Hotel Dieu: Στην Arles του Vincent Van Gogh

Η είσοδος του Hotel Dieu – Arles (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Τον περασμένο Ιούλιο βρέθηκα στο Γαλλικό Νότο. Και πιο συγκεκριμένα στην πόλη Arles, στο άσυλο της οποίας, δηλαδή στο Hotel Dieu, νοσηλεύτηκε ο Vincent Van Gogh μετά τον διαπληκτισμό του με τον Paul Gauguin τον Δεκέμβρη του 1888, κατά τη διάρκεια του οποίου έκοψε (;) μέρος του αριστερού λοβού του αυτιού του ή όλο το αριστερό αυτί σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες.

Φτάνοντας στο Hotel Dieu – Arles (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Εδώ υπάρχει μια διεξοδική ανάλυση των γεγονότων, που συμπεριλαμβάνει την άποψη του Gauguin, το τι έγραψαν οι εφημερίδες για το θέμα κ.α. κι εδώ θα βρείτε την παρουσίαση ενός βιβλίου που εστιάζει σε όλα όσα διαδραματίστηκαν στο Κίτρινο Σπίτι, απ’ την ώρα της άφιξης του Gauguin ως το περιστατικό.

Place Felix Ray – Arles (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Σ’ αυτή την ανάρτηση που μπορείτε να συμβουλευτείτε επίσης, σας είχα γράψει διεξοδικά όσα συνέβησαν στην πόλη, που οι τότε κάτοικοί της έφτασαν ως το σημείο να μαζέψουν υπογραφές ώστε να εγκλειστεί ο σπουδαίος καλλιτέχνης στο τοπικό άσυλο. Ο 24χρονος Jean-Félix Rey (που «δεν ήταν καν ακόμα γιατρός» όπως γράφει ο François-Bernard Michel), είχε αναλάβει τη θεραπεία του και σήμερα, φτάνοντας στο Hotel Dieu πρόσεξα το δικό του όνομα στο δρόμο.

Το ακριβές σημείο όπου ζωγράφισε ο Van Gogh τον γνωστό του πίνακα στο Hotel Dieu – Arles (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Περνώντας ακολούθως την παλιά πύλη, είδα τον κήπο και το κτίριο του παλιού ψυχιατρείου ακριβώς όπως τα ήξερα απ’ τον αντίστοιχο πίνακα του Van Gogh («Garten des Ηospitals in Arles», ο τίτλος του). Τον ζωγράφισε εδώ το 1889 και πραγματικά είναι δύσκολο να σας περιγράψω το συναίσθημα του να βλέπω ότι έβλεπε κι εκείνος, όντας στο ίδιο μέρος. Ο χρόνος έτσι κι αλλιώς μοιάζει να ‘χει σταματήσει στην Arles. Η πόλη έχει διατηρηθεί όπως ήταν παλιά κι οι σύγχρονοι απόγονοι όσων έβαλαν κάποτε στο περιθώριο τον τρελό κοκκινομάλλη, τον «fou roux», όπως αποκαλούσαν τον Van Gogh, του αποδίδουν πια τις πρέπουσες ..τιμές.

Ο κήπος του Hotel Dieu – Arles (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Εκείνος έμεινε στην Arles 15 μήνες και στο διάστημα αυτό έφτιαξε περίπου 200 πίνακες και περισσότερα από 100 σχέδια, σύμφωνα με το βιβλίο που μπορείτε να συμβουλευτείτε και να δείτε εδώ . Υπήρξε κάτι παραπάνω από παραγωγικός δηλαδή, αν και τον ταλάνιζαν τόσες οδύνες. Σε διάφορα σημεία της περιοχής που απεικόνισε στους πίνακές του υπάρχουν αντίγραφα των έργων του, ο «περίπατος Van Gogh» (το πέρασμα δηλαδή απ’ τα μέρη όπου έζησε και δημιούργησε) είναι εξαιρετικά δημοφιλής και βέβαια μπορείτε όταν βρεθείτε στην πόλη να περάσετε κάποιες ώρες και στο αντίστοιχο Le Cafe La Nuit, που φέρει τ’ όνομά του. Τα υπόλοιπα που αφορούν τη ζωή του, αξίζει να τ’ ανακαλύψετε μόνες, μόνοι, μόνα σας…

Le Cafe La Nuit – Arles (φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

.

.

*Όλες οι φωτογραφίες της ανάρτησης τραβήχτηκαν από μένα κι έχουν ανέβει στο flickr και στο instagram αντίστοιχα. Σ’ αυτούς τους λογαριασμούς σταδιακά θα δείτε κι άλλες.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ V (συνέχεια από εδώ).

.

update: 14/9/2018

.

Δεν είναι συνηθισμένο να βλέπεις έναν άνθρωπο που έχοντας μέσα του την ιδέα της πιστολιάς που τον σκότωσε τελικά, ν΄ αραδιάζει σε ένα πίνακα μαύρα κοράκια, πάνω σ΄ ένα είδος χλομής πεδιάδας ίσως, άδειας, τέλος πάντων, όπου το μοβ χρώμα της γης συγκρούεται μανιωδώς με το θαμπό κίτρινο των σταριών. Ωστόσο, κανένας άλλος ζωγράφος δε θα κατάφερνε όπως ο Βαν Γκογκ, να ζωγραφίσει τα κοράκια του με αυτό το μαύρο χρώμα των ύδνων, το μαύρο ενός πλούσιου φαγοποτιού και, συγχρόνως, αυτό το περιττωματώδες μαύρο των φτερών των κορακιών που αιφνιδιάστηκαν από το φθίνον φως του βραδιού.

Antonin Artaud

.

