Μια ψυχική διαταραχή με οποιοδήποτε άλλο όνομα – Σαμάνος αντί σχιζοφρενής (Μέρος ΙΙΙ)

Ο Malidoma (οι απόψεις του οποίου αναπτύχθηκαν εδώ) δεν είναι το πρώτο άτομο που προσπαθεί να υποστηρίξει ότι υπάρχει μια σχέση μεταξύ του σαμανισμού και της σχιζοφρένειας. Ο ψυχίατρος Joseph Polimeni έγραψε ένα ολόκληρο βιβλίο σχετικά με το θέμα, που ονομάζεται “Σαμάνοι ανάμεσά μας” (Shamans Among Us). Εκεί, ο Polimeni σημείωσε αρκετές συνδέσεις: και οι σαμάνοι και οι σχιζοφρενείς πιστεύουν ότι έχουν μαγικές ικανότητες, ακούν φωνές και έχουν εξωσωματικές εμπειρίες. Οι Σαμάνοι παίρνουν αυτό το “δρόμο” στα τέλη της εφηβείας τους, στις αρχές των 20 χρόνων τους, περίπου στην ίδια ηλικιακή κλίμακα δηλαδή που συνήθως διαγιγνώσκεται η σχιζοφρένεια (17-25). Και οι δύο ομάδες, σχιζοφρενείς και οι σαμάνοι, είναι συχνότερα άντρες παρά γυναίκες. Και το ποσοστό των σαμάνων (για παράδειγμα, ένας στους 60-150 ανθρώπους) είναι παρόμοιο με τον παγκόσμιο επιπολασμό της σχιζοφρένειας (περίπου 1%).

Αυτή η θεωρία όμως δεν υποστηρίζεται ευρέως. Οι επικριτές της σημειώνουν ότι οι σαμάνοι φαίνεται να είναι σε θέση να εισέλθουν και να βγουν από τις σαμανικές τους καταστάσεις, ενώ οι σχιζοφρενείς δεν έχουν κανένα έλεγχο στα οράματά τους. Αλλά ο Robert Sapolsky, ένας νευροβιολόγος στο πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, έχει υποθέσει μια παρόμοια και ευρύτερα αποδεκτή θεωρία: Πολλοί πνευματικοί ηγέτες, όπως οι σαμάνοι και οι προφήτες, μπορεί να έχουν «σχιζοτυπική διαταραχή προσωπικότητας». Οι άνθρωποι με αυτή τη διάγνωση είναι συχνά συγγενείς των σχιζοφρενικών που παρουσιάζουν ηπιότερα μερικά συμπτώματα, όπως δηλαδή ιδιαιτέρους τρόπους ομιλίας ή «μετα-μαγικής» σκέψης, που συνδέεται με τη δημιουργικότητα και το υψηλό IQ. Αυτό το προφίλ μοιάζει να ταιριάζει με το Malidoma, σύμφωνα πάντα με το άρθρο για το οποίο γίνεται λόγος εδώ, που δεν έζησε ποτέ μια κρίση, αλλά του οποίου και ο αδελφός και η αδελφή του είχαν ψυχωτικά επεισόδια.

Άσχετα απ’ το αν η ψύχωση του Frank, ο οποίος στράφηκε στον Μalidoma, θα τον έκανε σαμάνο ή όχι σε άλλο χρόνο ή τόπο, υπάρχουν τρία στοιχεία στην προσέγγιση της φυλής αυτής, της Dagara, που αξίζουν την προσοχή μας: πρώιμη παρέμβαση, κοινότητα και σκοπός. Αυτά τα στοιχεία προσεγγίζουν πολύ τους τρεις παράγοντες που ο Keshavan, ο Schutt, ο Rosenheck και άλλοι αναφέρουν ως συμπληρωματικούς της φαρμακευτικής αγωγής: πρώιμη παρέμβαση, υποστήριξη από την κοινότητα και απασχόληση.

