Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ ΙV (συνέχεια από εδώ).

.

Portrait_of_Dr. Gachet
Portrait of Dr. Gachet, 1890

Το Μάιο του 1890 λοιπόν, o Van Gogh άφησε το Saint-Paul, μετακόμισε κοντά στο Παρίσι κι άρχισε να ζωγραφίζει μανιωδώς καθημερινά: απ’ τις 5 το πρωί ως τις 9 το βράδυ. Ο αδερφός του είχε φροντίσει να γράψει επιστολή στον διάσημο Dr Paul Ferdinand Gachet, ώστε να τον παρακολουθεί. O Gachet άλλωστε θεωρούνταν απ’ τους ειδικούς στις ασθένειες του νευρικού συστήματος, έχοντας δημοσιεύσει  τη διατριβή με τίτλο «Μελέτη για τη μελαγχολία». Επιπλέον, είχε κλινική εμπειρία, που την απέκτησε στα φοβερά φρενοκομεία της Bicêtre και της Salpêtrière.

Ασχολούνταν με την ομοιοπαθητική, είχε καλό όνομα στους κύκλους των ιμπρεσιονιστών, τους υποστήριζε πολύ και διατηρούσε γνωριμίες με μεγάλες προσωπικότητες, όπως ο Victor Hugo, ο Paul Cézanne κ.α. Επέβλεψε προσωπικά την ανάρρωση του Auguste Renoir που έπασχε από πνευμονία, συμβούλευσε τον Édouard Manet να μην ακρωτηριάσει το πόδι του, κ.α. Φαινόταν ο καλύτερος λοιπόν, που θα μπορούσε να επιλέξει ο Theo την εποχή εκείνη, για να παρακολουθεί τον συναισθηματικά ασταθή αδερφό του.

Επειδή μάλιστα στο πορτρέτο που βλέπετε παραπάνω, απεικονίζεται με το φυτό δακτυλίτιδα (digitalis), που χρησιμοποιούνταν τότε για τις ψυχικές διαταραχές, προκαλούσε όμως ξανθοψία (xanthopsie), ερευνήθηκε ενδελεχώς το ενδεχόμενο ο μεγάλος ζωγράφος να χρησιμοποιούσε το έντονο κίτρινο χρώμα εξ’ αιτίας αυτού. Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν όμως, δεν αποδεικνύουν πως χορηγήθηκε ποτέ τέτοια φαρμακευτική ουσία απ’ τον Gachet στον Van Gogh (ούτε αποκλείουν φυσικά να την γνώριζε ο καλλιτέχνης και να την χρησιμοποιούσε με δική του πρωτοβουλία, όπως έκανε άλλωστε και με την καμφορά).

.

Vincent_Willem_van_Gogh_073
Marguerite Gachet, 1890

.

Και ο αψεντισμός όμως, θα μπορούσε να έχει το ίδιο αποτέλεσμα: ξανθοψία δηλαδή.

Αλλά γιατί να μην πιστέψουμε απλά πως τα κίτρινα χρώματα στην παλέτα του, ήταν επιλογή του όπως προτείνεται σ’ αυτή την εργασία που βασίζεται στις επιστολές του, απ’ το να διατυπώνουμε άλλες, προσβλητικές με μια έννοια, υποθέσεις; Όσοι ενδιαφέρεστε πάντως περαιτέρω για το θέμα, αξίζει να διαβάσετε και το άρθρο της Anna Gruener, που συνηγορεί προς αυτή την κατεύθυνση και μπορείτε να βρείτε εδώ. Εμείς ας συνεχίσουμε τη διερεύνηση των σχέσεων αυτών των δύο αντρών.

Αν κι ο ζωγράφος λοιπόν αισθάνθηκε αρχικά πως βρήκε έναν νέο αδερφό, με τον οποίο έμοιαζε σε πολλά κι είχε ενθουσιαστεί, αμφισβήτησε πολλάκις την ικανότητα του Gachet να τον βοηθήσει, αφού τον θεωρούσε μ’ έναν τρόπο πιο άρρωστο απ’ τον ίδιο. «Όταν ένας τυφλός οδηγεί τον άλλο, δεν θα πέσουν κι οι δυο στο χαντάκι;» αναρωτιόταν σε επιστολή του προς τον Theo και δήλωνε ξεκάθαρα πως δεν μπορούσαν να υπολογίζουν στις ικανότητες του ειδικού.

Είχαν γίνει όμως καλοί φίλοι, ο Van Gogh έτρωγε στο σπίτι του, ζωγράφισε το πορτρέτο του (για την ακρίβεια τον απεικονίζει σε δύο πίνακες, μια γκραβούρα κι ένα σκίτσο – το μοναδικό χαρακτικό που έφτιαξε όσο ζούσε), την κόρη του, τον κήπο του και γενικώς είχαν πολλά κοινά θέματα να συζητήσουν, καθώς ο γιατρός ήταν κι ερασιτέχνης καλλιτέχνης.

.

Marguerite_Gachet_in_the_garden
Marguerite Gachet in the Garden, 1890

.

Παρά τη φιλία τους, τις συζητήσεις τους και τη στενή τους σχέση, η υγεία του ζωγράφου δεν βελτιωνόταν. Ο Gachet βέβαια είχε άλλη άποψη. Θεωρούσε πως ο Vincent θεραπευόταν σιγά-σιγά. Αυτό έλεγε και στον ανήσυχο αδερφό του.

Ο Van Gogh όμως αισθανόταν μόνος. Μόνος κι αποτυχημένος. Μετά από μια φιλονικία του μάλιστα με το  γιατρό, τον απείλησε μ’ ένα πυροβόλο όπλο, αλλά ακόμα και τότε ο ειδικός δεν φάνηκε ν’ αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο που διέτρεχε η ζωή του καλλιτέχνη.