800px-Van_Gogh_-_Heuschober_an_einem_Regentag
Wheat Stack Under Clouded Sky, July 1890

.

Ο Van Gogh, λίγες μέρες μετά από κείνο το τελευταίο γράμμα που έγραψε στον αδερφό του, πήγε (;) στα χωράφια και αυτοπυροβολήθηκε. Ήταν 27 Ιουλίου του 1890.

Κατάφερε να συρθεί πίσω στη σοφίτα του και δύο μέρες μετά πέθανε σε ηλικία 37 ετών. Ήταν 29 Ιουλίου, μία και μισή τα ξημερώματα όταν άφησε την τελευταία του πνοή κι είχε στο πλάι του τον Theo, που ειδοποιήθηκε απ’ τον Gachet.

Ερωτήματα οπωσδήποτε εγείρει η στάση του γιατρού, που δεν αφαίρεσε τη σφαίρα μετά την εξέταση του ασθενή του, αλλά επέλεξε να καθίσει δίπλα στο νεκροκρέβατο του για να τον ζωγραφίσει να πεθαίνει. Ωστόσο εκείνος ήταν που έπεισε τον ιερέα της πόλης, να επιτρέψει την ταφή του ζωγράφου.

Έτσι τουλάχιστον μαθαίναμε για χρόνια, πως έγιναν τα πράγματα, αν και τελευταία όπως θα δούμε παρακάτω, νέες θεωρίες αναδύθηκαν κι αμφιβολίες δημιουργήθηκαν σχετικά με την υπόθεση της αυτοκτονίας του Van Gogh.

Gachet_Van_Gogh_on_his_Deathbed_1890
Vincent van Gogh on his Deathbed (Paul Gachet, 1890)

.

Κατά μία άλλη εκδοχή λοιπόν, που υποστηρίζουν στο πολύ ενδιαφέρον  βιβλίο τους οι συγγραφείς Steven Naifeh and Gregory White Smith, οι οποίοι μελέτησαν επί δέκα χρόνια το θέμα, ο σπουδαίος ζωγράφος δεν αυτοκτόνησε, αλλά πυροβολήθηκε κατά λάθος από κάποια αγόρια που γνώριζε, μες την πόλη. Κι είπε ψέματα για να τα καλύψει, ίσως κι ανακουφισμένος μ’ αυτή την εξέλιξη.

Έχει καταγραφεί βέβαια και η απάντηση του ίδιου του Van Gogh σε ερωτηματολόγιο των αστυνομικών που πήγαν να του πάρουν κατάθεση για την απόπειρα την επόμενη του πυροβολισμού του, στο γράμμα της Adeline Revoux (της κόρης του πανδοχέα στο οποίο διέμενε) κι απ’ ότι φαίνεται τους είπε τα εξής, αφού περίπου παραδέχτηκε την πράξη του:

«Να μην κατηγορηθεί κανείς, αυτό που ήθελα ήταν ν’ αυτοκτονήσω«. Παράξενη δεν είναι μια τέτοια δήλωση; Γιατί να σκεφτεί πως υπήρχε περίπτωση να κατηγορηθεί κάποιος; Γιατί ο γιατρός του παραξενεύτηκε με την τρελή γωνία εισόδου που είχε η σφαίρα;

.

Adeline_Ravoux
Portrait of Adeline Ravoux, June 1890

.

Παράξενο δεν είναι επίσης το γεγονός πως βρέθηκε ένα όπλο στα χέρια του εκείνη τη στιγμή (ποιος του το δάνεισε, αφού όλοι γνώριζαν στη μικρή πόλη για τις νοσηλείες του στα ψυχιατρεία;), αλλά έκτοτε εξαφανίστηκε; Ή μήπως όχι;

Πρόσφατα ανακαλύφθηκε ένα όπλο που μπορείτε να δείτε εδώ και φέρεται βάση της τοποθεσίας που ανευρέθηκε και της διάβρωσης που έχει υποστεί να είναι το περί ου ο λόγος. Εκτέθηκε μάλιστα στο Van Gogh Museum μαζί με άλλα αντικείμενα, έγγραφα και πίνακες το 2016 Υπάρχουν πάντως κι άλλα γεγονότα που μοιάζουν «να μην κολλάνε με την υπόθεση», όπως λένε οι συγγραφείς κι αν δείτε  τους συνδέσμους, θα τα μάθετε κι εσείς.

Δεν θέλω να σας γράψω περισσότερα εδώ, για να μη ξεφύγω απ’ τα όρια του θέματος των αναρτήσεων, αλλά σίγουρα παρέθεσα συνοπτικά τα γεγονότα που θεώρησα απαραίτητο να γνωρίζετε. Κι εσείς συμβουλευόμενοι τις πηγές, θα μπορέσετε να σχηματίσετε δική σας άποψη.

.

Vincent_van_Gogh_-_Tree_Roots_and_Trunks_(F816).jpg
Three roots and trunks, 1890

.

Ο Theo τώρα, ο αγαπημένος του αδερφός, ο άνθρωπος που διέσωσε το τεράστιο έργο του ζωγράφου (καθώς και τις περισσότερες επιστολές του) και χάρη σε κείνον και στη σύζυγο του κυρίως βέβαια, το θαυμάζουμε σήμερα, πέθανε με τη σειρά του έξι μήνες μετά (τραγική ειρωνεία, αν θυμηθούμε τις ανησυχίες του για το μέλλον) από σύφιλη, στην ηλικία των 33 ετών.

Είναι θαμμένοι δίπλα-δίπλα στην Auvers-sur-Oise, αλλά οι βιογράφοι λένε πως ακόμα κι εκείνος όσο ζούσε κρατούσε μια απόσταση απ’ τον Van Gogh, όπως άλλωστε και άλλα μέλη της οικογένειας του (για παράδειγμα η μητέρα του).