Ας μην ξεχνάμε, πως σε μια ανασκόπηση 66 μελετών, οι ερευνητές του πανεπιστημίου του Σαντιάγκο, στη Χιλή, διαπίστωσαν ότι «οι ψυχοκοινωνικές κοινοτικές παρεμβάσεις μείωσαν σημαντικά τα αρνητικά και ψυχωτικά συμπτώματα, τις ημέρες νοσηλείας και την κατάχρηση ουσιών». Οι ασθενείς ήταν πιο πιθανό να τηρούν έτσι τη φαρμακευτική τους αγωγή, να μπορούν να κρατούν δουλειές και να έχουν φίλους. Επίσης, ήταν λιγότερο πιθανό να αισθάνονται ντροπή για τον εαυτό τους.

Ο Frank δεν έτυχε δυστυχώς πρώιμης παρέμβασης, ούτε είχε κάποια κοινότητα κοντά του όταν βίωσε την πρώτη κρίση, αλλά ο Malidoma συνέστησε τόσο στον ίδιο, όσο και στον πατέρα του που τον υποστηρίζει σε κάθε βήμα, να ενσωματώσει στη ζωή του τα άλλα στοιχεία που βοηθούν, αφού τον συνάντησε στη Τζαμάικα: δηλαδή τις τελετουργίες και την απασχόληση.

Εξακολούθησαν να επικοινωνούν τηλεφωνικά όσο ο Frank έψαχνε λύσεις σε διάφορες κλινικές και εναλλακτικές θεραπείες κι ο Dick εντωμεταξύ έγραψε για κείνον ένα βιβλίο που έχει τίτλο: My Mysterious Son: A Life-Changing Passage Between Schizophrenia and Shamanism. Τον βοήθησε σε κάτι η επαφή του με τον Malidoma; Απ’ ότι φαίνεται ναι.

Κι αυτό γιατί πριν συναντήσει το Malidoma, ο Frank δεν ήταν τόσο κοινωνικός. Στα 37 του όμως αποφάσισε να ταξιδέψει στο Νέο Μεξικό και στο Μέιν και πήρε μαθήματα μηχανικής. Σήμερα, είναι ένας εξαιρετικά εφευρετικός πιανίστας της τζαζ. Το δωμάτιό του είναι γεμάτο με έργα ζωγραφικής και μεταλλοτεχνίας, γεμάτο αρχέτυπες εικόνες και ιερογλυφικές γλώσσες που ο ίδιος επινοεί.

Δεν θεραπεύτηκε. Ακόμα περιστασιακά ακούει φωνές και έχει ψευδαισθήσεις. Εξακολουθεί να ζει σε ομαδική εστία. Αλλά κατάφερε να διαχειριστεί την κατάστασή του κι αυτό δεν είναι λίγο. Κατάφερε να μειώσει τα φάρμακά του στο μισό. Έχει χάσει βάρος και ο διαβήτης του έχει γίνει ασυμπτωματικός. Είναι πιο ευγενικός και αφοσιωμένος, λέει ο πατέρας και οι γιατροί του. Έχει ακόμα κακές μέρες, αλλά είναι λιγότερες και συμβαίνουν πια πιο αραιά.

Ίσως ο μεγαλύτερος παράγοντας της βελτίωσης του Φρανκ, ωστόσο, να οφείλεται στη μετατόπιση του τρόπου με τον οποίο βλέπει τον εαυτό του. Δεν είναι πλέον απλά ένας τρελός, ένας σχιζοφρενής, αλλά είναι ζωγράφος και ποιητής, ταξιδιώτης και φίλος, Αφρικανός και Αμερικανός, συγκολλητής και φοιτητής.