Γι’ αυτό ο Antonin Artaud του καταλογίζει τις περισσότερες ευθύνες. Θεωρεί πως αντί να βοηθήσει τον Van Gogh, τον ώθησε στα άκρα. Πως η ζήλια και το μίσος για τον καλλιτέχνη, τον οδήγησαν στο να τον ενθαρρύνει να ζωγραφίζει εξουθενωτικά (στις 70 μέρες που έμεινε στην Auvers ολοκλήρωσε σας θυμίζω, 80 πίνακες, αν και υπάρχουν αμφιβολίες για τη γνησιότητα κάποιων). 

Τον Gachet θεωρεί άλλωστε υπεύθυνο κι ο François-Bernard Michel. Τα επιχειρήματα και των δυο τους, του Michel και του Artaud, έχουν να κάνουν με το γεγονός πως ο γιατρός αυτός ήταν ο πιο καταρτισμένος θεωρητικά απ’ τους προηγούμενους δύο κι επιπλέον είχε και τη μεγαλύτερη κλινική εμπειρία. Θα έπρεπε να καταλάβει λοιπόν σε ποιο δρόμο οδηγείται ο Ολλανδός καλλιτέχνης και να τον αποτρέψει απ’ το απονενοημένο διάβημα.

.

Doctor_Gachet's_Garden_in_Auvers
Doctor Gachet’s Garden in Auvers, 1890

.

Άλλοι ερευνητές πάλι, δίνουν άλλοθι στον ειδικό, καθώς ο ίδιος ο ασθενής δεν υπάκουε στις οδηγίες περί μείωσης της κατανάλωσης του ποτού (αψέντι) και του καπνού που ο Gachet υποδείκνυε κι η διαθέσιμη φαρμακευτική αγωγή της εποχής, ήταν περιορισμένη (με θερμά λουτρά κατεύναζαν τους ‘ανήσυχους’ ασθενείς).

Η αλήθεια υποθέτω, βρίσκεται κάπου στη μέση όσον αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα, αφού και στην εποχή μας, ακόμη κι οι καλύτεροι των ψυχιάτρων, παρά τα άπειρα σκευάσματα που έχουν στη διάθεση τους και τις άλλες τόσες ενδεδειγμένες ανά περίπτωση ψυχοθεραπείες, δεν μπορούν ν’ αποτρέψουν πάντα τις αυτοκτονίες. Κι ο Gachet στους δύο μήνες που κούραρε τον Ολλανδό καλλιτέχνη, δεν ξέρω πως θα μπορούσε να κάνει θαύματα.

Αξίζει να γράψω πάντως, πως σύμφωνα μ’ αυτό το άρθρο, είχε εναντιωθεί στις απόψεις περί μεταδοτικότητας της τρέλας, πίστευε πως είναι μια ιάσιμη κατάσταση κι επίσης είχε εκφράσει ρητώς τη διαφωνία του για τον άκριτο εγκλεισμό των ψυχικά πασχόντων στα άσυλα της εποχής, βάση του νόμου του 1838..

Γεγονός είναι πάντως, πως το καλοκαίρι του 1890 ο Van Gogh ζωγράφιζε πίνακες στους οποίους απεικόνιζε κατ’ επανάληψη απέραντα σταροχώραφα που κείτονταν κάτω από ταραγμένο ουρανό.

Όπως έγραψε ο ίδιος  στον Theo, στις 10 Ιουλίου εκείνου του χρόνου: «αναίσχυντα προσπάθησα να εκφράσω τη θλίψη και την ακραία μοναξιά«.

.

Vincent_van_Gogh_-_Wheat_Field_with_Cornflowers
Wheat Field with Cornflowers, 1890

.

Τον ίδιο μήνα, ο μεγάλος ζωγράφος πήγε στο Παρίσι κι επισκέφτηκε τον αδερφό του, τη νύφη του και είδε για πρώτη φορά το νεογέννητο ανιψιό του.

Ο Theo του εξήγησε πως τώρα πια είχε υποχρεώσεις κι οικογένεια να υποστηρίξει κι ο Vincent φοβήθηκε πως θ’ αποτελούσε πια για κείνον μια ευθύνη, ένα οικονομικό βάρος.

Συντετριμμένος επέστρεψε στην Auvers το ίδιο βράδυ και του έγραψε ένα απελπισμένο γράμμα. Kι η αντίστροφη μέτρηση για το τέλος του, ξεκίνησε.

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ (συνέχεια από εδώ)

.

300px-Hospital_in_Saint-Remy
Hospital at Saint-Remy, 1889

.

Παρά τον τρόμο που ένιωσε όμως ο Felix Rey, εξαιτίας του πορτρέτου που προαναφέρθηκε, σε διαμέρισμα δικής του ιδιοκτησίας επέτρεψε να μείνει ο σπουδαίος Ολλανδός καλλιτέχνης όταν εκείνος βγήκε απ’ το άσυλο, καθώς οι πλημμύρες που έγιναν τότε στην περιοχή, κατέστρεψαν τα έργα που είχε στο περίφημο Κίτρινο Σπίτι

To Μάρτιο του 1889 όμως, ο ζωγράφος συνειδητοποίησε πως είχε περάσει τρεις κρίσεις σε διάστημα τεσσάρων μηνών κι αισθάνθηκε πως κάτι έπρεπε να κάνει γι’ αυτό.

Με τη βοήθεια του Rey και με τη σύμφωνη γνώμη του νιόπαντρου Theo (πόσο πολύ τον επηρέασε άραγε ο γάμος του;), στις 8 Μαΐου εισήχθη οικειοθελώς στο Saint-Paul, πρώην μοναστήρι, στο Saint-Rémy της Provence. O αδερφός του που πλήρωνε για να του διαθέτουν ένα δωμάτιο κι ένα στούντιο, έγραψε στο Διευθυντή παρακαλώντας τον να του επιτρέψει  να ζωγραφίζει στους εξωτερικούς χώρους κι αν είναι δυνατόν να μπορεί να πίνει μισό λίτρο κρασί με τα γεύματα του. Παρέμεινε εκεί για ένα χρόνο.

