Στα ίχνη του Joyce στην Τεργέστη: Η σχέση του με τους Έλληνες και την Ελλάδα – Μέρος ΙΙ

1. Ο James Joyce με την εκδότριά του Sylvia Beach και την Adrienne Monnier στο θρυλικό βιβλιοπωλείο Shakespeare & Company στο Παρίσι, το 1920

.

Σας είχα αναφέρει την προηγούμενη φορά την επιμονή του James Joyce σχετικά με το μπλε χρώμα του εξωφύλλου του “Οδυσσέα”, που θα έπρεπε ν’ αντιστοιχεί μ’ αυτό της σημαίας μας. Ήξερε πολύ καλά τι ήθελε και χρειάστηκαν αρκετές προσπάθειες ώστε οι άνθρωποι που ασχολήθηκαν με το σχεδιασμό να φτάσουν στο επιθυμητό για κείνον αποτέλεσμα. Όταν τελικά ο στόχος επιτεύχθηκε, ανέμισε κι η ελληνική σημαία έξω απ’ το βιβλιοπωλείο στο Παρίσι, για να σηματοδοτήσει το γεγονός της έκδοσής του. Και δεν είναι τυχαίο που κι εγώ σήμερα δημοσιεύω αυτή την ανάρτηση μιας κι οι φανατικοί αναγνώστες του γιορτάζουν τη Bloomsday (δείτε εδώ στα ελληνικά κι εδώ στα αγγλικά, σχετικούς συνδέσμους). Να λοιπόν η περιγραφή της Edna O’ Brien σχετικά με το πως έφτασε το βιβλίο ως το τυπογραφείο.

“His demands concerning paper, binding, and typeface were inflexible. He wanted the cobalt blue of the Greek flag on his cover, but locating the correct dye to reproduce that exact blue meant that Darantière had first to journey to Germany, and then submit samples to Joyce, and Joyce didn’t feel that the white lettering on blue had the magic impact of white islands on a blue archipelago of water. Joyce insisted that Darantière send him five sets of page proofs. He constantly made changes on them, and the corrected pages were so scarred with stars and lineations that the beleaguered printer threatened to withdraw. Through it all, Sylvia Beach remained sanguine. The Greek flag fluttered outside her shop, alerting passersby to the great pending event”.

2. Αντίτυπο της πρώτης έκδοσης του «Οδυσσέα»

.

Έτσι κι αλλιώς και σ’ άλλα του βιβλία αναφέρεται η Ελλάδα. Στην Τεργέστη μάλιστα όπου δίδασκε αγγλικά, είχε και Έλληνες μαθητές (μεταξύ άλλων ο Βαρόνος Ambrogio Ralli, ο Κόμης Sordina, μέλη της οικογένειας Galati κ.α.) κι όπως εξήγησα ήδη εδώ είχε ασχοληθεί πολύ με την ελληνική γλώσσα. Ελπίζω να είδατε και την ταινία της Βουβούλα Σκούρα που σας πρότεινα, αλλά αν όχι μπορείτε πάντα ν’ αναζητήσετε το βιβλίο της Μαντώς Αραβαντινού και να μελετήσετε κι αυτό το άρθρο. Ο ίδιος έλεγε τα ακόλουθα:

“I speak or used to speak modern Greek not too badly … and have spent a great deal of time with Greeks of all kinds from noblemen down to onion-sellers, chiefly the latter. I am superstitious about them. They bring me luck”.

3. To Teatro Lirico Giuseppe Verdi στην Τεργέστη (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

.