Και, πιο πρόσφατα, έγινε σαμάνος. Τον Φεβρουάριο, ο Frank, ο πατέρας του ο Dick και η μητέρα του Frank, επισκέφτηκαν πάλι τη φυλή του Malidoma στη Μπουρκίνα Φάσο, όπου πήρε μέρος σε θεραπευτικές τελετές. Έζησε τέσσερις εβδομάδες στο χωριό πριν επιστρέψει στην Βοστώνη. Βρήκε λοιπόν έναν τρόπο για να τα βγάλει πέρα. Έναν τρόπο που για κείνον λειτούργησε σε ικανοποιητικό βαθμό, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως θα λειτουργήσει εξίσου και γι’ άλλους, όπως συνηθίζω να τονίζω όταν μοιράζομαι τέτοιες ιστορίες μαζί σας.

Ωστόσο η ιστορία του μας δείχνει κάτι που κι άλλοι πάμπολλες φορές στο παρελθόν έχουν υπογραμμίσει: το στίγμα που συνοδεύει την διάγνωση της σχιζοφρένειας. Ένα στίγμα που πρέπει όλες, όλοι να λάβουμε υπόψη και να δράσουμε ανάλογα ώστε να μειωθεί. Σας θυμίζω πως εδώ έχει αναρτηθεί κι αυτό το σχετικό κείμενο που προτείνει την κατάργηση του όρου “σχιζοφρένεια” και καλό είναι να το διαβάσετε.

Όταν ένας άνθρωπος επομένως σαν τον Frank, δίνει ένα άλλο όνομα στην ψυχική του διαταραχή, φαίνεται πως έχει καλύτερες πιθανότητες να βρει το δρόμο του στην μακριά του πορεία προς την αποκατάσταση. Γιατί όχι λοιπόν “σαμάνος” αντί “σχιζοφρενής”; Γιατί να μην αλλάξει την ταυτότητά του, αν αυτό τον βοηθά;

Προσωπικά το βρίσκω απολύτως θεμιτό. Η δουλειά των ειδικών δεν είναι να κρίνουν τους τρόπους που οι άνθρωποι βρίσκουν για να ανταπεξέλθουν στις δυσκολίες τους, αλλά να τους υποστηρίζουν με όποιον τρόπο μπορούν και να μαθαίνουν απ’ τις εμπειρίες τους. Αυτό αξίζει να θυμόμαστε απ’ την ιστορία του Frank, αν μη τι άλλο. Θα τη βρείτε εδώ δημοσιευμένη με όλες τις πηγές που αναφέρονται, με φωτογραφίες τις οποίες δανείστηκα και με πρόσθετα στοιχεία τα οποία εσκεμμένα παρέλειψα κάνοντας αυτές τις αναρτήσεις.

Εγώ, αντί επιλόγου θα σας παραθέσω μια φράση του ποιητή Rainer Maria Rilke που αρνήθηκε τη θεραπεία για τα οράματά του κι αναφέρεται στο πολύ ενδιαφέρον αυτό κείμενο: don’t take my devils away, because my angels may flee, too («μην πάρετε μακριά τους δαίμονές μου, επειδή μπορεί κι οι άγγελοι μου να φύγουν επίσης”). Μερικές φορές και τα άσχημα αλλά και τα ωραία που συμβαίνουν σ’ ορισμένους ανθρώπους, έχουν βλέπετε την ίδια πηγή.-

.

Advertisements

Μια ψυχική διαταραχή με οποιοδήποτε άλλο όνομα – Σαμάνος αντί σχιζοφρενής (Μέρος ΙΙ)

Σας ανέφερα λοιπόν την προηγούμενη φορά εδώ (καθώς σας έγραφα την ιστορία του Frank Russell), ότι όπως έδειξαν οι έρευνες σε σχέση με τις επιπτώσεις της σχιζοφρένειας, τα αποτελέσματα στις αναπτυσσόμενες χώρες ήταν «σημαντικά καλύτερα», συγκριτικά μ’ αυτά στις ανεπτυγμένες. Κι εύλογα θ’ αναρωτηθήκατε: μα πώς συμβαίνει αυτό;

Η απάντηση έχει να κάνει με μια βασική πολιτιστική διαφορά. Στη Δύση η τάση είναι ατομοκεντρική. Οι άνθρωποι ζούμε πιο μοναχικά και πιο απομονωμένοι συνήθως. Στις αναπτυσσόμενες χώρες η κοινότητα είναι ισχυρή και περιβάλλει το άτομο. Η αλληλεξάρτηση είναι έντονη. Και φαίνεται πως αυτή η διαφορά κουλτούρας κάνει να τη ζυγαριά να γέρνει υπέρ των αναπτυσσόμενων χωρών.