.

800px-Vincent_van_Gogh_-_Corridor_in_the_Asylum
Corridor in Saint-Paul Hospital, 1889

.

Διευθυντής του ιδρύματος ήταν ο  Dr Théophile Zacharie Auguste Peyron, επιστήμονας χωρίς γνώσεις ψυχιατρικής(η διατριβή του ήταν πάνω στην παραλυτική άνοια), που στο παρελθόν είχε διατελέσει ιατρικός σύμβουλος στο ναυτικό κι ενδιαφερόταν ιδιαιτέρως για την οφθαλμολογία.

Είχε σημειώσει τότε στα γραπτά του, πως κατά τη διάρκεια των κρίσεων, που διαρκούσαν από δύο βδομάδες ως ένα μήνα ο Van Gogh, προσπάθησε αρκετές φορές να δηλητηριαστεί καταπίνοντας χρώματα και παραφίνη. Ωστόσο, φαίνεται πως αυτή την πληροφορία την έμαθε από τρίτους κι ήταν αμφισβητήσιμη αρχικά, σύμφωνα με τον αδερφό του καλλιτέχνη, που δεν έκρυψε τον σκεπτικισμό του

Ο  Peyron πίστευε, όπως άλλωστε και ο Rey, πως οι κρίσεις του ασθενή ήταν επιληπτικής φύσεως (εδώ υπάρχει επιστολή στην οποία αναφέρεται στο ζήτημα) και πως δεν ήταν τρελός (το είχε πει τόσο στον ίδιο, όσο και στον Theo, όταν συναντήθηκαν στο Παρίσι). Tον κούραρε με υδροθεραπείες και συνέχισε να του δίνει βρωμίδιο. Αυτό ήταν όλο…

.

800px-Van_Gogh_-_Garten_des_Hospitals_Saint-Paul1
The Garden of Saint-Paul Hospital, 1889

.

Δεν θα πρέπει να είχαν και τις καλύτερες σχέσεις βέβαια, καθώς κάποτε τον είχε απειλήσει πως θα τον κλειδώσει, θα τον απομονώσει κι ο Van Gogh είχε εκφράσει την εύλογη απορία του: «Θα με κλειδώσετε; Εμένα; Γιατί; Δεν έβλαψα ποτέ κανέναν».

Σ’ επιστολή του ο καλλιτέχνης τον περιέγραψε ως έναν άνθρωπο ηλικιωμένο, χήρο, με αρθρίτιδα και μαύρα γυαλιά που φαινόταν να μην έχει καμία διασκέδαση στη ζωή του, εξόν απ’ τη δουλειά του, αν και ευκατάστατος. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν πως συζητούσαν κάτι πέρα απ’ τα τυπικά  ή πως τον εμπιστευόταν, όπως τον Rey. Γράφει όμως πως του φέρθηκε με καλοσύνη (με την καλοσύνη του ‘ξενοδόχου’ άραγε;), ο,τι κι αν σημαίνει αυτό, σε κάποια σημεία των επιστολών του κι αλλού ανέφερε πως το άσυλο αυτό τον απέλπιζε και τον αποπροσανατόλιζε.

.

.

Κι ο François-Bernard Michel είναι καυστικός απέναντι στον Peyron και στο βιβλίο του (αν γνωρίζετε γαλλικά διαβάστε το, για ν’ αποκτήσετε πιο ολοκληρωμένη άποψη) δεν διστάζει να τον χαρακτηρίσει ως  «μπακάλη της ιατρικής».

Δεν φαίνεται τυχαίο άλλωστε το γεγονός, πως δεν υπάρχει πορτρέτο του γιατρού ανάμεσα στα έργα του καλλιτέχνη (ενώ υπάρχει του ανθρώπου που ήταν επικεφαλής εκεί τότε), o οποίος αξίζει να σημειωθεί πως σύμφωνα με την εργασία των Park και Park, είχε ζωγραφίσει (αντί αμοιβής) ακόμη και τον Δόκτωρ Hubertus Amadeus Cavenaille, που τον κούραρε στην Αμβέρσα για δυσπεψία (κι υποψιαζόταν πως ο ασθενής του έχει σύφιλη). Δυστυχώς όμως, αυτό το έργο έχει χαθεί.

Ένα μήνα πάντως, αφότου έφτασε εκεί, ζωγράφισε στην «Έναστρη νύχτα», τον πιο διάσημο ίσως πίνακα του, την ιστορία του οποίου μπορείτε να διαβάσετε εδώ και να δείτε κι ένα ενδιαφέρον video για το πως σχετίζεται η τυρβώδης ροή μ’ αυτό το έργο.

.

1280px-Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project
Starry Night, 1889

.

Εντέλει ο Διευθυντής του Saint-Paul, του επιτρέπει να φύγει όταν το ζητά ο ίδιος ο ασθενής, που φοβάται πως θα κατηγοριοποιηθεί ως ο ‘τρελός ζωγράφος’. Ο Van Gogh είχε γράψει φυσικά στον Theo πριν εκφράσει στον Peyron αυτή την επιθυμία γιατί σκεφτόταν πως θα ήταν καλύτερα ίσως, να ζήσει πια στο Βορρά. Είχε την ελπίδα πως το εκεί κλίμα θα βοηθούσε στην ανάρρωση του.

Περισσότερα πάντως, για τη διαμονή του στο άσυλο και τα έργα που φιλοτέχνησε το διάστημα που έμεινε σ’ αυτό, διάβασα στο ενδιαφέρον βιβλίο που υπάρχει εδώ και μπορείτε να δείτε κι εσείς.

