Οι εντυπώσεις του ποιητή Κώστα Βάρναλη απ’ το Δαφνί – Παρουσίαση του βιβλίου: “Αληθινοί Άνθρωποι”

.

Το Θωρηχτό Χουντ.

Μέρος ΙΙΙ (συνέχεια από εδώ)

.

Ας πάμε λοιπόν στο “Θωρηχτό Χουντ”, τον ενδιαφέρων “τύπο” του Ψυχιατρείου, για τον οποίο σας έκανα ήδη λόγο απ’ την προηγούμενη ανάρτηση. Ο άνθρωπος αυτός, ο Γιάννης Κ., ένας μικροκαμωμένος μελαχροινός με μαύρα αστραφτερά μάτια που δεν είχε φτάσει ακόμα τα τριάντα, ήταν “ο πιο χαριτωμένος απ’ όλους τους αρρώστους” όπως γράφει ο Βάρναλης*:

.

Έχει κάτου από τη γλώσσα του, πέντε μικρά χρωματιστά πετραδάκια: γαλάζια, κόκκινα, άσπρα, σαν εκείνα τα γυάλινα χρωματιστά πετραδάκια, που βάζουνε στα ψεύτικα δαχτυλίδια. Αυτά τα πετραδάκια είναι οι πέντε του αισθήσεις. Το καθένα απ’ αυτά αντιπροσωπεύει και μιαν αίσθηση. Άμα χάσει το πετραδάκι της όρασης, τυφλώνεται, άμα χάσει της ακοής, κουφαίνεται. Γι’ αυτό τα ΄χει μέρα-νύχτα μέσα στο στόμα του. Και μ’ αυτά κοιμάται.

-Τι είσαι Γιάννη; τον ξαναρωτά ο γιατρός.

-Εγώ είμαι χώμα, είμαι και ηλεχτρισμός, είμαι και ψάρι. Εσύ είσαι ελιά ή δεν είσαι, σε παρακαλώ;

-Γιατί σε φέραν εδώ;

-Εμένα δε με φέρνουνε. Εγώ είμαι το ‘θωρηχτό Χουντ’. Είμαι σίδερο. Υπήρξα Ηρακλής, Όμηρος, Χριστός (…)

-Μια λες, πως είσαι χώμα, μια λες, πως είσαι ψάρι, μια λες, πως είσαι βαπόρι -τι είναι αυτά; του παρατηρεί ο γιατρός

-Κάθε άνθρωπος μετατρέπεται αμέσως. Μη σου φαίνεται παράδοξο. Αυτή τη δύναμη την έχω εγώ μονάχα.

-Γιατί εσύ μονάχα;

-Γιατί με λένε Γιάννη, δε με λένε Πέτρο! (…)

-Είσαι παντρεμένος, Γιάννη;

-Γυναίκα θα πει μηχανή, θα πει κυπαρρίσι. Όταν έκλεψα τη γυναίκα μου, την πήρα μέσα στο σώμα μου. Την έχω τώρα μέσα μου, όπως εσύ είσαι στο σπίτι σου, όπως μια αρρώστια είναι μέσα σου. Η γυναίκα είναι μια ασθένεια… νύχτας”.

.

Την εποχή εκείνη, ας το διευκρινίσω δεν θεωρούνταν αντιδεοντολογικό το πείραγμα, το “κούρντισμα” όπως λεγόταν τότε, των γιατρών προς τους ασθενείς τους. Υπάρχουν και στο βιβλίο λοιπόν, τέτοιοι καταγεγραμμένοι διάλογοι σαν αυτόν που ήδη διαβάσατε, όπου κυριαρχούν η θυμηδία και το περιπαικτικό ύφος.

.

Σώζονται παρομοίως χάρη στον Βάρναλη, αντιγραφές από ιατρικές φόρμες (“αναμνηστικά” τα έλεγαν τότε) που περιείχαν ερωτήσεις των γιατρών προς τους πάσχοντες (“τι είναι αρετή;”, “τι είναι Θεός;” κ.α.) και μας δίνουν μια σαφή εικόνα για το που βρισκόταν η επιστήμη της ψυχιατρικής στα 1938 και τι ερευνούσε. Να ένα παράδειγμα απ’ το φάκελο του κ. Λ.:

.

