Παρουσίαση βιβλίου: «Ο Φρόυντ στην Ακρόπολη – Μια ατοπογραφία» του Ηλία Παπαγιαννοπούλου

(φωτογραφία: προσωπικό αρχείο)

Σαν σήμερα επισκέφτηκε ο Φρόυντ την Ακρόπολη κι έτσι θεώρησα ότι αυτή είναι η καλύτερη στιγμή, για να σας παρουσιάσω το σχετικό βιβλίο του Ηλία Παπαγιαννοπούλου, που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις «Περισπωμένη». Έχοντας κάνει πριν από πολλά χρόνια αυτήν την ανάρτηση για το θέμα, ήταν επόμενο να μ’ ενδιαφέρει κι η προσέγγιση του συγγραφέα, όπως καταγράφεται στο οπισθόφυλλο:

«Το 1935, τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του, ο Φρόυντ δημοσιεύει ένα σύντομο κείμενο για την επίσκεψή του στην Ακρόπολη. Εκείνη η επίσκεψη τριάντα δύο ολόκληρα χρόνια νωρίτερα του είχε προξενήσει μια παράξενη διαταραχή που τον απασχόλησε κατόπιν για καιρό και τώρα επιστρέφει σε αυτήν για να δώσει την απάντηση στα πιεστικά ερωτήματα που του προκάλεσε, τόσο θεωρητικά όσο και βαθύτατα προσωπικά. Όμως, αντί να κλείνει το ζήτημα, η φροϋδική απάντηση συγκροτεί απεναντίας μια ιλιγγιώδη κειμενική μηχανή που πολλαπλασιάζει τους ιριδισμούς της αθηναϊκής εμπειρίας, εξωθώντας τη σκέψη και τη γραφή σε ένα δύσκολο σημείο.


Ταξιδιωτικό αφήγημα, ιστορία φαντασμάτων, στοχασμός για τα τραύματα της Ιστορίας, το πολυσυζητημένο αυτό κείμενο ενός αλλιώτικου περιηγητή στο κέντρο τόσο της ευρωπαϊκής όσο και της νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας είναι, στην παρούσα ανάγνωσή του, πρωτίστως ένα «παραμύθι για διαλεκτικούς». Ξεδιπλώνοντας τις πτυχώσεις του, θα παρακολουθήσουμε τη δημιουργία ενός πλέγματος, αναλυτικού κι αφηγηματικού, από συνάψεις ενίοτε παράδοξες και αναπάντεχες. Από τον Μπένγιαμιν και τον Ντερριντά, τον Κάφκα και τη Λισπέκτορ, μέχρι τον Σεφέρη, τον Παπαρρηγόπουλο και, ιδίως, τον Φαλμεράγιερ, η κλωστή του Φρόυντ, η κλωστή ενός ξένου, θα συνυφάνει πολλαπλά νήματα για να συλλάβει μια εικόνα της νεοελληνικής συνθήκης. Μια εικόνα της καταγωγής και κυρίως ενός λανθάνοντος παρόντος, μολυσμένου από την έκθεση σε μια υπερβολική εμπειρία. Μια ατοπογραφία.»

Ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος λοιπόν, κάνει τους δικούς του παραλληλισμούς, υπογραμμίζοντας μας ότι ο Φρόυντ διάβαζε «περισσότερο αρχαιολογία παρά ψυχολογία», όπως γνωρίζουμε απ’ τις επιστολές του κι έτσι «η φροϋδική παρομοίωση της ανάλυσης του ανθρώπινου ψυχισμού με την αρχαιολογία», είναι φυσικά αναμενόμενη. Κι εξηγεί ο συγγραφέας: «Ως παράδειγμα φέρνει τη Ρώμη, έτσι ώστε η πρώτη να μοιάζει με την προσπάθεια ανασύστασης της Roma Quadrata, δηλαδή», διευκρινίζει «ενός «περιφραγμένου οικισμού» στον οποίο η «αιώνια πόλη» θα είχε τη βαθύτερη ιστορική ρίζα της. Και αν ένας σημερινός επισκέπτης της Ρώμης», προσθέτει, «με δυσκολία μπορεί να βρει σε αυτήν κάτι παραπάνω από ελάχιστα ίχνη του παρελθόντος, η ανάλυση απεναντίας του ψυχισμού μπορεί κατά κανόνα, αν δηλαδή αυτός δεν έχει στο μεταξύ υποστεί κάποιο πλήγμα τόσο σοβαρό ώστε να τον αποκόβει ριζικά από το παρελθόν του, να τον ανασύρει ακέραιο στο ψυχικό παρόν του. Ό,τι δεν επιτρέπει ο χώρος, την παρατακτική συνύπαρξη των χρόνων στο παρόν, το επιτρέπει το ψυχαναλυτικό βλέμμα που αποκαλύπτει τα αφανώς διατηρημένα περασμένα».