.

1280px-Graves_of_Vincent_and_Théodore_Van_Gogh

.

Φυσικά έχουν γυριστεί πολλά κι εξαιρετικά ντοκιμαντέρ για το μεγάλο ζωγράφο, δύσκολο να επιλέξει κάποιος ποιο είναι το καλύτερο, αλλά προσωπικά θα σας προτείνω να δείτε το δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ στο οποίο πρωταγωνιστεί ο Benedict Cumberbatch.

Τo ξεχωρίζω, επειδή κάθε λέξη που λένε οι ηθοποιοί σ’ αυτό είναι αληθινή (βασίζεται στην αλληλογραφία του Van Gogh και σ’ άλλα επίσημα έγγραφα) κι επειδή εστιάζει πολύ στην παραμονή του στα ψυχιατρικά άσυλα, για το οποία γίνεται κυρίως λόγος σ’ αυτές τις αναρτήσεις. Είναι στ’ αγγλικά κι έχει επίσης αγγλικούς υπότιτλους. Στο πέμπτο μέρος μάλιστα αναφέρονται όσα πίστευε ο ίδιος για τη φύση της διαταραχής του και για την τρέλα γενικότερα.

.

.

Τι συζητιέται ακόμα και σήμερα τελικά για όλα αυτά; Πάρα πολλά. Όπως για παράδειγμα, ο ρόλος του Gachet, για τον οποία έγραψα κι εδώ αρκετά πράγματα, αλλά υπάρχουν κι άλλα ακόμα να ερευνηθούν. Ο Gachet είχε την τύχη να τον ζωγραφίσουν κι άλλοι σημαντικοί καλλιτέχνες και η συλλογή ιμπρεσιονιστικών έργων που είχε στην κατοχή του ήταν μεγάλη. Ενδέχεται να αντέγραψε κάποιους πίνακες του ασθενή του;

Αλλά κι ο ρόλος του Paul Gauguin ερευνάται επίσης, μιας και φαίνεται πως δεν είπε την αλήθεια ως είχε. Ανασκεύασε δηλώσεις του κατά περιόδους κι έχει εγείρει ερωτήματα η στάση του μετά τα γεγονότα, καθώς επιστρέφοντας στο Παρίσι, πήγε να παρακολουθήσει αμέσως μια δημόσια εκτέλεση. Ενώ ο φίλος του είχε εισαχθεί στο ψυχιατρείο κι ενώ υποτίθεται είχε φοβηθεί για τη ζωή του. Ομολογουμένως είναι κι αυτό απ’ τα παράξενα της ιστορίας.

.

Paul_Gauguin_104
Paul Gauguin, The Painter of Sunflowers: Portrait of Vincent van Gogh, 1888

.

Κι οι δυο τους άλλωστε όσο ζούσαν είχαν υπαινιχτεί πως τα γεγονότα δεν έλαβαν χώρα έτσι ακριβώς όπως ο κόσμος νόμιζε, αλλά η υπόθεση ήταν πιο πολύπλοκη (αν σας ενδιαφέρει υπάρχει μια ταινία για τη συνύπαρξη τους στο Κίτρινο Σπίτι εδώ που βασίζεται στο βιβλίο του Martin Gayford). Κι αυτό οδηγεί πολλούς ερευνητές να ψάχνουν ακόμα την αλήθεια.

«Ο Βαν Γκογκ κάλυψε τον Γκογκέν», υποστηρίζουν για παράδειγμα οι Γερμανοί ιστορικοί Hans Kaufmann και Rita Wildegans, «επειδή ήλπιζε πως έτσι θα τον έκανε να μείνει  μαζί του. Είναι προφανές πως τον λάτρευε».

Αν το επεισόδιο δεν είχε συμβεί, αναφέρουν οι δύο συγγραφείς στο βιβλίο τους «Van Goghs Ohr: Paul Gauguin und der Pakt des Schweigens«, ο Βαν Γκογκ μπορεί να μην είχε κλειστεί σε ψυχιατρείο. Μπορεί να μην είχε βυθιστεί στην κατάθλιψη, η οποία επιδεινώθηκε από τη δηλητηρίαση από μόλυβδο και αρσενικό που περιείχαν οι μπογιές του. Και μπορεί να είχε ζήσει ως τα βαθιά γεράματα.

 

.

Vincent_van_Gogh_(1853-1890)_-_Wheat_Field_with_Crows_(1890)
Wheatfield with Crows, 1890

.

Πολλές υποθέσεις, πολλά ερωτηματικά, πολλά τα κενά. Για όλα αυτά γράφονται άρθρα και βιβλία λοιπόν. Φυσικά και για τα έργα του. Και πολύς λόγος γίνεται, για την ψυχική υγεία του Van Gogh.

Από τι έπασχε τελικά; Ποια είναι η διάγνωση που εξηγεί τα συμπτώματα του;

Στην τελευταία ανάρτηση, θα δούμε τις απαντήσεις που δόθηκαν σ’ αυτό το ερώτημα από ειδικούς σ’ όλο τον κόσμο και μ’ αυτές θα ολοκληρωθεί η παρουσίαση του θέματος.

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

ΜΕΡΟΣ II (συνέχεια από εδώ)

*update: 13/7/2016

.

Portrait_of_Doctor_Félix_Rey_(F500)
Portrait of Doctor Félix Rey, 1889

.