-Τι είναι τηλέφωνο;

-Τηλέφωνο είναι ένα… τηλέφωνο, το οποίον πουλάνε και τα καταστήματα της οδού Σταδίου, το οποίον το βάζεις στο σπίτι σου, το οποίον περνά ένας τεχνίτης ένα σύρμα… μοιάζει σα φεγγάρι ή μοιάζει σαν τον άνθρωπο και αποδίδει την ακουστικήν πράξιν, το άκουσμα δηλ. Να ομιλήσεις και ν’ ακούσεις”.

.

Ρώμος Φιλύρας

.

Εκτός όμως απ’ τις επισκέψεις αυτές στο Δαφνί, ο Κώστας Βάρναλης πήγε και στο Δρομοκαΐτειο, το 1938. Για να δει τον Ρώμο Φιλύρα, που βρισκόταν έγκλειστος εκεί. Είχε προηγηθεί το εξής επεισόδιο, που ο σπουδαίος ποιητής μας περιγράφει:

.

Ξαφνικά μας παρουσιάστηκε στην οδό Σταδίου ως βασιλιάς Ρωμανός Β’ κι αρραβωνιαστικός της πριγκιπέσσας Ισλάνδας της Ιταλίας. Τότε τον παραλάβανε οι μισοβάρβαροι δανδήδες του Ζαχαράτου. Τον βάζανε στη μέση και γελούσαν εις βάρος της μεγαλύτερης λυρικής συνείδησης του καιρού μας”.

.

Όσοι επισκέπτεστε συχνά αυτό το ιστολόγιο, θα ξέρετε πως για τον Ρώμο Φιλύρα έχω γράψει κι άλλες αναρτήσεις (μπορείτε να τις δείτε εδώ, εδώ κι εδώ), μιας κι είναι απ’ τους λογοτέχνες που εκτιμώ απεριόριστα το έργο τους. Διάβασα λοιπόν με μεγάλο ενδιαφέρον όσα μας καταμαρτυρά ο Βάρναλης γι’ αυτή την επίσκεψη, για την οποία αρχικά δυσφόρησε ο Φιλύρας:

.

Μόλις μας είδε κατσούφιασε. Κι όμως είμαστε τόσο φίλοι κ’ είχαμε τόσα χρόνια να ιδωθούμε! Σούφρωσε τα φρύδια του, άρχισε να διορθώνει νευρικά τα γυαλιά του στη μύτη και δεν μπορούσε να κρύψει τη δυσφορία του. Μα του πέρασε.

Κάθησε στο τραπέζι, έβαλε στη φούχτα του μπροστά στο στόμα κι άρχισε να μας μιλάει. Μιλάει γρήγορα, μειδιά συχνά ειρωνικά και κάπου κάπου χαχανίζει σαρκαστικά (…)

-Έμαθα πως γράφεις πολύ εδώ.
-Εγώ δε γράφω… κει που θα γράφω κουταμάρες… Αν είμουνα καλά… αρρώστησα, βλέπεις. Μα και συ, όταν έπινες στην Πλάκα, δεν είσουνα καλύτερα. Είχες σκοτεινάδες… Αν είχα ανάγκη να ζήσω, θα έγραφα κανένα άρθρο...”

.

Σχέδιο ψυχικά πάσχοντα

.

Τη συνέχεια της συνομιλίας τους θα την διαβάσετε στο βιβλίο. Κι είναι νομίζω η κατάλληλη στιγμή να σας εξηγήσω πως και το πρώτο μέρος του, στο οποίο εσκεμμένα δεν αναφέρθηκα, αυτό που φέρει δηλαδή τον υπότιτλο “Ζωντανοί άνθρωποι” είναι εξίσου ενδιαφέρον, αφού περιέχει περιγραφές, αναμνήσεις, διαλόγους, πληροφορίες για μεγάλους λογοτέχνες μας όπως ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ο Λορέντζος Μαβίλης, ο Ιωάννης Κονδυλάκης (για τον οποίο αν σας ενδιαφέρει να μάθετε περισσότερα, υπάρχουν εδώ, εδώ κι εδώ κάποιες σχετικές αναρτήσεις) κ.α.

.

Για όλους αυτούς τους λόγους, αξίζει να έχετε στη βιβλιοθήκη σας ένα τέτοιο βιβλίο (πρωτοεκδόθηκε το 1939). Όσο για τον ίδιο τον Κώστα Βάρναλη, σας προτείνω να δείτε το αφιέρωμα που υπάρχει εδώ (για να καταλάβετε και ποια γεγονότα τον οδήγησαν στη δημοσιογραφία), εδώ θα βρείτε συγκεντρωμένα τα ποιήματα του κι εδώ τα βιβλία του που κυκλοφορούν απ’ τις εκδόσεις «Κέδρος».