Όσο για το δωμάτιο που δείχνουν σήμερα στους επισκέπτες στο Saint-Paul (περισσότερες σύγχρονες φωτογραφίες εδώ), ο συγγραφέας Kenneth Wilkie αμφιβάλλει πως είναι το πραγματικό και στοιχειοθετεί την άποψη του στο ευκολοδιάβαστο βιβλίο του. Απ’ αυτό επίσης  θα πληροφορηθείτε τι είπαν οι άνθρωποι που είναι εν ζωή και σχετίζονταν με τον Ολλανδό καλλιτέχνη, όπως για παράδειγμα ο ανιψιός του.

.

dsc_0830

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ II (συνέχεια από εδώ)

*update: 13/7/2016

.

Portrait_of_Doctor_Félix_Rey_(F500)
Portrait of Doctor Félix Rey, 1889

.

 

Στον 24χρονο Jean-Félix Rey λοιπόν (που «δεν ήταν καν ακόμα γιατρός» όπως γράφει ο François-Bernard Michel), στο άσυλο της Arles, στο Hotel Dieu, εκμυστηρεύτηκε ο Van Gogh το φόβο του πως είναι τρελός μετά τον διαπληκτισμό του με τον Paul Gauguin τον Δεκέμβρη του 1888 κατά τον οποίο έκοψε (;) μέρος του αριστερού λοβού του αυτιού του ή όλο το αριστερό αυτί σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες (εδώ υπάρχει μια διεξοδική ανάλυση των γεγονότων, που συμπεριλαμβάνει την άποψη του Gauguin, το τι έγραψαν οι εφημερίδες για το θέμα κ.α. κι εδώ θα βρείτε την παρουσίαση ενός βιβλίου που εστιάζει σε όλα όσα διαδραματίστηκαν στο Κίτρινο Σπίτι, απ’ την ώρα της άφιξης του Gauguin ως το περιστατικό).

Πρόσφατα πάντως ήρθε στο φως ένα νέο έγγραφο απ’ τη συγγραφέα  Bernadette Murphy (μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο της με τίτλο»Van Gogh’s Ear: The True Story«) , που ανακαλύφτηκε σε αμερικανικό αρχείο όπως έγραψε η έγκυρη εφημερίδα New York Times και ανοίγει νέο κύκλο συζητήσεων για το θέμα, μιας και φαίνεται να είναι πρόχειρο σημείωμα του Jean-Félix Rey στο οποίο έχει ζωγραφίσει την αποκοπή όλου του αριστερού αυτιού απ’ τον καλλιτέχνη. Το έγγραφο (που σχεδίασε  ο γιατρός το 1930 για τον συγγραφέα Irving Stone ο οποίος έγραφε τότε μια νουβέλα για τη ζωή του διάσημου «ασθενή» του) θα εκτεθεί για πρώτη φορά στην έκθεση που αρχίζει στις 15 Ιουλίου και θα διαρκέσει ως τις 25 Σεπτεμβρίου στο Van Gogh Museum με τίτλο «On the Verge of Insanity – How did Vincent van Gogh cope with his illness” (μπορείτε να το δείτε κι εσείς στο link, μεταξύ άλλων) και σ’ αυτήν θα παρουσιαστούν κι άλλα σχετικά έγγραφα, 25 πίνακες ζωγραφικής αλλά κι αντικείμενα (όπως το πιστόλι με το οποίο φέρεται να αυτοκτόνησε ο Van Gogh) που σχετίζονται με την ψυχική διαταραχή του.

Άλλη άποψη για το θέμα πάντως εκφράζει ο Steven Naifeh, ιστορικός και συγγραφέας του “Van Gogh: The Life” ο οποίος επικαλείται τις υπάρχουσες μαρτυρίες ατόμων που τον είδαν μετά το περιστατικό, μεταξύ αυτών και η νύφη του Johanna van Gogh-Bonger αλλά και ο μετέπειτα θεράπων ιατρός του Paul Gachet και βεβαίωναν πως δεν έλειπε όλο το αυτί. Ως φαίνεται μία και μόνο απάντηση δεν μπορεί ακόμη να βρει το ένα απ’ τα τρία πιο συνηθισμένα ερωτήματα που κάνουν οι επισκέπτες του Μουσείου, όπως διάβασα εδώ.

.

13ear-B-blog427-v3.jpg
Vincent van Gogh, Self-Portrait as a Painter, 1887-1888

.

Για να επιστρέψουμε όμως στην ιστορία μας. Ο σπουδαίος ζωγράφος λοιπόν, βρέθηκε αναίσθητος στο σπίτι του στις 23 Δεκεμβρίου του 1888, ειδοποιήθηκε η Αστυνομία και εισήχθη στο ψυχιατρείο. Σύντομα, ο αδερφός του, έκανε ένα ταξίδι 770 χιλιομέτρων, για να τον δει από κοντά, αλλά το ίδιο βράδυ (καθησυχασμένος άραγε;), επέστρεψε στο Παρίσι μαζί με τον Gauguin.

Ο Van Gogh, κατά τη διάρκεια της εισαγωγής του, ήταν υπερκινητικός κι επειδή είχε παραισθήσεις και ψευδαισθήσεις (βρισκόταν δηλαδή σε οξεία ψυχωτική κατάσταση όπως θα έλεγαν κάποιοι σήμερα), ‘αναγκάστηκε’ το νοσηλευτικό προσωπικό να τον απομονώσει πλήρως για 3 μέρες. Δεν θυμόταν τίποτα απ’ το περιστατικό, ούτε απ’ το πρώτο διάστημα της νοσηλείας του.

Κάποιοι ειδικοί έχουν σκεφτεί την πιθανότητα να άκουγε φωνές που του υπαγόρευαν να βλάψει τον φίλο του Gauguin και να έκοψε το αυτί του για να αυτοτιμωρηθεί γι’ αυτές τις προσβλητικές ακουστικές ψευδαισθήσεις.