Εκεί ο άνθρωπος που παίρνει τη διάγνωση της σχιζοφρένειας δεν απομονώνεται. Οι κολεκτιβιστικές κοινωνίες έχουν θέση για όλα τα μέλη τους. Κι ο Malidoma, ο θεραπευτής που βρήκε η οικογένεια του Frank Russell (μέσω ενός ψυχολόγου εκπαιδευμένου σύμφωνα με τις αρχές του Jung) για να τον υποστηρίξει με ό,τι αντιμετώπιζε, προέρχεται από μια τέτοια, έχοντας καταγωγή απ’ τη φυλή Dagara της Μπουρκίνα Φάσο.

Κάτοχος τριών μάστερ και δύο διδακτορικών, ο Malidoma, συχνά προτιμάει τη λέξη «σαμάνος» για να προσδιορίσει την ταυτότητά του. Στη χώρα του είναι ένας titiyulo, ένα άτομο δηλαδή που συνδιαλέγεται διαρκώς με άλλες διαστάσεις, αλλά το «σαμάνος» είναι οπωσδήποτε πιο κοινά αναγνωρίσιμη ιδιότητα. Και τόσο οι σαμάνοι όσο και οι σχιζοφρενείς, λέει, πιστεύουν ότι έχουν μαγικές ικανότητες, ακούν φωνές και αναφέρουν εξωσωματικές εμπειρίες.

Έτσι, όταν ο Malidoma συνάντησε τον Frank είπε στον Dick, τον πατέρα του, πως ήταν «σαν να συναντούσε έναν συνάδελφο!» Ο Malidoma πιστεύει ότι ο Frank είναι μια αμερικανική έκδοση ενός titiyulo. Θεωρεί ότι υπάρχει ένα είδος titiyulo σχεδόν σε κάθε πολιτισμό και πιστεύει επίσης ότι δεν μπορεί κανείς να επιλέξει να γίνει titiyulo: «Κάθε σαμάνος ξεκίνησε με μια κρίση παρόμοια με εκείνη που ονομάζεται σχιζοφρενική, ψυχωτική. Τα ταξίδια σαμανισμού ή titiyulo ξεκινούν με μια αποδιοργάνωση της ψυχής», λέει.

«Μια μέρα είναι κάποιος εντάξει, φυσιολογικός, όπως όλοι οι άλλοι. Την επόμενη μέρα φέρεται πραγματικά παράξενα και επικίνδυνα προς τον εαυτό του και το χωριό»- βλέποντας και ακούγοντας πράγματα που δεν υπάρχουν, ενεργώντας παρανοϊκά, φωνάζοντας. Και τι κάνει τότε το περιβάλλον του; Τι κάνουν, λέτε, οι άνθρωποι της φυλής του Malidoma;

Ο ίδιος παραδέχεται πως η αδερφή του είχε μια τέτοια εμπειρία και εξηγεί: Όταν συμβαίνει αυτό, οι άνθρωποι της φυλής Dagara ξεκινούν μια συλλογική προσπάθεια για να θεραπεύσουν το άτομο που διαλύεται. Μια προσπάθεια που χαρακτηρίζεται από δυνατά τελετουργικά που περιλαμβάνουν χορό και φωνές αλλά σε ένα πνεύμα εορταστικής ατμόσφαιρας. Θυμάται να βλέπει την αδελφή του σε μια τέτοια κατάσταση: «Η αδελφή μου φώναζε, ούρλιαζε τη νύχτα», λέει, «αλλά οι άνθρωποι έπαιζαν γύρω της.»