.

Επιτρέψτε μου να κλείσω αυτό τον κύκλο των τριών αναρτήσεων, με ένα ποίημα του Ρώμου Φιλύρα που το εμπιστεύτηκε στο Βάρναλη μαζί με κάποια άλλα, εκείνη τη μέρα και το θεωρώ συγκλονιστικό:

.

Τα δάκρυα των πραγμάτων

.

Τα δάκρυα των πραγμάτων, βιργιλική μια εικόνα,

του σεντουκιού τα δάκρυα, τα δάκρυα του κομμού,

τα δάκρυα των κοκκάλων στις νύχτες του Αιώνα,

τα δάκρυα των ονείρων και του παραδαρμού.

.

Τα δάκρυα του μπουφέ μας, το ξύλο του που τρώει

νυχτόημερο σαράκι και τρίζουν του οι αρμοί,

της ταμπακέρας θρήνοι, που στήνουν μοιρολόι

στα βάθη των κρυμμένων γιαγιάδων οι καημοί.

.

Τα δάκρυα της ζωής μας, του πένθους μας, του πόνου,

τα δάκρυα του παρκέτου, σταγμοί της οροφής,

δάκρυα της υδρορροής στο πέρασμα του Χρόνου

κ’ οι κοπετοί κ’ οι στόνοι μιας θλίψης μας κρυφής.

.

Και της βροχής τα δάκρυα στα τζάμια στους φεγγίτες

μονότονα σα χτύποι παλιού ξυπνητηριού

μουδιάζουν τα τριδόνια και του βραχνά τους πνίχτες

σ’ άκρατα μεσανύχτια σιωπή κοιμητηριού!

.

Καλή σας ανάγνωση.

.

.

*Τα πνευματικά δικαιώματα των έργων του ποιητή ανήκουν στην κόρη του, Ευγενία Βάρναλη και στις εκδόσεις «Κέδρος»

.

.

.

.

.

Το Άγνωστο… του Ρώμου Φιλύρα

.

Μία απ’ τις πιο συγκλονιστικές αλήθειες που έχει γράψει ο Ρώμος Φιλύρας για την ζωή, γενικότερα, αν και αναφερόταν στον εαυτό του, νομίζω βρίσκεται στο απόσπασμα που ακολουθεί:

.

«Ο καλός μου πατέρας μού ‘λεγε, όταν ήμουν μικρός, εκνευρισμένος, παραπονιάρης και κλαυθμηρός: – Τι σου λείπει; Δε μού ‘λειπε τίποτα. Μού ‘λειπε το Άγνωστο, εκείνο που ονειρευόμαστε να ‘ρθη μια ‘μέρα στη ζωή μας σαν ραγδαία βροχή ευτυχίας, σαν χαλάζι αφθονίας, πλούτου, σαν ξέσπασμα της ανυπομονησίας μας για το απροσδόκητο, που τάχα θα ‘νε κάτι νέο, μία απόλαυσι δριμεία πνευματική, γιατί όταν ήμαστε παιδιά με όνειρα και φιλοδοξίες, δεν επιτρέπαμε στην αίσθησί μας να ομολογήση πως διψάμε τον έρωτα κι όχι την πνευματική κατάκτησι. Και που νά ‘ξερα πως τα καλοκαιρινά μεσημέρια μου κι οι νυχτερινοί μου ύπνοι, ήταν γεμάτοι απόλαυσι…»

.

Πέρα απ’ τα κείμενα που αφορούν τον εγκλεισμό του στο ψυχιατρείο (λεπτομέρειες μπορείτε να διαβάσετε εδώ κι εδώ), πάντα έβρισκα συγκινητικό αυτό το σημείο. Και σας προτείνω να μελετήσετε εδώ, σ’ αυτό το αξιολογότατο blog,  περισσότερα αποσπάσματα.  Ειδική μνεία όμως, αξίζει να γίνει στο αφιέρωμα που γράφτηκε εδώ για το έργο του «Ο θεατρίνος της ζωής» που κυκλοφόρησε στα 1916. Αν δεν το γνωρίζατε, έχετε τώρα την ευκαιρία. Γιατί ο Ρώμος Φιλύρας, είναι απ’ τους λογοτέχνες, στους οποίους αξίζει να ανατρέχουμε.