Άλλοι πάλι υποστήριξαν πως το έκανε για ν’ ανακουφιστεί απ’ τα συμπτώματα της νόσου Ménière, που πιστεύουν πως ήταν η αιτία των συμπτωμάτων του.

Φυσικά τίποτα δεν μπορεί ν’ αποδειχτεί. Το μόνο που είναι βέβαιο είναι πως ο ίδιος πράγματι ανησυχούσε για διάφορες σκέψεις που έκανε, για επίμονα συναισθήματα που τον κατέκλυζαν και μεταβολές της διάθεσης του που είχε προσέξει: «Well, well, there are moments when I am twisted by enthusiasm or madness or prophecy, like a Greek oracle on the tripod» (3/2/1889 -ολόκληρη η επιστολή εδώ).

.

paul-gauguin-man-in-a-red-beret-1888.jpg!Blog
Paul Gauguin (Man in a Red Beret), 1888

.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που αναρωτιόταν τι δεν πήγαινε καλά με κείνον, απ’ όταν έφτασε στην Arles, όταν ρώτησε τον Ray αν είναι τρελός.

Είχε γράψει αρκετές φορές στον αδερφό του, πόσο περίεργα ένιωθε ορισμένα μερόνυχτα κι είχε προσπαθήσει ήδη να κόψει το αψέντι και το κάπνισμα, υποψιαζόμενος πως επιδεινώνουν τις ξαφνικές κι αναίτιες κρίσεις άγχους που τον κυρίευαν.

Περιέγραφε ένα αίσθημα κενού και κούρασης που τον κατέβαλε, κρίσεις μελαγχολίας και φρικτών τύψεων που τον βασάνιζαν. Ενθουσιασμός, τρέλα, μειωμένη σεξουαλική διέγερση, αίσθημα λιποθυμίας, «κακή κυκλοφορία» αίματος, «αδύναμο στομάχι» (ήταν διαρκώς υποσιτισμένος κι είχε προβλήματα με την πέψη ), πυρετούς, αϋπνίες (τα δύο αυτά ίσως οφείλονταν στην υπάρχουσα γονόρροια), λήθαργο, αφηρημάδα, όλα τα συμπτώματα που παρατηρούσε τα παραθέτει και η Dietrich Blumer, στην εργασία της (The Illness of Vincent van Gogh, Am J Psychiatry 2002;159:519-526) για κείνον.

Αλλά επέστρεψε στους αγαπημένους του εθισμούς και δούλευε πολύ (έμεινε στην πόλη 15 μήνες και στο διάστημα αυτό έφτιαξε περίπου 200 πίνακες και περισσότερα από 100 σχέδια, σύμφωνα με το βιβλίο που μπορείτε να διαβάσετε εδώ ) γιατί διαισθανόταν πως τον βοηθάει το να ζωγραφίζει, έστω κι αν δεν μπορούσε όπως παραδεχόταν να τον κρατήσει ούτε αυτό, μακριά απ’ την τρομερή ανάγκη που είχε για τη θρησκεία. Ποιος ξέρει πίσω απ’ αυτή τη λέξη, πόσες κρυμμένες ανάγκες ακόμα παραμόνευαν.

.

300px-Vincent_van_Gogh_-_View_from_Theo’s_apartment_-_Google_Art_Project
View of Paris from Vincent’s Room in the Rue Lepic, 1887

.

Kι η κλιμάκωση ήρθε τελικά με τον πρώτο εγκλεισμό του. Ο Rey όμως τον διαβεβαίωσε πως δεν ήταν τρελός, τον καθησύχασε, αρνήθηκε κατηγορηματικά πως συμβαίνει κάτι τέτοιο. Το αψέντι, η πράσινη νεράιδα, θεωρούσε πως ευθυνόταν για την κατάσταση του και “une surexcitation passagère” που είχε ως χαρακτήρας.

Το αψέντι του οποίου η χρήση τότε ήταν διαδεδομένη μεταξύ των Γάλλων καλλιτεχνών, έπαιξε προφανώς κάποιο ρόλο στην όλη ιστορία, αλλά με σιγουριά είναι δύσκολο να πει κανείς, αν ήταν όντως το μοναδικό αίτιο που έφερε τον Van Gogh στο ψυχιατρείο ή αν συνέβαλλε και κατά πόσο στην αποσταθεροποίηση του ήδη εύθραυστου ψυχισμού του.

Απ’ το Παρίσι βέβαια, παρατηρητές ανέφεραν όπως τονίζει η Blumer, πως παρουσίαζε κάποια παροδικά συμπτώματα, τα οποία έχουν συνδεθεί με τη δράση αυτού του ποτού: σπασμό του χεριού, παράξενο βλέμμα, σύγχυση κι αμνησία που ακολουθούσαν τέτοιες φάσεις.

Ήταν επίσης εριστικός, έδειχνε ατημέλητος και μάλωνε διαρκώς με τον Theo που περιέγραψε σε κάποιο γράμμα του προς τη μικρότερη αδερφή τους, πως ήταν σαν να ‘χει να κάνει με δύο ανθρώπους: Ο ένας ιδιαιτέρως ταλαντούχος, τρυφερός, εκλεπτυσμένος κι ο άλλος εγωιστής, σκληρόκαρδος που έκανε τη ζωή των άλλων και του εαυτού του δύσκολη.

H θυϊόνη ή θουγιόνη (thujone) είναι η ουσία που ενοχοποιήθηκε για την τοξικότητα του δημοφιλούς τότε ποτού (είναι ανταγωνιστής των υποδοχέων GABA  καθώς και των υποδοχέων σεροτονίνης).