 

Στον 24χρονο Jean-Félix Rey λοιπόν (που «δεν ήταν καν ακόμα γιατρός» όπως γράφει ο François-Bernard Michel), στο άσυλο της Arles, στο Hotel Dieu, εκμυστηρεύτηκε ο Van Gogh το φόβο του πως είναι τρελός μετά τον διαπληκτισμό του με τον Paul Gauguin τον Δεκέμβρη του 1888 κατά τον οποίο έκοψε (;) μέρος του αριστερού λοβού του αυτιού του ή όλο το αριστερό αυτί σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες (εδώ υπάρχει μια διεξοδική ανάλυση των γεγονότων, που συμπεριλαμβάνει την άποψη του Gauguin, το τι έγραψαν οι εφημερίδες για το θέμα κ.α. κι εδώ θα βρείτε την παρουσίαση ενός βιβλίου που εστιάζει σε όλα όσα διαδραματίστηκαν στο Κίτρινο Σπίτι, απ’ την ώρα της άφιξης του Gauguin ως το περιστατικό).

Πρόσφατα πάντως ήρθε στο φως ένα νέο έγγραφο απ’ τη συγγραφέα  Bernadette Murphy (μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο της με τίτλο»Van Gogh’s Ear: The True Story«) , που ανακαλύφτηκε σε αμερικανικό αρχείο όπως έγραψε η έγκυρη εφημερίδα New York Times και ανοίγει νέο κύκλο συζητήσεων για το θέμα, μιας και φαίνεται να είναι πρόχειρο σημείωμα του Jean-Félix Rey στο οποίο έχει ζωγραφίσει την αποκοπή όλου του αριστερού αυτιού απ’ τον καλλιτέχνη. Το έγγραφο (που σχεδίασε  ο γιατρός το 1930 για τον συγγραφέα Irving Stone ο οποίος έγραφε τότε μια νουβέλα για τη ζωή του διάσημου «ασθενή» του) θα εκτεθεί για πρώτη φορά στην έκθεση που αρχίζει στις 15 Ιουλίου και θα διαρκέσει ως τις 25 Σεπτεμβρίου στο Van Gogh Museum με τίτλο «On the Verge of Insanity – How did Vincent van Gogh cope with his illness” (μπορείτε να το δείτε κι εσείς στο link, μεταξύ άλλων) και σ’ αυτήν θα παρουσιαστούν κι άλλα σχετικά έγγραφα, 25 πίνακες ζωγραφικής αλλά κι αντικείμενα (όπως το πιστόλι με το οποίο φέρεται να αυτοκτόνησε ο Van Gogh) που σχετίζονται με την ψυχική διαταραχή του.

Άλλη άποψη για το θέμα πάντως εκφράζει ο Steven Naifeh, ιστορικός και συγγραφέας του “Van Gogh: The Life” ο οποίος επικαλείται τις υπάρχουσες μαρτυρίες ατόμων που τον είδαν μετά το περιστατικό, μεταξύ αυτών και η νύφη του Johanna van Gogh-Bonger αλλά και ο μετέπειτα θεράπων ιατρός του Paul Gachet και βεβαίωναν πως δεν έλειπε όλο το αυτί. Ως φαίνεται μία και μόνο απάντηση δεν μπορεί ακόμη να βρει το ένα απ’ τα τρία πιο συνηθισμένα ερωτήματα που κάνουν οι επισκέπτες του Μουσείου, όπως διάβασα εδώ.

.

13ear-B-blog427-v3.jpg
Vincent van Gogh, Self-Portrait as a Painter, 1887-1888

.

Για να επιστρέψουμε όμως στην ιστορία μας. Ο σπουδαίος ζωγράφος λοιπόν, βρέθηκε αναίσθητος στο σπίτι του στις 23 Δεκεμβρίου του 1888, ειδοποιήθηκε η Αστυνομία και εισήχθη στο ψυχιατρείο. Σύντομα, ο αδερφός του, έκανε ένα ταξίδι 770 χιλιομέτρων, για να τον δει από κοντά, αλλά το ίδιο βράδυ (καθησυχασμένος άραγε;), επέστρεψε στο Παρίσι μαζί με τον Gauguin.

Ο Van Gogh, κατά τη διάρκεια της εισαγωγής του, ήταν υπερκινητικός κι επειδή είχε παραισθήσεις και ψευδαισθήσεις (βρισκόταν δηλαδή σε οξεία ψυχωτική κατάσταση όπως θα έλεγαν κάποιοι σήμερα), ‘αναγκάστηκε’ το νοσηλευτικό προσωπικό να τον απομονώσει πλήρως για 3 μέρες. Δεν θυμόταν τίποτα απ’ το περιστατικό, ούτε απ’ το πρώτο διάστημα της νοσηλείας του.

Κάποιοι ειδικοί έχουν σκεφτεί την πιθανότητα να άκουγε φωνές που του υπαγόρευαν να βλάψει τον φίλο του Gauguin και να έκοψε το αυτί του για να αυτοτιμωρηθεί γι’ αυτές τις προσβλητικές ακουστικές ψευδαισθήσεις.

Άλλοι πάλι υποστήριξαν πως το έκανε για ν’ ανακουφιστεί απ’ τα συμπτώματα της νόσου Ménière, που πιστεύουν πως ήταν η αιτία των συμπτωμάτων του.

Φυσικά τίποτα δεν μπορεί ν’ αποδειχτεί. Το μόνο που είναι βέβαιο είναι πως ο ίδιος πράγματι ανησυχούσε για διάφορες σκέψεις που έκανε, για επίμονα συναισθήματα που τον κατέκλυζαν και μεταβολές της διάθεσης του που είχε προσέξει: «Well, well, there are moments when I am twisted by enthusiasm or madness or prophecy, like a Greek oracle on the tripod» (3/2/1889 -ολόκληρη η επιστολή εδώ).