Στην Τεργέστη λοιπόν περνούσε χρόνο σε διάφορα μέρη, όπως το Theatro Verdi (η προσωπική ιστορία και το έργο του σπουδαίου συνθέτη Giuseppe Verdi συνδέεται ομοίως με την πόλη) καθώς ήταν λάτρης της όπερας σε τέτοιο σημείο ώστε να προσπαθήσει να γίνει επαγγελματίας τραγουδιστής του είδους, αλλά ήταν παράλληλα και συχνός επισκέπτης της ορθόδοξης ελληνικής εκκλησίας του Αγίου Νικολάου (San Nicolo dei Greci). Μερικοί μελετητές υποστηρίζουν όπως μπορείτε να διαβάσετε εδώ, ότι θα πρέπει να δούμε το γεγονός αυτό (του ότι τον γοήτευε η Ορθοδοξία), σαν μέρος της προσπάθειας του να καταλάβει και να γνωρίσει, να εκτιμήσει εντέλει τον ελληνικό κόσμο, τον ελληνικό πολιτισμό. Κι αυτό επειδή είναι γνωστή η κριτική του στάση σε ζητήματα πίστης. Στα λόγια του πάλι μπορούμε ν’ ανατρέξουμε για να καταλάβουμε περισσότερα για τις προθέσεις του, σε όσα έγραψε δηλαδή σε μιαν επιστολή προς τον αδερφό του, επειδή οι συνάδελφοί του παρατηρούσαν μια ασυμφωνία ανάμεσα σε όσα έλεγε για τον Χριστιανισμό και στην παρουσία του απ’ την άλλη στην Εκκλησία :

«He says I will die a Catholic because I am always moping in and out of the Greek churches and am a believer at heart, whereas in my opinion, I am incapable of belief of any kind”.

4. Η εκκλησία San Nicolo dei Greci (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

.

Προσωπικά δεν με εκπλήσσει καθόλου αυτή του η συμπεριφορά, όντας πολύ εξοικειωμένη με τις αντιφάσεις των ανθρώπων. Αναφέρω όμως όλα τα στοιχεία και σας προτείνω να συμβουλευτείτε κι αυτό το άρθρο, για να έχετε πλήρη εικόνα, όσ@ τουλάχιστον μαθαίνετε για ‘κείνον για πρώτη φορά ή όσ@ τον έχετε μεν διαβάσει αλλά δεν είχατε ασχοληθεί τόσο μ’ αυτές τις πλευρές του χαρακτήρα του. Αυτές οι δύο αναρτήσεις άλλωστε, είναι γραμμένες όσο το δυνατόν πιο απλά ακριβώς γιατί για μένα έχει σημασία να καταλαβαίνει ο καθένας που με διαβάζει. Αν παρακινηθείτε κιόλας ν’ ασχοληθείτε με το έργο του ή να μάθετε περισσότερα για τον τόσο σπουδαίο συγγραφέα, ακόμη καλύτερα. Κι αν όχι, θα σας μείνουν έστω αυτές οι λίγες πληροφορίες στο μυαλό μιας και σαφώς το θέμα δεν το ανέλυσα διεξοδικά. Μια εισαγωγική κάνω εδώ και σας παίρνω νοερά μαζί μου σ’ ένα ταξίδι.

.

Στο βάθος η εκκλησία San Nicolo dei Greci όπως φαίνεται απ’ το λιμάνι της Τεργέστης (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

.

Αυτός λοιπόν είναι ο Ναός που επισκεπτόταν ο Joyce και στις φωτογραφίες που τράβηξα τον βλέπετε από διαφορετικά σημεία, κοντά και μακριά, όπως τον είδα κι εγώ κι εδώ υπάρχουν περισσότερα να μάθετε, αν σας ενδιαφέρει. Τώρα όμως λέω, να επιστρέψω στο αρχικό μου ερώτημα και να ποιο ήταν: έχει νόημα να δει κανείς όλα τα στέκια του στην Τεργέστη ή έστω αρκετά απ’ αυτά ή αντ’ αυτού καλύτερα να προτιμήσει μια επίσκεψη στο Μουσείο που υπάρχει εκεί κι είναι αφιερωμένο σε κείνον; Σαφώς αφορά τους πιο φανατικούς θαυμαστές του και θα σας το απαντήσω την επόμενη φορά, γράφοντας μερικά ακόμη στοιχεία σχετικά με το θέμα μας που πιστεύω έχει νόημα να γνωρίζετε όλ@. Σήμερα πάντως, γίνεται κι αυτή η εκδήλωση στην Αθήνα, για να γιορταστεί κατάλληλα η Bloomsday. Σε περίπτωση που σας ενδιαφέρει να την παρακολουθήσετε μπορείτε να πληροφορηθείτε τις λεπτομέρειες από εδώ.

(συνεχίζεται)

.