Τα νήματα που υφαίνει λοιπόν ο Παπαγιαννόπουλος για να στηρίξει τις υποθέσεις του, εκκινούν από την αρχαιότητα (και πώς θα έλειπε ο Οιδίποδας;), διατρέχουν την ευρωπαϊκή λογοτεχνική παραγωγή (εύστοχη η αντίστιξη με την εμπειρία του ήρωα του László Krasznahorkai στην Αθήνα, όπως περιγράφεται στο βιβλίο «Η Σέιομπο πέρασε από εκεί κάτω», αλλά και με όσα διαδραματίζονται στον «Πύργο» του Franz Kafka, φυσικά), αναψηλαφούν το γερμανικό φαντασιακό όσον αφορά την τότε συλλογική πρόσληψη μιας εξιδανικευμένης Ελλάδας και φτάνουν, εγκιβωτίζοντας κατά κάποιο τρόπο τις όποιες ιστορικές ασυνέχειες (για να μνημονεύσω και το Φουκώ, που βεβαίως επικαλείται σε κάποια σημεία), μοιραία, ως τις μέρες μας. Γιατί άραγε; Επειδή ο συγγραφέας του εξαιρετικού αυτού πολυτονικού δοκιμίου που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις «Περισπωμένη» πιστεύει ότι: «Ακολουθώντας, με τη σειρά μας, το νήμα μιας τέτοιας επανόδου του άλλου, σε όνειρα του εαυτού μας που τον στοίχειωσαν και στα οποία δεν πάψαμε από καταβολής του νεοελληνικού κράτους να αναζητάμε το σχήμα μας, ενδέχεται να βρούμε, ή να κατασκευάσουμε μέσα από αυτήν, την περιοχή μιας μείζονος θραύσης – ενός άλλου, δικού μας πια, θρυμματισμού. Και μαζί, μέσα στο πένθος που ορίζει ένα τέτοιο συμβάν, να βρούμε ή να κατασκευάσουμε έναν μικρο-ιστορικό και μικρο-αρχαιολογικό αστερισμό θραυσμάτων. Αναδιατάσσοντας τότε τα υλικά εκείνης της επανόδου και τους συσχετισμούς ανάμεσά τους, αφηγούμενοι ξανά την αφήγηση μέσα στην οποία μας δίνεται, διαφορετικά τώρα, και συμπλέκοντάς την εντέλει με έναν ολόκληρο ιστό από κείμενα, συνειρμούς και συγκινήσεις, θα επιτρέψουμε, ίσως, να γίνει ορατό κάτι από ένα δικό μας κρυμμένο παρόν. Ένα παρόν αινιγματικό και μελαγχολικό σαν το νεύμα του ίδιου του κειμένου, του κειμένου του άλλου, που έχουμε τώρα μπροστά μας».

Θραύσεις επικαλείται, που προϋποθέτουν ενδοψυχικές συγκρούσεις, γεγονότα που δημιουργούν βιογραφικές ρωγμές και χρήζουν ερμηνειών. Προτείνονται και τέτοιες ερμηνείες στο βιβλίο, επομένως. Κι εύχομαι να τις βρείτε τόσο ενδιαφέρουσες, όσο κι εγώ.

.

Βιογραφικό σημείωμα: Ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1970. Από το 1990 και επί δεκατέσσερα χρόνια, η διαδρομή από την Ελλάδα στην Κεντρική Ευρώπη και πάλι πίσω, όχι μόνο στάθηκε ο ουσιαστικός τόπος της ζωής του, αλλά συνάμα όρισε το πεδίο ενός θεμελιώδους πνευματικού διακυβεύματος. Σπούδασε φιλοσοφία και αρχαία ιστορία στο Πανεπιστήμιο Innsbruck, στην Αυστρία. Η διδακτορική διατριβή που εκπόνησε εκεί εκδόθηκε σε επεξεργασμένη μορφή από τις εκδόσεις Ίνδικτος το 2000, με τίτλο «Έξοδος θεάτρου – Δοκίμιο οντολογίας με πλοηγό τον Μόμπυ-Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ. Από το 1996 μέχρι το 2003 δίδαξε στο Τμήμα φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Innsbruck. Ταυτόχρονα, ως επιστημονικός συνεργάτης της Ακαδημίας Αθηνών για τρία χρόνια, εκπόνησε την πρώτη μορφή του κειμένου «Επέκεινα της απουσίας». Από το 2004 διδάσκει πολιτική φιλοσοφία και ιστορία των ιδεών σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά τμήματα του Παντείου Πανεπιστημίου. Ανήκει, τέλος, στην συντακτική ομάδα του περιοδικού της Ινδίκτου.