.

paul-gauguin-man-in-a-red-beret-1888.jpg!Blog
Paul Gauguin (Man in a Red Beret), 1888

.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που αναρωτιόταν τι δεν πήγαινε καλά με κείνον, απ’ όταν έφτασε στην Arles, όταν ρώτησε τον Ray αν είναι τρελός.

Είχε γράψει αρκετές φορές στον αδερφό του, πόσο περίεργα ένιωθε ορισμένα μερόνυχτα κι είχε προσπαθήσει ήδη να κόψει το αψέντι και το κάπνισμα, υποψιαζόμενος πως επιδεινώνουν τις ξαφνικές κι αναίτιες κρίσεις άγχους που τον κυρίευαν.

Περιέγραφε ένα αίσθημα κενού και κούρασης που τον κατέβαλε, κρίσεις μελαγχολίας και φρικτών τύψεων που τον βασάνιζαν. Ενθουσιασμός, τρέλα, μειωμένη σεξουαλική διέγερση, αίσθημα λιποθυμίας, «κακή κυκλοφορία» αίματος, «αδύναμο στομάχι» (ήταν διαρκώς υποσιτισμένος κι είχε προβλήματα με την πέψη ), πυρετούς, αϋπνίες (τα δύο αυτά ίσως οφείλονταν στην υπάρχουσα γονόρροια), λήθαργο, αφηρημάδα, όλα τα συμπτώματα που παρατηρούσε τα παραθέτει και η Dietrich Blumer, στην εργασία της (The Illness of Vincent van Gogh, Am J Psychiatry 2002;159:519-526) για κείνον.

Αλλά επέστρεψε στους αγαπημένους του εθισμούς και δούλευε πολύ (έμεινε στην πόλη 15 μήνες και στο διάστημα αυτό έφτιαξε περίπου 200 πίνακες και περισσότερα από 100 σχέδια, σύμφωνα με το βιβλίο που μπορείτε να διαβάσετε εδώ ) γιατί διαισθανόταν πως τον βοηθάει το να ζωγραφίζει, έστω κι αν δεν μπορούσε όπως παραδεχόταν να τον κρατήσει ούτε αυτό, μακριά απ’ την τρομερή ανάγκη που είχε για τη θρησκεία. Ποιος ξέρει πίσω απ’ αυτή τη λέξη, πόσες κρυμμένες ανάγκες ακόμα παραμόνευαν.

.

300px-Vincent_van_Gogh_-_View_from_Theo’s_apartment_-_Google_Art_Project
View of Paris from Vincent’s Room in the Rue Lepic, 1887

.

Kι η κλιμάκωση ήρθε τελικά με τον πρώτο εγκλεισμό του. Ο Rey όμως τον διαβεβαίωσε πως δεν ήταν τρελός, τον καθησύχασε, αρνήθηκε κατηγορηματικά πως συμβαίνει κάτι τέτοιο. Το αψέντι, η πράσινη νεράιδα, θεωρούσε πως ευθυνόταν για την κατάσταση του και “une surexcitation passagère” που είχε ως χαρακτήρας.

Το αψέντι του οποίου η χρήση τότε ήταν διαδεδομένη μεταξύ των Γάλλων καλλιτεχνών, έπαιξε προφανώς κάποιο ρόλο στην όλη ιστορία, αλλά με σιγουριά είναι δύσκολο να πει κανείς, αν ήταν όντως το μοναδικό αίτιο που έφερε τον Van Gogh στο ψυχιατρείο ή αν συνέβαλλε και κατά πόσο στην αποσταθεροποίηση του ήδη εύθραυστου ψυχισμού του.

Απ’ το Παρίσι βέβαια, παρατηρητές ανέφεραν όπως τονίζει η Blumer, πως παρουσίαζε κάποια παροδικά συμπτώματα, τα οποία έχουν συνδεθεί με τη δράση αυτού του ποτού: σπασμό του χεριού, παράξενο βλέμμα, σύγχυση κι αμνησία που ακολουθούσαν τέτοιες φάσεις.

Ήταν επίσης εριστικός, έδειχνε ατημέλητος και μάλωνε διαρκώς με τον Theo που περιέγραψε σε κάποιο γράμμα του προς τη μικρότερη αδερφή τους, πως ήταν σαν να ‘χει να κάνει με δύο ανθρώπους: Ο ένας ιδιαιτέρως ταλαντούχος, τρυφερός, εκλεπτυσμένος κι ο άλλος εγωιστής, σκληρόκαρδος που έκανε τη ζωή των άλλων και του εαυτού του δύσκολη.

H θυϊόνη ή θουγιόνη (thujone) είναι η ουσία που ενοχοποιήθηκε για την τοξικότητα του δημοφιλούς τότε ποτού (είναι ανταγωνιστής των υποδοχέων GABA  καθώς και των υποδοχέων σεροτονίνης).

Αν και τα δεδομένα σχετικά μ’ αυτό το ζήτημα είναι συγκεχυμένα (προφανώς δεν θ’ αναλυθούν εδώ), μάλλον αποτελεί μύθο η τρέλα που υποτίθεται προκαλεί (έρευνες την καταδεικνύουν ασφαλέστερη του αλκοόλ). Φαίνεται ωστόσο πως υπάρχει ισχυρή συσχέτιση της νευροτοξίνης αυτής με τις επιληπτικές κρίσεις.

.

Absinthe, 1887
Café Table with absinthe, 1887

.