* Η πρώτη φωτογραφία είναι από εδώ, η δεύτερη από εδώ (κι αξίζει να μάθετε πόσο πουλιέται στις μέρες μας ένα αντίτυπο της πρώτης έκδοσης του βιβλίου) και οι άλλες τραβήχτηκαν από μένα στην Τεργέστη. Μπορείτε να δείτε κι άλλες στους προσωπικούς λογαριασμούς που διατηρώ σε flickr και instagram.

Στα ίχνη του Joyce στην Τεργέστη: Η σχέση του με τους Έλληνες και την Ελλάδα – Μέρος Ι

«Οι Έλληνες μου έφεραν πάντα τύχη»

1. Λεπτομέρεια απ’ το άγαλμα του Joyce στην Τεργέστη (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

.

Τον περασμένο Ιούλιο, βρέθηκα πάλι στην Τεργέστη. Ακολουθώντας τα ίχνη του James Joyce αυτή τη φορά. Κι όσο καθόμουν στο ιστορικό Caffè degli Specchi, που στεγάζεται στο Palazzo Stratti (κτίσμα του 1839, ιδιοκτησίας τότε του ισχυρότατου έλληνα εμπόρου, διευθυντή μεταξύ άλλων του Thaetro Novo, Niccolò Stratti και λογοτεχνικό στέκι αργότερα μεταξύ άλλων και του μεγάλου συγγραφέα, στην Piazza Unità d’Italia), σκεφτόμουν ότι με παρόμοιο περιπετειώδη τρόπο, ξεκίνησε κι η δική του ζωή στον τοπικό σταθμό των τρένων όταν έφτασε ταλαιπωρημένος με την έγκυο σύντροφό του Nora Barnacle κι έψαχνε για κατάλυμα, ώστε να περάσουν κάπου τη νύχτα. Τα κοινά μας βιογραφικά σημεία βέβαια σταματούν εκεί, αφού εκείνος κατάφερε τελικά να την αγαπήσει πολύ, αυτή την πανέμορφη πόλη της Αδριατικής (που διάλεξε για την αυτοεξορία του), στην οποία ήρθε για πρώτη φορά το 1904 κι έφυγε οριστικά το 1919. Εμένα εξακολουθεί να με διώχνει μακριά της, η “σχέση” μας είναι δύσκολη, αλλά λίγη σημασία έχει αυτό. Όταν τουλάχιστον επιστρέφω, έχω σίγουρα κάποιο καλό λόγο για να το κάνω. Τη συγκεκριμένη στιγμή ακολουθούσα τα βήματά του συμβουλευόμενη πλήθος πηγών. Κι υπάρχουν τόσα πολλά σημεία με τα οποία έχει συνδεθεί τ’ όνομά του κι όπου μπορεί κανείς να ξετυλίξει την ιστορία του. Έχει όμως νόημα να τα δει κανείς όλα αυτά, ενώ υπάρχει και το αφιερωμένο σ’ εκείνον, Μουσείο; Θα σας γράψω τη γνώμη μου σ’ αυτή τη σειρά των αναρτήσεων και θα μοιραστώ μαζί σας φωτογραφίες που τράβηξα κι άλλες που έψαξα και βρήκα…