.

Καλό Σαββατοκύριακο σε όλους σας.

.

 

*Η φωτογραφία είναι από εδώ.

.

.

.

«Να μου στείλετε μια ρεπούμπλικα!»- Μια παράσταση για τον Ρώμο Φιλύρα

.

Να μου στείλετε μια ρεπούμπλικα!

.

Ως τις 8  Νοεμβρίου, θα παίζετε στο θέατρο «Αργώ» (Ελευσινίων 15, Μεταξουργείο), η παράσταση του  Γιάννη Αναστασάκη, «Να μου στείλετε μια ρεπούμπλικα!».  Η παράσταση αφορά τη ζωή του ποιητή Ρώμου Φιλύρα για τον οποίο είχαμε κάνει λόγο, σ’ αυτήν εδώ την ανάρτηση και βασίζεται στα αυτοβιογραφικά κείμενα που  δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «Καθημερινή» στα 1929.  Αποσπάσματα αυτών των κειμένων, αλλά και μια συνέντευξη του σκηνοθέτη στον Ηλία Μαγκλίνη, μπορείτε να διαβάσετε κάνοντας κλικ εδώ.

«Ερευνώντας αρχεία και τη σχετική με το Δρομοκαΐτειο βιβλιογραφία, όπως τον τόμο «Ιερά Οδός 303», ο Γ. Αναστασάκης ανακάλυψε ότι στις λιγοστές επισκέψεις που είχε στο ίδρυμα ο Φιλύρας, παρακαλούσε τους επισκέπτες του «να του στείλουν μια ρεπούμπλικα». Η ίδια φράση απαντά και σε υποσημειώσεις ποιημάτων που έγραψε εκεί. «Είναι μια ενδιαφέρουσα παράκληση. Ηταν κοσμικός, φρόντιζε την εμφάνισή του κι ένα χρόνο προτού εισαχθεί στο Δρομοκαΐτειο, “έσκασε” στην Ελλάδα η μόδα της ρεπούμπλικας. Προφανώς θα ήθελε να είχε μία ο ίδιος, ήθελε ακόμα και μέσα στο ψυχιατρείο να είναι καλοντυμένος, να είναι κομψός. Ουσιαστικά, η παράσταση είναι έτσι στημένη ώστε ο κομψευόμενος Φιλύρας να υποδέχεται την επίσκεψη πολλών ανθρώπων στο Δρομοκαΐτειο, οπότε απευθύνεται σε αυτούς, σε πρώτο πρόσωπο».

Πρωταγωνιστούν ο Δημήτρης Κοτζιάς, η Ζαχαρούλα Οικονόμου και ο Κώστας Σειραδάκης.  Να ευχηθώ λοιπόν, κάθε επιτυχία στους συντελεστές της παράστασης και να σας αφήσω να διαβάσετε την πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Γ. Αναστασάκη. Ελπίζω να δείτε την αξιόλογη αυτή παράσταση όσο το δυνατόν περισσότεροι, γατί φωτίζει όχι μόνο το έργο ενός ποιητή που πιστεύω πως δεν έτυχε της αναγνώρισης που του άξιζε, αλλά και τη ζωή ενός ανθρώπου που συνδιαλέχτηκε με την τρέλα και μεταξύ άλλων, έγραψε:

«Θέλουν να σας κάνουν καλά. Αλλοίμονο, εκεί φτάνει ο παραλογισμός των λογικών. Καλά, δηλαδή να γυρίσετε πίσω, έξω στην τέφρινη πραγματικότητα, να ξαναδήτε πίσω με την κρίσι του ακέραιου μυαλού την πιο αβάσταχτη, την πιο αρμολογημένη αλλόφρονη λογική της ζωής που σκοτώνει την ανθρώπινη καρδιά. […] Μα τι θα βάλετε στη θέση του οράματος εσείς οι λογικοί; […] Καλοπροαίρετοι γιατροί μου, αν επιμένετε να με γιατρέψετε από κάτι, γιατρέψτε με από την λογική».

.

.

.

Ρώμος Φιλύρας: «Η ζωή μου εις το Δρομοκαΐτειον» και άλλα αυτοβιογραφικά.

.

.