Ο Rey λοιπόν, βασιζόμενος στο σκεπτικό που ήδη αναφέρθηκε, διέγνωσε “παροδική διέγερση” (αν και η επίσημη διάγνωση απ’ το νοσοκομείο ήταν «οξεία μανία με γενικευμένο παραλήρημα”). Πίστευε όντως πως η διαταραχή ήταν επιληπτικής φύσης και του συνταγογράφησε βρωμιούχο κάλιο (potassium bromide,αντισπασμωδικό κι ηρεμιστικό φάρμακο της εποχής εκείνης που χρησιμοποιούνταν κι ως αντιεπιληπτικό), το οποίο φάνηκε σε πρώτη φάση αποτελεσματικό.Παράλληλα του χορηγούσε ένα κρασί που φτιαγμένο από εκχύλισμα κινίνης (cinchona wine) που τότε θεωρούνταν πως θεράπευε τον πυρετό.

Μόλις τρεις βδομάδες μετά την εισαγωγή του ο Van Gogh ήταν σε θέση να ζωγραφίσει την αυτοπροσωπογραφία του που τον δείχνει με επίδεσμο λόγω του κομμένου αυτιού, αλλά γαλήνια ήρεμο.

Δεν σταμάτησε όμως το αψέντι, με αποτέλεσμα όταν βγήκε απ’ το ψυχιατρείο, ν’ ακολουθήσουν άλλες δύο υποτροπές  (μικρής διάρκειας, που συνοδευόταν από αμνησία) που τον έστειλαν πίσω. Απ’ τις περιγραφές τους μοιάζουν σαν ψυχωτικά  επεισόδια (φόβος πως θα τον δηλητηριάσουν,  ακουστικές ψευδαισθήσεις κ.α).

Στην Arles πια, ακόμη και τα παιδιά χλεύαζαν τον τρελό κοκκινομάλλη, τον «fou roux» όπως τον αποκαλούσαν και  η υπάρχουσα φαρμακευτική αγωγή, δεν μπορούσε πια να χρησιμοποιηθεί. 

 Οι κάτοικοι της πόλης εντέλει μάζεψαν υπογραφές και έστειλαν τον ζωγράφο στο άσυλο. Στην επιστολή με αριθμό 579 (και ημερομηνία 19/3/1889) προς τον αδερφό του Theo, περιγράφει ο ίδιος εκ των υστέρων, όλα όσα έγιναν τότε.

.

Van_Gogh_-_Garten_des_Hospitals_in_Arles1
Garten des Ηospitals in Arles, 1889

.

Ο Rey ήταν άρρωστος  όταν έγινε η επανεισαγωγή του, γι’ αυτό απουσίαζε κι ο Van Gogh περιορίστηκε. Δεν του επέτρεψαν ούτε το κάπνισμα αρχικά, κάτι που επιτρεπόταν στους άλλους ασθενείς.  Συνέχισαν όμως τις πολύωρες συζητήσεις τους όταν ο γιατρός που εμπιστευόταν, επέστρεψε και χάρη σ’ αυτές, έβαλε για λίγο στην άκρη την μελαγχολία του.

Ο σπουδαίος ζωγράφος φιλοτέχνησε το πορτρέτο του νεαρού Jean-Félix Rey, για να τον ευχαριστήσει. Σύμφωνα με τους Doiteau & Leroy εκείνος δεν το δέχτηκε ως δώρο. Αρνήθηκε να το πάρει και ο φαρμακοποιός του ασύλου στον οποίο προσφέρθηκε ακολούθως και τελικά κατέληξε στον διοικητή του νοσοκομείου. Ο λόγος που ο γιατρός αρνήθηκε, ήταν επειδή το έργο του προκάλεσε τρόμο. Ο Van Gogh είχε χρησιμοποιήσει αρχικά σ’ αυτό μόνο δύο βασικά χρώματα: κόκκινο και πράσινο.

Σύμφωνα με άλλους μελετητές όμως, όπως ο Καθηγητής Sheramy Bundrick αν και ο Rey το εκτίμησε σαν χειρονομία και το πήρε, εντούτοις δεν του άρεσε. Για κάποιο διάστημα μάλιστα,  η μητέρα του το χρησιμοποίησε για να καλύψει μια τρύπα στο κοτέτσι τους (ή στη σοφίτα σύμφωνα μ’ αυτό το άρθρο), μέχρι που πουλήθηκε σ’ έναν καλλιτέχνη το 1901.

Σ’ αυτόν τον γιατρό επίσης υποστηρίζει ο Bundrick, επικαλούμενος μεταγενέστερη συνέντευξη του Rey, πως παραδόθηκε απ’ την Αστυνομία το κομμένο αυτί του Van Gogh. Tο διατηρούσε σε ένα βάζο με αλκοόλ στο γραφείο του, μέχρι που κλάπηκε από άγνωστο.

Όπως και να ‘χει όμως, είναι γεγονός πως ο επιστήμονας αυτός (εδώ υπάρχει φωτογραφία του για να κάνετε και τις συγκρίσεις με τον πίνακα) αν και δεν ήταν ειδικευμένος στην ψυχιατρική, αν και έκανε λάθη από απειρία κι άγνοια, προσπάθησε ωστόσο να βοηθήσει τον Ολλανδό καλλιτέχνη, διαφώνησε με τον αναγκαστικό εγκλεισμό του, υπήρξε ένας απ’ τους λίγους που του στάθηκαν στην Arles και διευκόλυνε αργότερα τη μετάβαση του στο Saint-Remi.

Πριν συμβεί αυτό, ο Van Gogh διάβαζε Σαίξπηρ και ιδίως τα έργα που αφορούσαν βασιλείς (Βασιλιά Ληρ, Ερρίκος ο Δ’ κτλ), κάπνιζε πάλι ελεύθερα, φυσικά ζωγράφιζε κι έγραφε στον αδερφό του πως ήταν  απ’ τις λίγες φορές που δεν αισθανόταν μόνος, μες τους τόσους ασθενείς.