Συνήθως, οι ανεξέλεγκτες αυτές καταστάσεις διαρκούν περίπου οκτώ μήνες, όπως πιστεύει, αλλά μετά απ’ αυτό το διάστημα οι άνθρωποι που πάσχουν αναδύονται ως νέα άτομα. Αν ο άνθρωπος που τείνει να διαλυθεί απ’ αυτή την δύσκολη εμπειρία δεν έχει μια κοινότητα γύρω του, λέει ο Malidoma, μπορεί να αποτύχει να θεραπευτεί. Κατά τη γνώμη του αυτό συνέβη στον Frank.

Ενώ αν του είχε συμβεί στη φυλή αυτή το «πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο», η κοινότητα θα είχε συσπειρωθεί αμέσως γύρω του, κάνοντας τα ίδια τελετουργικά που βίωσε η αδελφή του. Μετά από αυτή την παρέμβαση, τα μέλη της φυλής Dagara θα ξεκινούσαν το έργο της θεραπείας του Frank και την επανένταξή του πίσω στην κοινότητα. Μόλις θα ήταν έτοιμος, θα είχε λάβει μια εξέχουσα θέση: «Θα ήταν γνωστός ως άνθρωπος του πνεύματος, ο οποίος θα ήταν σε θέση να δώσει πληροφορίες για τα βαθιά προβλήματα των ανθρώπων γύρω του», λέει.

Δεν ξέρω τι σκέφτεστε εσείς που τώρα τα διαβάζετε όλ’ αυτά, αλλά θα δούμε μαζί την επόμενη φορά ποια στοιχεία φαίνεται να ισχύουν απ’ όσα λέει ο Malidoma και ποια όχι. Αυτό που δεν χωράει αμφισβήτηση πάντως είναι ότι το να έχει κοντά του το άτομο την κοινότητα, είναι από μόνο του ένα μεγάλο συν, στην δύσκολη και κάποιες φορές πολύχρονη πορεία του προς την αποκατάσταση.

(συνεχίζεται εδώ)

.

Μια ψυχική διαταραχή με οποιοδήποτε άλλο όνομα – Σαμάνος αντί σχιζοφρενής (Μέρος Ι)

Το άρθρο για το οποίο θα σας γράψω σήμερα το διάβασα εντελώς τυχαία, όταν καθηγητής σε ξενόγλωσσο μάθημα που παρακολουθώ πρότεινε το συγκεκριμένο site (θα σας δώσω σύντομα περισσότερες πληροφορίες). Φυσικά μου τράβηξε την προσοχή η ιστορία του Frank Russell, που ήταν ένα παιδί πολύ έξυπνο με κάποιες ιδιορρυθμίες. Αλλά ζωγράφιζε, κέρδιζε βραβεία με την ποίησή του στο σχολείο, επινοούσε γλώσσες. Τα «σημάδια» θα μπορούσε να πει κάποιος πως υπήρχαν, αλλά έγιναν πιο φανερά όταν ο έφηβος άρχισε να παραπονιέται ότι δεν μπορεί να βρει ξανά τον παλιό του εαυτό, να παραμελεί τα σχολικά του καθήκοντα, να γράφει στους τοίχους μηνύματα αυτοκτονίας, να αυτοτραυματίζεται, να πιστεύει ότι οι φίλοι του θέλουν να τον σκοτώσουν.