Αν και τα δεδομένα σχετικά μ’ αυτό το ζήτημα είναι συγκεχυμένα (προφανώς δεν θ’ αναλυθούν εδώ), μάλλον αποτελεί μύθο η τρέλα που υποτίθεται προκαλεί (έρευνες την καταδεικνύουν ασφαλέστερη του αλκοόλ). Φαίνεται ωστόσο πως υπάρχει ισχυρή συσχέτιση της νευροτοξίνης αυτής με τις επιληπτικές κρίσεις.

.

Absinthe, 1887
Café Table with absinthe, 1887

.

Ο Rey λοιπόν, βασιζόμενος στο σκεπτικό που ήδη αναφέρθηκε, διέγνωσε “παροδική διέγερση” (αν και η επίσημη διάγνωση απ’ το νοσοκομείο ήταν «οξεία μανία με γενικευμένο παραλήρημα”). Πίστευε όντως πως η διαταραχή ήταν επιληπτικής φύσης και του συνταγογράφησε βρωμιούχο κάλιο (potassium bromide,αντισπασμωδικό κι ηρεμιστικό φάρμακο της εποχής εκείνης που χρησιμοποιούνταν κι ως αντιεπιληπτικό), το οποίο φάνηκε σε πρώτη φάση αποτελεσματικό.Παράλληλα του χορηγούσε ένα κρασί που φτιαγμένο από εκχύλισμα κινίνης (cinchona wine) που τότε θεωρούνταν πως θεράπευε τον πυρετό.

Μόλις τρεις βδομάδες μετά την εισαγωγή του ο Van Gogh ήταν σε θέση να ζωγραφίσει την αυτοπροσωπογραφία του που τον δείχνει με επίδεσμο λόγω του κομμένου αυτιού, αλλά γαλήνια ήρεμο.

Δεν σταμάτησε όμως το αψέντι, με αποτέλεσμα όταν βγήκε απ’ το ψυχιατρείο, ν’ ακολουθήσουν άλλες δύο υποτροπές  (μικρής διάρκειας, που συνοδευόταν από αμνησία) που τον έστειλαν πίσω. Απ’ τις περιγραφές τους μοιάζουν σαν ψυχωτικά  επεισόδια (φόβος πως θα τον δηλητηριάσουν,  ακουστικές ψευδαισθήσεις κ.α).

Στην Arles πια, ακόμη και τα παιδιά χλεύαζαν τον τρελό κοκκινομάλλη, τον «fou roux» όπως τον αποκαλούσαν και  η υπάρχουσα φαρμακευτική αγωγή, δεν μπορούσε πια να χρησιμοποιηθεί. 

 Οι κάτοικοι της πόλης εντέλει μάζεψαν υπογραφές και έστειλαν τον ζωγράφο στο άσυλο. Στην επιστολή με αριθμό 579 (και ημερομηνία 19/3/1889) προς τον αδερφό του Theo, περιγράφει ο ίδιος εκ των υστέρων, όλα όσα έγιναν τότε.

.

Van_Gogh_-_Garten_des_Hospitals_in_Arles1
Garten des Ηospitals in Arles, 1889

.

Ο Rey ήταν άρρωστος  όταν έγινε η επανεισαγωγή του, γι’ αυτό απουσίαζε κι ο Van Gogh περιορίστηκε. Δεν του επέτρεψαν ούτε το κάπνισμα αρχικά, κάτι που επιτρεπόταν στους άλλους ασθενείς.  Συνέχισαν όμως τις πολύωρες συζητήσεις τους όταν ο γιατρός που εμπιστευόταν, επέστρεψε και χάρη σ’ αυτές, έβαλε για λίγο στην άκρη την μελαγχολία του.

Ο σπουδαίος ζωγράφος φιλοτέχνησε το πορτρέτο του νεαρού Jean-Félix Rey, για να τον ευχαριστήσει. Σύμφωνα με τους Doiteau & Leroy εκείνος δεν το δέχτηκε ως δώρο. Αρνήθηκε να το πάρει και ο φαρμακοποιός του ασύλου στον οποίο προσφέρθηκε ακολούθως και τελικά κατέληξε στον διοικητή του νοσοκομείου. Ο λόγος που ο γιατρός αρνήθηκε, ήταν επειδή το έργο του προκάλεσε τρόμο. Ο Van Gogh είχε χρησιμοποιήσει αρχικά σ’ αυτό μόνο δύο βασικά χρώματα: κόκκινο και πράσινο.

Σύμφωνα με άλλους μελετητές όμως, όπως ο Καθηγητής Sheramy Bundrick αν και ο Rey το εκτίμησε σαν χειρονομία και το πήρε, εντούτοις δεν του άρεσε. Για κάποιο διάστημα μάλιστα,  η μητέρα του το χρησιμοποίησε για να καλύψει μια τρύπα στο κοτέτσι τους (ή στη σοφίτα σύμφωνα μ’ αυτό το άρθρο), μέχρι που πουλήθηκε σ’ έναν καλλιτέχνη το 1901.

Σ’ αυτόν τον γιατρό επίσης υποστηρίζει ο Bundrick, επικαλούμενος μεταγενέστερη συνέντευξη του Rey, πως παραδόθηκε απ’ την Αστυνομία το κομμένο αυτί του Van Gogh. Tο διατηρούσε σε ένα βάζο με αλκοόλ στο γραφείο του, μέχρι που κλάπηκε από άγνωστο.

Όπως και να ‘χει όμως, είναι γεγονός πως ο επιστήμονας αυτός (εδώ υπάρχει φωτογραφία του για να κάνετε και τις συγκρίσεις με τον πίνακα) αν και δεν ήταν ειδικευμένος στην ψυχιατρική, αν και έκανε λάθη από απειρία κι άγνοια, προσπάθησε ωστόσο να βοηθήσει τον Ολλανδό καλλιτέχνη, διαφώνησε με τον αναγκαστικό εγκλεισμό του, υπήρξε ένας απ’ τους λίγους που του στάθηκαν στην Arles και διευκόλυνε αργότερα τη μετάβαση του στο Saint-Remi.