2. Caffè degli Specchi (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Καταρχάς, το διάστημα που ζούσε στην Τεργέστη, ήταν συχνότατος θαμώνας πολλών χώρων που σέρβιραν αλκοόλ (του άρεσε το αψέντι), όπως γράφουν οι βιογράφοι του και διαβάζουμε χωρίς την παραμικρή έκπληξη, όσ@ γνωρίζουμε αρκετά πράγματα για τη ζωή και το έργο του. Έχουμε υπόψη μας άρα, ότι απ’ την πρώτη νύχτα έμπλεξε σε καυγά σε μπαρ και κατέληξε να συλληφθεί και να βρεθεί στο κρατητήριο. Αν όμως δεν σας είχε απασχολήσει ως τώρα ως προσωπικότητα, μιας και θεωρούνται περίπλοκα και δυσνόητα τα βιβλία του (όχι όλα βέβαια), σήμερα θα μάθετε αν μη τι άλλο, μερικά πράγματα για εκείνον. Αφού τα μπαρ, τα καφέ και τα εστιατόρια που σύχναζε (ακόμη κι αν είχε ελάχιστα χρήματα στην τσέπη του), ήταν πάμπολλα λοιπόν, και τα περισσότερα βρίσκονται κοντά στην πλατεία Unità d’Italia δεν βρήκα ότι υπήρχε λόγος να τα δω ένα προς ένα. Μερικά συνεχίζουν τη λειτουργία τους και έχουν λίγο-πολύ την ίδια ατμόσφαιρα που είχαν κάποτε, όπως αυτό που βρέθηκα εγώ, το Stella Polare, αλλά και το Caffè Pasticceria Pirona όπου άρχισε να γράφει τον “Οδυσσέα” κι έχει νόημα ίσως μια επίσκεψη εκεί. Άλλα στέκια του δεν υπάρχουν πια, κάποια τον «διεκδικούν χωρίς να μπορεί να διαπιστωθεί αν όντως πήγαινε σ’ αυτά, ενώ “ξεφύτρωσαν” και μερικά καινούρια καφέ, που φέρουν τ’ όνομά του στις ταμπέλες τους, όπως άλλωστε και ένα ξενοδοχείο, στου οποίου το δρόμο βρέθηκα τυχαία μόλις πάρκαρε το αυτοκίνητο στο οποίο επέβαινα. Ήταν κι αυτό ένα απ’ τα μικρά, καθημερινά συμβάντα που μας κάνουν να σκεφτόμαστε την “θεά” τύχη και τα παιχνίδια της. Έπαιξε άλλωστε το ρόλο της και στο να κάνω τη δημοσίευση αυτή που ετοίμαζα από πέρυσι, τώρα, αφού από αύριο και ως την Τρίτη θα μπορείτε να δείτε κι εσείς απ’ το site της Ταινιοθήκης της Ελλάδας, τη σπουδαία ταινία της Βουβούλα Σκούρα που τον αφορά και τιτλοφορείται «THE RED BANK. James Joyce: Τα Τετράδιά του, των Ελληνικών». Κι έτσι θα διαπιστώσετε το πόσο πολύ ασχολήθηκε με τη γλώσσα μας. Η πρώτη που ανέδειξε αυτό το θέμα βέβαια, ήταν η ποιήτρια και μεταφράστρια τεσσάρων βιβλίων του, Μαντώ Αραβαντινού. Ακούστε όμως, αυτή τη συνέντευξη της σκηνοθέτιδας απ’ το Δεύτερο Πρόγραμμα της ΕΡΤ Open και θα τα μάθετε τα της ταινίας. Δεν χρειάζεται να γράψω κάτι άλλο εγώ.

Η Τεργέστη, για να φτάσουμε και στο “σκηνικό” της ιστορίας μας, πριν εξηγήσω περισσότερα πράγματα για τον Joyce, έχει άρωμα Ελλάδας. Καθόλου τυχαίο αυτό φυσικά αφού υπήρχε ισχυρή ελληνική παροικία εκεί, όπως θα καταλάβατε, αν δεν το ξέρατε ήδη απ’ τα μαθήματα της Ιστορίας. Αλλά όχι μόνο ελληνικό άρωμα. Ήταν πάντα ένα σταυροδρόμι πολιτισμών, ένα σημαντικότατο λιμάνι, ανάμεσα στα “θερμά” κι ασταθή συνήθως Βαλκάνια και την Ευρώπη. Όπως έχει γράψει ο ιστορικός λογοτεχνίας Kevin Birmingham, στο βιβλίο του «The Most Dangerous Book: The Battle for James Joyce’s Ulysses», αν ο Joyce ήθελε να δραπετεύσει απ’ την “Ireland’s provinciality” – πράγμα σίγουρο, σκέφτομαι, καθώς θυμάμαι εκτός των άλλων και το ποίημα με τον τίτλο “The Holy Office” (στο οποίο υπάρχει κι η ελληνική λέξη Katharsis κι όπου διακρίνονται και οι αιτίες που τον έκαναν ν’ αποστασιοποιηθεί), βρήκε τότε το τέλειο μέρος. Μια περιοχή όπου οι Ιταλικές διάλεκτοι συναντούσαν τις Γερμανικές, τις Τσέχικες, τις Ελληνικές. Στην Τεργέστη υπήρχαν επίσης πολλοί Σέρβοι (κι άλλοι με εθνική καταγωγή απ’ την πρώην Γιουγκοσλαβία, Σλοβένοι, Κροάτες κτλ), καθώς και Αλβανοί. Μοιραία λοιπόν συγγραφείς σύγχρονοι, αλλά και προγενέστεροι, σ‘ αυτή την πόλη βάζουν τους ήρωές τους να περιπλανώνται και να ζουν τα πάθη τους, στα ιστορικά τους μυθιστορήματα. Το γράφω αυτό έχοντας στο νου μου για παράδειγμα τον εξαιρετικό Ράντοσλαβ Πέτκοβιτς και το βιβλίο του «Η μοίρα και τα σχόλια» (κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις “Καστανιώτη”, σε μετάφραση: Ράντοσλαβ Μπρκόβιτς), που κάνει συχνές αναφορές και στους Έλληνες που ζούσαν εκεί. Στο βιβλίο μάλιστα υπάρχουν κι αυτοί οι υπέροχοι στίχοι του Μίλαν Τζόρτζεβιτς:

Όλοι εξαφανιζόμαστε, είμαστε Σέρβοι από την Τεργέστη,
ξεθωριασμένα γράμματα, γαλάζιο αίμα·
όλοι πίσω μας αφήνουμε τα αποτυπώματα των δαχτύλων στη σκόνη των σπιτιών μας, τα ημερολόγια των λωτών, σφουμάτο αναμνήσεις των αρωμάτων, εκείνη τη φλόγα που παρουσιάσατε μες στο σκοτάδι, σαν οπτασία πάνω απ’ τα νερά, και πνίγει τους ανθρώπους που την ακολουθούν.

Είναι μια πόλη επομένως που δεν ανήκει κατά κάποιον τρόπο σε κανένα κι απ’ την άλλη σ’ αυτήν πολλοί λαοί, αισθάνονται ότι βρίσκονται σε οικείο έδαφος, σαν στο σπίτι τους, αφού οι συμπατριώτες τους κάποτε άφησαν τα ίχνη τους στους δρόμους της. Μόνο τους τελευταίους αιώνες της ιστορίας της να σκεφτούμε, φτάνει για να το καταλάβουμε. Την κατείχαν οι Γάλλοι, πέρασε στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, ακολούθως ενώθηκε με την Ιταλία, στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όμως την κατέλαβαν οι Γερμανοί, την απελευθέρωσαν οι δυνάμεις του Τίτο κι έτσι πέρασε στη Γιουγκοσλαβία και τελικώς κατέληξε πάλι στην Ιταλία. Κι ο ήρωας του “Οδυσσέα”, Leopold Bloοm μοιάζει περισσότερο με Τριεστίνο παρά με Ιρλανδό, όπως ισχυρίζονται κάποιοι μελετητές (δείτε εδώ ένα σχετικό βιβλίο).

3. James Joyce / Ettore Schmitz

Τον “αναγνωρίζουν” μάλιστα στο πρόσωπο του Svevo (του Ettore Schmitz δηλαδή, που ήταν Εβραίος συγγραφέας), στον οποίο ο Joyce έκανε μαθήματα αγγλικών (έτσι βιοποριζόταν) και σύχναζαν παρέα και στο Caffè degli Specchi, μεταξύ άλλων. Εκείνο που είναι απολύτως σίγουρο πάντως, είναι ότι ο συγγραφέας επέμενε στο Παρίσι, στο θρυλικό βιβλιοπωλείο Shakespeare and Company όπου και συνάντησε την εκδότρια Sylvia Beach, σχετικά με το ότι έπρεπε το μπλε χρώμα στο εξώφυλλο του βιβλίου να είναι ίδιο με της ελληνικής σημαίας, όπως έχει αναφερθεί απ’ τον Edwuard Bishop, ώστε να “θεμελιώνεται” κι η σχέση “κειμένου” και “βιβλίου”.

(συνεχίζεται)

*Οι φωτογραφίες 1 και 2 τραβήχτηκαν από μένα. Η 3 είναι από εδώ. Κι άλλες, σύγχρονες φωτογραφίες της Τεργέστης, θα βρείτε στους λογαριασμούς που διατηρώ σε flickr και instagram αντίστοιχα.