόμου: “Λέρος. Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής”

Περισσότερες πληροφορίες εδώ.

«Τα Τετράδια Ψυχιατρικής»: Αφιέρωμα «Λέρος 25 χρόνια μετά»

.

Τετράδια Ψυχιατρικής-Λέρος 25 χρόνια μετά α

.

Πριν λίγο καιρό κυκλοφόρησε το νέο τεύχος του περιοδικού “Tα Τετράδια Ψυχιατρικής” (Νο 5,6) με αφιέρωμα στα 25 χρόνια από το εγχείρημα της αποασυλοποίησης στη Λέρο και πολλά ακόμη ενδιαφέροντα θέματα, όπως άρθρα για τους Ανθρώπους που Ακούνε Φωνές και όχι μόνο.

.

Στο αφιέρωμα, συμπεριλαμβάνονται κάποιες εισηγήσεις από την ημερίδα που έκανε η “Πρωτοβουλία για ένα Πολύμορφο Κίνημα στην Ψυχική Υγεία” στις 13/2/2016 (εδώ οι λεπτομέρειες), πράγμα που σημαίνει πως σήμερα θα παρουσιάσω εδώ αποσπάσματα από τις ομιλίες ανθρώπων που πορευόμαστε μαζί χρόνια, ποικιλοτρόπως κι η επιλογή ήταν δύσκολη.

.

Η πρώτη εισήγηση είναι του συναδέλφου ψυχολόγου, Γιώργου Ευθυμίου κι αφορά την εμπειρία παρέμβασης της εθελοντικής ομάδας φοιτητών του τμήματος Ψυχολογίας του ΑΠΘ, τον Ιούλιο του 1999 κι του 2000 στο ΚΘ Λέρου.

.

Η δεύτερη είναι της ψυχολόγου Δέσποινας Κωστοπούλου κι έχει τίτλο: “Πρόσφυγες και τραύμα:Από τη βία του πολέμου στη βία του εγκλεισμού”. Ας μη ξεχνάμε πως “πρόσφυγες κατακλύζουν το νησί της εξορία και στοιβάζονται στους χώρους του ψυχιατρείου” πια, όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο.

.

Η τρίτη εισήγηση, “Η γλώσσα της αλλαγής”, είναι αυτή της ψυχολόγου Μαρίας Γιαννοπούλου και της στενής μου φίλης, κοινωνικής λειτουργού, Ρεβέκκας Θεοδωροπούλου κι απ’ αυτήν επέλεξα αρχικά το ακόλουθο απόσπασμα:

.

Ανατρέχοντας στα προσωπικά μας βιώματα ανακινήθηκαν μνήμες και εικόνες διττού περιεχομένου, σοκαριστικές αλλά και ανατρεπτικές. Εικόνες με δεκάδες κρεββάτια, κολλητά το ένα πάνω στο άλλο, χωρίς ίχνος οποιασδήποτε μορφής αξιοπρεπούς ιδιωτικού ή κοινόχρηστου χώρου. Με υποτυπώδεις τουαλέτες και μπάνια, όταν αυτά υπήρχαν. Ανθρώπους που δεν γνώριζαν να ντύνονται, αλλά κυκλοφορούσαν με κάτι υποτυπώδεις τσουβαλένιους σάκους γκρι χρώματος χωρίς παπούτσια. Ανθρώπους που έτρωγαν χωρίς μαχαιροπίρουνα, μόνο με τα χέρια. Γυμνά σώματα μέσα σε μια διάχυτη μυρωδιά ούρων και περιττωμάτων. Ανθρώπους με χαμόγελα στο κενό, σαπισμένα δόντια και ουλές… Στα πρόσωπά τους ο χρόνος σταματημένος…

.

Αυτές τις εικόνες αντίκρισαν τότε όσες-οι πήγαν εκεί. Κι αποφάσισαν ν’ αντιτάξουν ένα άλλο παράδειγμα:

.

Αντιπαραθέσαμε μια νέα υπόθεση για την ψυχική αρρώστια θεωρώντας τη σαν οδύνη και δυσφορία. Στόχος μας ν’ αποδώσουμε αξιοπρέπεια στη διαφορά των αρρώστων, ν’ αποδώσουμε δηλαδή δυνατότητες να εκφράσουν τα υποκείμενα την οδύνη που προκαλεί η αρρώστια, δίνοντας προσοχή στις αντιφάσεις που την συνθέτουν. Να δώσουμε χρόνο και χώρο να εκφραστεί μια παραγωγική αλληλεπίδραση και διαλεκτική συναλλαγή προς μια πλουσιότερη “υποκειμενοποίηση” του ανθρώπου. Να δοθεί η δυνατότητα στους βωβούς να μιλήσουν, στους αθέατους να γίνουν ορατοί”.

.