Πριν συμβεί αυτό, ο Van Gogh διάβαζε Σαίξπηρ και ιδίως τα έργα που αφορούσαν βασιλείς (Βασιλιά Ληρ, Ερρίκος ο Δ’ κτλ), κάπνιζε πάλι ελεύθερα, φυσικά ζωγράφιζε κι έγραφε στον αδερφό του πως ήταν  απ’ τις λίγες φορές που δεν αισθανόταν μόνος, μες τους τόσους ασθενείς.

.

ward-in-the-hospital-at-arles-1889.jpg!Blog
Ward in the hospital at Arles,1889

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

.

self-portrait-with-bandaged-ear-1889
Self Portrait with Bandaged Ear, 1889

.

update: 30/1/2019

Μέρος Ι

Πριν από καιρό ολοκληρώθηκε στο Παρίσι, στο Musee d’ Orsay, μια διαφορετική απ’ τις συνηθισμένες εκθέσεις για τον Vincent Van Gogh.

Είδα τα έργα στον ιστότοπο του Μουσείου, τα συνοδευτικά τους κείμενα κι αφού πλησιάζει η επέτειος του θανάτου του, αποφάσισα να σας γράψω μερικά πράγματα που έχω μάθει όσα χρόνια διαβάζω περιστασιακά για τον σπουδαίο Ολλανδό καλλιτέχνη, σε μια σειρά αναρτήσεων που θα συμπληρωθούν στο μέλλον, καθώς ο όγκος των στοιχείων είναι τεράστιος.

Για να πάρετε μια ιδέα, αρκεί πιστεύω να σας αναφέρω πως μέχρι το 2002, πάνω από εκατόν πενήντα ψυχίατροι και γιατροί άλλων ειδικοτήτων είχαν ασχοληθεί με την περίπτωση Van Gogh. Έχει αναλυθεί, ακόμα και η προτίμηση του προς το έντονο κίτρινο χρώμα. Και φυσικά η σχετική βιβλιογραφία απαιτεί δεκάδες ώρες ανάγνωσης.

Το αψέντι που κατανάλωνε, η δακτυλίτιδα που ίσως του χορηγήθηκε, το αρσενικό που περιείχαν οι μπογιές του κ.α., μπαίνουν στο κέντρο διαφόρων μελετητών που υποστηρίζουν πως έπασχε από διπολική διαταραχή ή επιληψία κροταφικού λοβού ή κυκλοειδή ψύχωση ή… ή…

Πριν φτάσουμε όμως σ’ αυτά και πριν μπούμε σε τέτοιες λεπτομέρειες, ας επιστρέψουμε στην αφορμή αυτής της ανάρτησης. Στην έκθεση για την οποία ήδη έγινε λόγος κι είχε τίτλο: «Ο αυτόχειρας της».

Βασίστηκε στο ομώνυμο δοκίμιο («Van Gogh, le suicidé de la société») του Γάλλου ποιητή, σκηνοθέτη, ηθοποιού και θεωρητικού του θεάτρου, Antonin Artaud. Και με τη σειρά του το κείμενο της έκθεσης επηρέασε τον Julian Schnabel, που σκηνοθέτησε την εκπληκτική ταινία «Η πύλη της αιωνιότητας», αφού περιηγήθηκε σ’ αυτήν.

O Artaud το έγραψε το 1947, ένα χρόνο πριν πεθάνει κι αφού είδε έργα του  μεγάλου ζωγράφου να εκτίθενται στην  l’Orangerie και διάβασε αποσπάσματα που τον εξόργισαν απ’ το βιβλίο του Δρ Francois-Joachim Beer, το «Du démon de Van Gogh» στο σχετικό αφιέρωμα του περιοδικού τέχνης, «Art».

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς σ’ αυτό το κείμενο υποστηρίζει πως ο Van Gogh δεν ήταν τρελός, αλλά οδηγήθηκε στην αυτοκτονία από μια κοινωνία που απέρριπτε το έργο του και τον απομόνωσε. Από μια κοινωνία που αντιλαμβανόταν τους πίνακες του σαν επίθεση προς τους θεσμούς της, δια μέσου των οποίων απαιτεί συμμόρφωση και χρησιμοποίησε την ψυχιατρική για να τον εξοντώσει.

Συνηθισμένη τακτική έναντι όλων όσων οι αλήθειες τους ενοχλούν. Στα άσυλα στραγγαλίζονται μεταφορικά όλοι εκείνοι που με τον ένα ή άλλο τρόπο αρνούνται να γίνουν συνεργοί στις ατιμίες της κοινωνίας, υποστήριξε. Κι ο Van Gogh ήταν κατά τη γνώμη του ένας απ’ αυτούς.

Διόλου τυχαία κι οπωσδήποτε αξιοπρόσεκτη μια τέτοια κριτική από έναν άνθρωπο που έζησε από μέσα τα ψυχιατρεία, για δέκα περίπου χρόνια. Υπέστη για παράδειγμα, 58 θεραπείες με ηλεκτροσόκ μόνο τη διετία 1943 – 1945. Ήταν δυνατόν να μην ταυτιστεί με τον σπουδαίο Ολλανδό καλλιτέχνη;

.

expo-van-gogh-artaud

.