Σαν συνέχεια της προηγούμενης ανάρτησης, σκέφτηκα σήμερα να σας παρουσιάσω ένα ακόμα σχετικό βιβλίο. Όπως είναι φανερό απ’ τον τίτλο, αναφέρεται στον Ρώμο Φιλύρα και φωτίζει πολλές και άγνωστες πτυχές της ζωής του. Κυκλοφόρησε το 2007 απ’ τις Εκδόσεις «Καστανιώτη» και συμπεριλαμβάνει το αφηγηματικό κείμενο «O θεατρίνος της ζωής», (που κυκλοφόρησε αυτοτελώς το 1916), και δύο άλλα αυτοβιογραφικά κείμενα: «H ζωή μου εις το Δρομοκαΐτειον», και «H παράδοξη αυτοβιογραφία μου». Ο Φιλύρας σ’ ένα εκ βαθέων κείμενο, αφηγείται το πώς βίωσε τον εγκλεισμό του στο γνωστό ίδρυμα και τι σκέψεις περνούσαν απ’ το μυαλό του, όσο βρισκόταν εκεί. Το παρακάτω απόσπασμα που επέλεξα, αναφέρεται στο θάνατο:

.

«Ο μόνος που μας θυμάται συχνά είν’ ο θάνατος. Ακούει τη μυστική μας επίκλησι, στο αργό ατελείωτο μέτρημα των ραθύμων στιγμών της βαρυθυμίας μας, την άφωνη εκ βαθέων ευχή μας, απάνω στον ταραγμένο ύπνο μας, κι έρχεται, παρηγορητής και γοργοεπήκοος, κομίζοντας τα υπέρτατα δώρα του τα γλυκόπιοτα δυνατά βάλσαμά του, που μας χαρίζουν ό,τι δεν μπορούν να μας χαρίσουν η βερονάλη και η χλωράλη ούτε κανένα ναρκωτικό ή παυσώδυνο… την τελειωτική, την υπέρτατη κάλμα… τη γλυκειά δροσοπαροχή λύτρωσι… Πόσες φορές δεν τον ονειρεύονται στον ύπνο του και στον ξύπνο, τα πολυβασανισμένα νευρόσπαστα των ψυχώσεων, στα τραγικά φωτεινά τους διαλείμματα, πόσες φορές δεν ονειρεύονται να τους χαμογελά, σα μια θαμπή ελπίδα γλυκοχαραυγής, ανάμεσα από την αχλύ και τον ζόφο, που τους σκεπάζει τα ταραγμένα τους λογικά… Και ξέρουν πως το γλυκό τους όνειρο, η ελπίδα κι η γλυκαπαντοχή των βασανισμένων, αργά ή γρήγορα, θα στέρξη μια φορά. Είνε κι αυτό μια παρηγοριά, η μοναχή εδώ μέσα παρηγοριά μας… Όλοι κι αν μας ξεχάσουν, αυτός θα θυμηθή…»

Μπορείτε όμως να διαβάσετε κι εσείς αποσπάσματα απ’ την «Παράδοξη Αυτοβιογραφία» του, στο Σπουδαστήριο του Νέου Ελληνισμού, κάνοντας κλικ εδώ. Αξίζει να αναφέρουμε, πως η «Παράδοξη αυτοβιογραφία του ποιητού Ρώμου Φιλύρα» δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εβδομαδιαία εφημερίδα «Οικογένεια», το 1927. Ο «Θεατρίνος της ζωής» κυκλοφόρησε αυτοτελώς το 1926 και η «Ζωή μου εις το Δρομοκαΐτειον» το 1929 στην «Καθημερινή», δύο χρόνια μετά την εισαγωγή του ποιητή στο ίδρυμα. Την φιλολογική επιμέλεια του σπουδαίου αυτού βιβλίου, τον πρόλογο και τα επιλεγόμενα έχει κάνει ο καθηγητής Γιάννης Παπακώστας.

.

Σας προτείνω πάντως, να διαβάσετε κι αυτό το άρθρο του Βασίλη Κ. Καλαμαρά που δημοσιεύτηκε στην «Ελευθεροτυπία», αλλά κι αυτό του Δημήτρη Χουλιαράκη που δημοσιεύτηκε στο «Βήμα», για να μάθετε περισσότερα αυτοβιογραφικά στοιχεία για έναν ίσως παραγνωρισμένο λογοτέχνη, που άξιζε και αξίζει να τον προσέξουμε περισσότερο.-

.

.

.

.

.