Το πως έγινε αυτό περιγράφεται τόσο στη συνέχεια του ίδιου άρθρου, όσο και στο επόμενο που είναι η εισήγηση της ψυχολόγου, Χρύσας Κραβαρίτη και μας μεταφέρει μια απ’ τις πολλές συγκινητικές ιστορίες που εκτυλίχτηκαν στη Λέρο. Τίτλος: “Από τη σιωπή του Ασύλου στη συνάντηση με την “καλή μεγάλη μουσική”.

.

Κι έπειτα ακολουθούν δύο κείμενα για τους Ανθρώπους που Ακούνε Φωνές, όπως σας εξήγησα στην αρχή. Το πρώτο υπογράφεται απ’ τις Μαρία-Ευαγγελία Δαϊλάκη και Ευγενία Γεωργάκα. Πρόκειται για μια “εργασία που παρουσιάζει τα ευρήματα μιας μελέτης που διερεύνησε το ξεκίνημα, τη λειτουργία και το μέλλον των ομάδων αυτοβοήθειας του ελληνικού «Δικτύου Ανθρώπων που Ακούνε Φωνές» και το διάβασα με μεγάλο ενδιαφέρον μιας κι ως τώρα, κατά τη διάρκεια της πενταετούς λειτουργίας του, δεν είχε υπάρξει αντικείμενο επιστημονικής μελέτης.

Πρόθεση και προσωπική επιδίωξη των ερευνητριών” αναφέρεται στη “Συζήτηση” πως μεταξύ άλλων “είναι η παρούσα έρευνα να γνωστοποιήσει την προσπάθεια του ελληνικού Δικτύου και πιθανόν να εμπνεύσει ανθρώπους σε πόλεις όλης της Ελλάδας να συμμετέχουν στο Δίκτυο, ξεκινώντας νέες ομάδες”.

.

Στη συνέχεια μελέτησα το πολύ σημαντικό άρθρο “Γιατί να μιλήσει κανείς με τις προκλητικές φωνές;” των Dirk Corstens, Rufus May και Eleanor Longden, σε μετάφραση του ψυχίατρου Λυκούργου Καρατζαφέρη κι από εκεί ξεχώρισα αυτό το απόσπασμα απ’ την εισαγωγή:

.

Πολλοί άνθρωποι που ακούνε “δύσκολες” φωνές έχουν διαπιστώσει ότι το δύσκολο σημείο στην προσπάθειά τους να τα βγάλουν πέρα μαζί τους βρίσκεται στην ανεύρεση ποικίλλων τρόπων συνομιλίας μαζί τους και κατανόησης τους. Η διερεύνηση των κινήτρων των φωνών και η ανακάλυψη ποικίλλων τρόπων συσχέτισης μαζί τους βοηθάει στην αλλαγή της σχέσης ανάμεσα στις φωνές και τον άνθρωπο που τις ακούει. Τεχνικές προερχόμενες από διαφορετικές ψυχολογικές και ψυχοθεραπευτικές παραδόσεις, όπως η Ψυχολογία της Μορφής (Gestalt), o Διάλογος με τις Φωνές (Voice Dialogue), η Συνδιαλεκτική Ανάλυση (Transactional Analysis) και το Ψυχόδραμα, χρησιμοποιούν καρέκλες προκειμένου να εκδραματίσουν διάφορους ρόλους και σχέσεις, έτσι ώστε οι άνθρωποι να βοηθηθούν στην επίλυση συγκρούσεων και να ανακτήσουν τη δύναμη τους”.

.

Πως επιτυγχάνεται αυτό; Δουλεύοντας ως εξής: “Στην πρακτική του “Διαλόγου με τις Φωνές”, ο συνεντευκτής , ο οποίος δεν αποκαλείται “θεραπευτής” αλλά “διευκολυντής”, βοηθάει στη διερεύνηση αυτών των διαφορετικών εαυτών θέτοντάς τους, στον ένα μετά τον άλλον, απλές ερωτήσεις. Ο διευκολυντής ζητάει από το άτομο να επικεντρωθεί σε έναν εαυτό του (για παράδειγμα στον “προσανατολισμένο στο να αρέσει”, στο “εσωτερικό παιδί”, στον “ηγέτη” κ.ο.κ.) και να μπει στη θέση αυτού του συγκεκριμένου εαυτού με το να καθίσει σε μια διαφορετική θέση στο δωμάτιο. Πρόκειται για μια φυσική ένδειξη ότι μιλά κανείς για ένα διαφορετικό τμήμα του εαυτού του”.

.