Στην ελληνική μετάφραση του δοκιμίου που έχει κάνει η Δέσποινα Ψάλλη για τις εκδόσεις «Αιγόκερως», αναγράφονται τα εξής στο οπισθόφυλλο:

«Η ζωγραφική του Βαν Γκογκ δεν επιτίθεται σε κάποιον κομφορμισμό ηθών, αλλά στον κομφορμισμό των ίδιων των θεσμών. Ακόμη και η φύση, με τα κλίματα της, τις παλίρροιές της και τις ισημερινές καταιγίδες της, δεν μπορεί πια να κρατήσει την ίδια έλξη, μετά το πέρασμα του Βαν Γκογκ από τη γη. Ακόμη πιο έντονα, σε κοινωνικό επίπεδο, οι θεσμοί αποσυντίθενται και η ιατρική μοιάζει με πτώμα αχρησιμοποίητο και αλλοιωμένο, που παρουσιάζει τον Βαν Γκογκ σαν τρελό. Μπρος στη διαύγεια ενός Βαν Γκογκ που δουλεύει, η ψυχιατρική δεν είναι παρά ένα κλουβί με γορίλες, που από μόνοι τους ήδη, έχουν έμμονες ιδέες και συμπεριφέρονται σαν καταδιωκόμενοι, και για ν αντισταθμίσουν τα πιο φρικτά άγχη και την ανθρώπινη ασφυξία, χρησιμοποιούν μια γελοία ορολογία, προϊόν άξιο των ανάπηρων μυαλών τους».

Δεν υπήρχε ίχνος τρέλας στη συνήθεια του Van Gogh να κυκλοφορεί μ’ ένα καπέλο στο οποίο στερέωνε δώδεκα κεριά για να ζωγραφίσει τη νύχτα ένα τοπίο επί τόπου, το κάψιμο του χεριού του ήταν καθαρός ηρωισμός και το κόψιμο του αυτιού του απλή λογική, για τον δημιουργό του θεάτρου της σκληρότητας.

Επισημαίνει πως ο ίδιος σε μια παρόμοια κατάσταση, δεν θ’ άντεχε να μην κάνει έγκλημα αν του έλεγαν συνέχεια: «Κύριε Αρτό, δεν ξέρετε τι λέτε». Κι ο Van Gogh άκουσε πολλές φορές αυτή τη φράση, που τον έσπρωξε στα άκρα.

Και στη ζωγραφική του υπογραμμίζει, «δεν υπάρχουν φαντάσματα, οράματα, παραισθήσεις». Δηλαδή δεν υπάρχουν ίχνη ψυχιατρικής διαταραχής.

.

Van Gogh-Psychologie d’un génie incompris

.

Δεν είναι ο μόνος φυσικά που αμφισβητεί την τρέλα του μεγάλου καλλιτέχνη. Με τη διάγνωση αυτή διαφωνεί κι ο Καθηγητής François-Bernard Michel, έστω κι αν το κάνει για άλλους λόγους.

Εκείνος πιστεύει πως αυτό που συνέβη στην πραγματικότητα, ήταν πως οι γιατροί με τους οποίους ήρθε σ’ επαφή αυτή η παρεξηγημένη μεγαλοφυΐα, απέτυχαν να τον κατανοήσουν και να θεραπεύσουν την μελαγχολία του.

Μια μελαγχολία που όπως υποστηρίζει ήταν οικογενειακό χαρακτηριστικό των Van Gogh και τη διέθετε τόσο ο αδερφός του Theo, όσο και η αδερφή του Willemina.

H δεύτερη, που ήταν και η μόνη απ’ τις αδερφές του με την οποία αλληλογραφούσε, δεν παντρεύτηκε ποτέ και πέθανε έγκλειστη στο Ψυχιατρείο Veldwijk το 1941. Είχε εισαχθεί το 1902, τρεφόταν με τεχνητά μέσα και μόλις που μιλούσε. Η διάγνωση της ήταν Dementia praecox (πρώιμη άνοια).

Ίσως δεν είναι αυτό πάντως, το μόνο οικογενειακό ‘μυστικό’. Εικάζεται από κάποιους κι από άλλους θεωρείται βέβαιο, πως αυτοκτόνησε κι ο μικρός αδερφός του, ο Cornelis.

.

.

Ο πατέρα τους επίσης, σκεφτόταν να κλείσει το γιο του Vincent, στο ψυχιατρείο. Ο αδερφός του Theo, τον είχε προειδοποιήσει σχετικά. Τελικά, δεν απέφυγε τον εγκλεισμό.

Η ψυχιατρική επιστήμη εκείνη την εποχή ήταν πολύ πίσω, γράφει ο Michel, οι σταθεροποιητές της διάθεσης δεν είχαν εφευρεθεί απ’ τις φαρμακευτικές εταιρίες κτλ.

Μπορούν ίσως όλα αυτά ν’ αποτελέσουν ‘ελαφρυντικά’ για τους ειδικούς που δεν κατάλαβαν τον Van Gogh. Υπολείπονταν σε γνώσεις, δεν διέθεταν τα μέσα (αντικαταθλιπτικά χάπια κτλ), αλλά απέτυχαν ως φαίνεται και σε κάτι πιο βασικό: στη σχέση τους με τον μεγάλο ζωγράφο.

Ποιοι ήταν όμως; Σύμφωνα με τα αρχεία της Ιατρικής Σχολής του Montpellier και την αλληλογραφία του Ολλανδού καλλιτέχνη, που μελέτησε διεξοδικά ο προαναφερόμενος Καθηγητής για να γράψει το ενδιαφέρον βιβλίο «Van Gogh : Psychologie d’un génie incompris» (κυκλοφόρησε το 2013, απ’ τις εκδόσεις Odile Jacob), με τρεις κυρίως ειδικούς της εποχής ήρθε σε επαφή ο Van Gogh, το διάστημα 1888 ως 1890 που αυτοκτόνησε.

Τον διευθυντή του ασύλου Saint-Paul-de Mausole του Saint-Rémy-de-Provence, Δόκτωρ Théophile Peyron,  τον νεαρό Jean-Félix Rey που ήταν εσωτερικός στο άσυλο της Arles και τον γιατρό της Auvers-sur-Oise, Paul Gachet.

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

.