.

ward-in-the-hospital-at-arles-1889.jpg!Blog
Ward in the hospital at Arles,1889

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

Vincent Van Gogh: Η ψυχολογία μιας παρεξηγημένης ιδιοφυίας – Τα ψυχιατρικά άσυλα, οι διαγνώσεις κι οι γιατροί του

.

self-portrait-with-bandaged-ear-1889
Self Portrait with Bandaged Ear, 1889

.

update: 30/1/2019

Μέρος Ι

Πριν από καιρό ολοκληρώθηκε στο Παρίσι, στο Musee d’ Orsay, μια διαφορετική απ’ τις συνηθισμένες εκθέσεις για τον Vincent Van Gogh.

Είδα τα έργα στον ιστότοπο του Μουσείου, τα συνοδευτικά τους κείμενα κι αφού πλησιάζει η επέτειος του θανάτου του, αποφάσισα να σας γράψω μερικά πράγματα που έχω μάθει όσα χρόνια διαβάζω περιστασιακά για τον σπουδαίο Ολλανδό καλλιτέχνη, σε μια σειρά αναρτήσεων που θα συμπληρωθούν στο μέλλον, καθώς ο όγκος των στοιχείων είναι τεράστιος.

Για να πάρετε μια ιδέα, αρκεί πιστεύω να σας αναφέρω πως μέχρι το 2002, πάνω από εκατόν πενήντα ψυχίατροι και γιατροί άλλων ειδικοτήτων είχαν ασχοληθεί με την περίπτωση Van Gogh. Έχει αναλυθεί, ακόμα και η προτίμηση του προς το έντονο κίτρινο χρώμα. Και φυσικά η σχετική βιβλιογραφία απαιτεί δεκάδες ώρες ανάγνωσης.

Το αψέντι που κατανάλωνε, η δακτυλίτιδα που ίσως του χορηγήθηκε, το αρσενικό που περιείχαν οι μπογιές του κ.α., μπαίνουν στο κέντρο διαφόρων μελετητών που υποστηρίζουν πως έπασχε από διπολική διαταραχή ή επιληψία κροταφικού λοβού ή κυκλοειδή ψύχωση ή… ή…

Πριν φτάσουμε όμως σ’ αυτά και πριν μπούμε σε τέτοιες λεπτομέρειες, ας επιστρέψουμε στην αφορμή αυτής της ανάρτησης. Στην έκθεση για την οποία ήδη έγινε λόγος κι είχε τίτλο: «Ο αυτόχειρας της κοινωνίας«.

Βασίστηκε στο ομώνυμο δοκίμιο («Van Gogh, le suicidé de la société») του Γάλλου ποιητή, σκηνοθέτη, ηθοποιού και θεωρητικού του θεάτρου, Antonin Artaud. Και με τη σειρά του το κείμενο της έκθεσης επηρέασε τον Julian Schnabel, που σκηνοθέτησε την εκπληκτική ταινία «Η πύλη της αιωνιότητας«, αφού περιηγήθηκε σ’ αυτήν.

O Artaud το έγραψε το 1947, ένα χρόνο πριν πεθάνει κι αφού είδε έργα του  μεγάλου ζωγράφου να εκτίθενται στην  l’Orangerie και διάβασε αποσπάσματα που τον εξόργισαν απ’ το βιβλίο του Δρ Francois-Joachim Beer, το «Du démon de Van Gogh» στο σχετικό αφιέρωμα του περιοδικού τέχνης, «Art«.

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς σ’ αυτό το κείμενο υποστηρίζει πως ο Van Gogh δεν ήταν τρελός, αλλά οδηγήθηκε στην αυτοκτονία από μια κοινωνία που απέρριπτε το έργο του και τον απομόνωσε. Από μια κοινωνία που αντιλαμβανόταν τους πίνακες του σαν επίθεση προς τους θεσμούς της, δια μέσου των οποίων απαιτεί συμμόρφωση και χρησιμοποίησε την ψυχιατρική για να τον εξοντώσει.

Συνηθισμένη τακτική έναντι όλων όσων οι αλήθειες τους ενοχλούν. Στα άσυλα στραγγαλίζονται μεταφορικά όλοι εκείνοι που με τον ένα ή άλλο τρόπο αρνούνται να γίνουν συνεργοί στις ατιμίες της κοινωνίας, υποστήριξε. Κι ο Van Gogh ήταν κατά τη γνώμη του ένας απ’ αυτούς.

Διόλου τυχαία κι οπωσδήποτε αξιοπρόσεκτη μια τέτοια κριτική από έναν άνθρωπο που έζησε από μέσα τα ψυχιατρεία, για δέκα περίπου χρόνια. Υπέστη για παράδειγμα, 58 θεραπείες με ηλεκτροσόκ μόνο τη διετία 1943 – 1945. Ήταν δυνατόν να μην ταυτιστεί με τον σπουδαίο Ολλανδό καλλιτέχνη;

.

expo-van-gogh-artaud

.