Διαβάζοντας το τεύχος θα μάθετε περισσότερα, αλλά εγώ θα σταθώ, πριν κλείσω αυτή την παρουσίαση σε τρία ακόμη άρθρα. Το πρώτο του Michael Smith σε μετάφραση του κοινωνικού ανθρωπολόγου Νίκου Λάιου, είναι απ’ το περιοδικό “Science for the People”, για το οποίο έκανα ήδη λόγο εδώ κι έχει τίτλο: “Κοινωνιοβιολογία: Εργαλείο Κοινωνικής Καταπίεσης». Πριν πολλά χρόνια είχα διαβάσει το βιβλίο του Κόνραντ Λόρεντς γι’ αυτή την επιστήμη κι έτσι είχα και προσωπικό ενδιαφέρον να δω τι αποφαίνονται γι’ αυτό το θέμα οι συντάκτες του περιοδικού. Για να το δούμε μαζί:

.

Τέτοιες θεωρίες χρησιμοποιήθηκαν και χρησιμοποιούνται για την καταπίεση των εργαζομένων ανθρώπων και μειονοτικών ομάδων, και για τη διάδοση μιας ιδεολογίας που κατηγορεί το θύμα των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων για τα προβλήματα της κοινωνίας (…) Ο λόγος επιβίωσης αυτών των διαρκώς επανεμφανιζόμενων ντετερμινιστικών θεωριών είναι ότι σταθερά τείνουν να παρέχουν μια γενετική αιτιολόγηση της καθεστηκυίας τάξης πραγμάτων και των υφιστάμενων προνομίων ορισμένων ομάδων σύμφωνα με την κοινωνική τάξη, τη φυλή, το φύλο. Ιστορικά, ισχυρές χώρες ή κυρίαρχες ομάδες στο εσωτερικό τους έχουν αντλήσει υποστήριξη για τη συντήρηση ή διερεύνηση της ισχύος τους από αυτή την παραγωγή της επιστημονικής κοινότητας (…) Αυτές οι θεωρίες παρείχαν σημαντικό υπόβαθρο στην ψήφιση των νόμων στείρωσης και των νόμων περιορισμού της μετανάστευσης στις ΗΠΑ μεταξύ 1910 και 1930, καθώς επίσης και στις πολιτικές ευγονικής που οδήγησαν στη δημιουργία των θαλάμων αερίων στη Ναζιστική Γερμανία”.

.

Γι’ αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τι πρεσβεύει η Κοινωνιοβιολογία, όσο και άλλες επιστήμες ή ψευδοεπιστήμες.

.

Το δεύτερο άρθρο που προσωπικά ξεχώρισα, είναι αυτό του κοινωνιολόγου-εγκληματολόγου Παναγιώτη Τριανταφύλλου με τίτλο: “Πρόληψη της παραβατικότητας ανηλίκων: Έγκαιρη ψυχοκοινωνική παρέμβαση και εναλλακτικές της ποινικής διαχείρισης πρακτικές». Έχοντας δουλέψει εθελοντικά στη Θεσσαλονίκη με παιδιά και εφήβους που η συμπεριφορά τους είχε χαρακτηριστεί παραβατική και κάποιοι απ’ αυτούς είχαν φυλακιστεί, καταλαβαίνετε πως είχα σημαντικό λόγο για να εστιάσω σε ορισμένα σημεία. Για παράδειγμα στην πρόταση για μια «θεσμική πρακτική σύστασης ενός συμφώνου συνεργασίας μεταξύ των Προγραμμάτων Εναλλακτικών της Φυλάκισης για Παραβάτες Χρήστες Παράνομων Ουσιών και των Κέντρων Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας».

.

Το τρίτο κείμενο με το οποίο κλείνει αυτή η παρουσίαση είναι της ψυχολόγου ΑΘηνάς Ασημοπούλου-Μαρίνου και τιτλοφορείται: «Οι άστεγοι ψυχικά ασθενείς την περίοδο της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα». Εκεί αναφέρεται μεταξύ άλλων πως μεγάλος αριθμός αστέγων ψυχικά ασθενών στη χώρα μας είναι μετανάστες, αιτούντες άσυλο και προτείνονται συγκεκριμένες λύσεις ώστε αυτοί οι άνθρωποι να μην υφίστανται κοινωνικό αποκλεισμό. Όπως έχω ξαναγράψει, εσείς μπορείτε να βρείτε άλλα κείμενα που να σας τραβήξουν την προσοχή.

.

Τέλος, ν’ αναφέρω, πως όσες και όσοι επιθυμείτε να αγοράζετε «Τα Τετράδια Ψυχιατρικής», μπορείτε να βρείτε τα τεύχη σε κεντρικά βιβλιοπωλεία της Αθήνας (εγώ τα βρίσκω στη «Λοκομοτίβα»)  ή να επικοινωνήσετε με τις εκδόσεις «Βήτα», ώστε να σας αποσταλούν με πιο φθηνά μεταφορικά έξοδα. Αν ενδιαφέρεστε να γίνετε και συνδρομητές του σπουδαίου αυτού περιοδικού απευθυνθείτε στο email: tetradiapsy@gmail.com.

.

.

.