Ο πατέρας του, ο Dick Russell, ένας ταξιδιώτης, πρώην ρεπόρτερ για το Sports Illustrated, φυσικά άρχισε να ψάχνει την αιτία κι άκουσε τους γιατρούς να κάνουν λόγο για σχιζοφρένεια και να συνταγογραφούν για το παιδί του πάμπολλα αντιψυχωτικά που το έκαναν να παίρνει όλο και περισσότερο βάρος. Είχε πλήρη επίγνωση τι φοβερή διάγνωση είναι αυτή και πόσο κακή πρόγνωση έχει στην Αμερική (και γενικότερα στον Δυτικό κόσμο). Δεν εγκατέλειψε όμως τον αγώνα να βοηθήσει το παιδί του και επί 15 χρόνια το υποστήριζε στη δοκιμή διαφορετικών θεραπειών. Άλλες αποδείχτηκαν κάπως πιο αποτελεσματικές κι άλλες όχι. Αλλά ο Frank παρέμενε απομονωμένος κι οι μόνοι άνθρωποι που συναναστρεφόταν, εκτός απ’ τους γονείς του, ήταν οι γιατροί. Όλ’ αυτά συνέβαιναν πριν η οικογένεια συναντήσει τον Malidoma Patrice Some και πριν ο πατέρας αποφασίσει να στρέψει το γιο σ’ έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο.

Για να γίνουν όμως καλύτερα κατανοητά όσα ακολούθησαν πρέπει να κάνουμε εδώ μια μεγάλη παρένθεση ώστε να σας αναφέρω ορισμένα στοιχεία για τη σχιζοφρένεια που ίσως να γνωρίζετε, ίσως και όχι. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας λοιπόν, η σχιζοφρένεια είναι καθολική. «Μέχρι στιγμής, καμία κοινωνία ή πολιτισμός οπουδήποτε στον κόσμο δεν έχει βρεθεί απαλλαγμένη από … αυτή την αινιγματική, δύσλυτη ασθένεια,» αναφέρει μια έκθεση του 1997. Ωστόσο αυτή η «ασθένεια» διαφέρει από άλλες σε καίρια σημεία. Ο Robert Rosenheck, ψυχίατρος στο Πανεπιστήμιο Yale που μελετά την αποδοτικότητα των διαφόρων μοντέλων θεραπείας για τη σχιζοφρένεια, εξηγεί το γιατί: «Συνήθως με την ιατρική, όλη η ιδέα είναι ότι έχετε ασθένειες με ιατρική βάση, μια φυσιολογική βάση. Δεν το έχουμε αυτό στη σχιζοφρένεια».

Προσθέτοντας και τον παράγοντα της πολυπλοκότητας, πρέπει να πω ότι η σχιζοφρένεια αντιμετωπίζεται διαφορετικά στα ποικίλα πολιτισμικά πλαίσια. Αρκετές μελέτες της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας έχουν συγκρίνει τις επιπτώσεις της διάγνωσης της σχιζοφρένειας στις Η.Π.Α. και τη Δυτική Ευρώπη με τις αντίστοιχες σε αναπτυσσόμενες χώρες όπως η Γκάνα και η Ινδία. Μετά από πέντε χρόνια απ’ την παρακολούθηση ασθενών, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι στις αναπτυσσόμενες χώρες τα αποτελέσματα ήταν «σημαντικά καλύτερα» σε σχέση με αυτά στις ανεπτυγμένες χώρες.

Και για να το καταλάβετε αυτό καλύτερα, να εξηγήσω πως σε μία μελέτη για παράδειγμα, σχεδόν το 37% των ασθενών που διαγνώστηκαν με σχιζοφρένεια στις αναπτυσσόμενες χώρες ήταν ασυμπτωματικοί έπειτα από δύο χρόνια, σε σύγκριση με μόνο το 15,5% στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Στην Ινδία, περίπου οι μισοί άνθρωποι που διαγνώστηκαν με σχιζοφρένεια ήταν σε θέση να κρατήσουν θέσεις εργασίας, σε σύγκριση με μόλις 15 τοις εκατό στην Αμερική. Γιατί συμβαίνει αυτό θ’ αναρωτηθείτε; Πώς είναι δυνατόν αφού στο Δυτικό κόσμο υπάρχει τέτοιο «οπλοστάσιο» φαρμάκων και θεραπειών; Θα δούμε μαζί την εξήγηση, την επόμενη φορά.


(συνεχίζεται εδώ)