Στην ελληνική μετάφραση του δοκιμίου που έχει κάνει η Δέσποινα Ψάλλη για τις εκδόσεις «Αιγόκερως», αναγράφονται τα εξής στο οπισθόφυλλο:

«Η ζωγραφική του Βαν Γκογκ δεν επιτίθεται σε κάποιον κομφορμισμό ηθών, αλλά στον κομφορμισμό των ίδιων των θεσμών. Ακόμη και η φύση, με τα κλίματα της, τις παλίρροιές της και τις ισημερινές καταιγίδες της, δεν μπορεί πια να κρατήσει την ίδια έλξη, μετά το πέρασμα του Βαν Γκογκ από τη γη. Ακόμη πιο έντονα, σε κοινωνικό επίπεδο, οι θεσμοί αποσυντίθενται και η ιατρική μοιάζει με πτώμα αχρησιμοποίητο και αλλοιωμένο, που παρουσιάζει τον Βαν Γκογκ σαν τρελό. Μπρος στη διαύγεια ενός Βαν Γκογκ που δουλεύει, η ψυχιατρική δεν είναι παρά ένα κλουβί με γορίλες, που από μόνοι τους ήδη, έχουν έμμονες ιδέες και συμπεριφέρονται σαν καταδιωκόμενοι, και για ν αντισταθμίσουν τα πιο φρικτά άγχη και την ανθρώπινη ασφυξία, χρησιμοποιούν μια γελοία ορολογία, προϊόν άξιο των ανάπηρων μυαλών τους«.

Δεν υπήρχε ίχνος τρέλας στη συνήθεια του Van Gogh να κυκλοφορεί μ’ ένα καπέλο στο οποίο στερέωνε δώδεκα κεριά για να ζωγραφίσει τη νύχτα ένα τοπίο επί τόπου, το κάψιμο του χεριού του ήταν καθαρός ηρωισμός και το κόψιμο του αυτιού του απλή λογική, για τον δημιουργό του θεάτρου της σκληρότητας.

Επισημαίνει πως ο ίδιος σε μια παρόμοια κατάσταση, δεν θ’ άντεχε να μην κάνει έγκλημα αν του έλεγαν συνέχεια: «Κύριε Αρτό, δεν ξέρετε τι λέτε«. Κι ο Van Gogh άκουσε πολλές φορές αυτή τη φράση, που τον έσπρωξε στα άκρα.

Και στη ζωγραφική του υπογραμμίζει, «δεν υπάρχουν φαντάσματα, οράματα, παραισθήσεις«. Δηλαδή δεν υπάρχουν ίχνη ψυχιατρικής διαταραχής.

.

Van Gogh-Psychologie d’un génie incompris

.

Δεν είναι ο μόνος φυσικά που αμφισβητεί την τρέλα του μεγάλου καλλιτέχνη. Με τη διάγνωση αυτή διαφωνεί κι ο Καθηγητής François-Bernard Michel, έστω κι αν το κάνει για άλλους λόγους.

Εκείνος πιστεύει πως αυτό που συνέβη στην πραγματικότητα, ήταν πως οι γιατροί με τους οποίους ήρθε σ’ επαφή αυτή η παρεξηγημένη μεγαλοφυΐα, απέτυχαν να τον κατανοήσουν και να θεραπεύσουν την μελαγχολία του.

Μια μελαγχολία που όπως υποστηρίζει ήταν οικογενειακό χαρακτηριστικό των Van Gogh και τη διέθετε τόσο ο αδερφός του Theo, όσο και η αδερφή του Willemina.

H δεύτερη, που ήταν και η μόνη απ’ τις αδερφές του με την οποία αλληλογραφούσε, δεν παντρεύτηκε ποτέ και πέθανε έγκλειστη στο Ψυχιατρείο Veldwijk το 1941. Είχε εισαχθεί το 1902, τρεφόταν με τεχνητά μέσα και μόλις που μιλούσε. Η διάγνωση της ήταν Dementia praecox (πρώιμη άνοια).

Ίσως δεν είναι αυτό πάντως, το μόνο οικογενειακό ‘μυστικό’. Εικάζεται από κάποιους κι από άλλους θεωρείται βέβαιο, πως αυτοκτόνησε κι ο μικρός αδερφός του, ο Cornelis.

.

.

Ο πατέρα τους επίσης, σκεφτόταν να κλείσει το γιο του Vincent, στο ψυχιατρείο. Ο αδερφός του Theo, τον είχε προειδοποιήσει σχετικά. Τελικά, δεν απέφυγε τον εγκλεισμό.

Η ψυχιατρική επιστήμη εκείνη την εποχή ήταν πολύ πίσω, γράφει ο Michel, οι σταθεροποιητές της διάθεσης δεν είχαν εφευρεθεί απ’ τις φαρμακευτικές εταιρίες κτλ.

Μπορούν ίσως όλα αυτά ν’ αποτελέσουν ‘ελαφρυντικά’ για τους ειδικούς που δεν κατάλαβαν τον Van Gogh. Υπολείπονταν σε γνώσεις, δεν διέθεταν τα μέσα (αντικαταθλιπτικά χάπια κτλ), αλλά απέτυχαν ως φαίνεται και σε κάτι πιο βασικό: στη σχέση τους με τον μεγάλο ζωγράφο.

Ποιοι ήταν όμως; Σύμφωνα με τα αρχεία της Ιατρικής Σχολής του Montpellier και την αλληλογραφία του Ολλανδού καλλιτέχνη, που μελέτησε διεξοδικά ο προαναφερόμενος Καθηγητής για να γράψει το ενδιαφέρον βιβλίο «Van Gogh : Psychologie d’un génie incompris» (κυκλοφόρησε το 2013, απ’ τις εκδόσεις Odile Jacob), με τρεις κυρίως ειδικούς της εποχής ήρθε σε επαφή ο Van Gogh, το διάστημα 1888 ως 1890 που αυτοκτόνησε.

Τον διευθυντή του ασύλου Saint-Paul-de Mausole του Saint-Rémy-de-Provence, Δόκτωρ Théophile Peyron,  τον νεαρό Jean-Félix Rey που ήταν εσωτερικός στο άσυλο της Arles και τον γιατρό της Auvers-sur-Oise, Paul Gachet.

.

.

(συνεχίζεται εδώ)

.

.

.

.

.