Εθνικό Μουσείο Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Akron

Την ύπαρξη αυτού του Μουσείου που βρίσκεται στο Οχάιο, δε θα τη γνώριζα αν δεν είχα διαβάσει το βιβλίο «Εκπνοή» του Ted Chiang. Αφού το πληροφορήθηκα όμως, δε γινόταν να μην μπω στον πειρασμό να μάθω περισσότερα και να μοιραστώ μαζί σας όλες τις σχετικές πληροφορίες. Κι αυτό κάνω σήμερα μιας κι επιπλέον το βλέπω δύσκολο το να το επισκεφτούμε. Τι περιμένετε άραγε να συμπεριλαμβάνει ένας τέτοιος χώρος στα εκθέματά του; Σίγουρα η φωτογραφία που βλέπετε παραπάνω σας δίνει μια ιδέα και θα σας γράψω κι εγώ όσα μπορώ. Ας δούμε όμως μαζί, πώς κι ιδρύθηκε ένα τέτοιο Μουσείο…

Το 2018 λοιπόν, άνοιξε τις πύλες του για πρώτη φορά το Center for the History of Psychology (CCHP) και να τι σημαίνει στην πράξη το γεγονός ότι υπάρχει:

«Είναι ένα μοναδικό ίδρυμα που φροντίζει, παρέχει πρόσβαση και ερμηνεύει το ιστορικό αρχείο της ψυχολογίας και των σχετικών ανθρωπιστικών επιστημών. Το CCHP περιλαμβάνει ένα Μουσείο Ψυχολογίας που αναδεικνύει αντικείμενα, έγγραφα, ταινίες και φωτογραφίες από την ιστορία των ανθρωπιστικών επιστημών. Φιλοξενεί το Archives of the History of American Psychology, το οποίο αποτελείται από μια τεράστια συλλογή αντικειμένων, μέσων και εγγράφων, συμπεριλαμβανομένων των προσωπικών εγγράφων πολλών σημαντικών ψυχολόγων.

(…)Το CCHP ανοίγει τις πόρτες του σε μελετητές, φοιτητές όλων των ηλικιών και επισκέπτες από όλο τον κόσμο που έρχονται να δουν και να εργαστούν με αυτές τις μοναδικές συλλογές. Το CCHP είναι ιδρυτικό μέλος του Συμβουλίου Τεχνών & Πολιτισμού του Πανεπιστημίου του Άκρον, αφιερωμένο στη συνεργασία, την προώθηση και την υποστήριξη των πολιτιστικών προγραμμάτων, δραστηριοτήτων, ενοτήτων και εκδηλώσεων του Πανεπιστημίου του Άκρον εντός της κοινότητας».

Τι βλέπει λοιπόν το κοινό που το επισκέπτεται; Πολλά κι ενδιαφέροντα είναι τα εκθέματά του. Θα σας γράψω γι’ αυτά. Αλλά τη φιγούρα της Wonder Woman που υπάρχει στην είσοδο, μάλλον θα την κοιτούσατε με επιφύλαξη και θ’ αναρωτιόσασταν για ποιο λόγο βρίσκεται εκεί… Κι όμως είναι σχετικότατο έκθεμα, αφού δημιουργήθηκε απ’ τον ψυχολόγο William Moulton Marston (Γουίλιαμ Μόλτον Μάρστον) ως σύμβολο αυτού που έβλεπε ως την αναδυόμενη δύναμη των γυναικών στη δεκαετία του 1940 και πρόκειται για την πιο δημοφιλή γυναίκα υπερήρωα κόμικ όλων των εποχών. Ας κάνω μια παρένθεση λοιπόν, να εξηγήσω μερικά πράγματα…

Ο δημιουργός της, όπως μαθαίνουμε εδώ, είχε τρία πτυχία από το Χάρβαρντ, συμπεριλαμβανομένου ενός διδακτορικού στην ψυχολογία. Υπήρξε σύμβουλος ψυχολόγος για την Universal Pictures. Είχε γράψει σενάρια, ένα μυθιστόρημα, δεκάδες άρθρα σε περιοδικά κι εφηύρε ένα πρώιμο πρωτότυπο αυτού που σήμερα ονομάζουμε ανιχνευτή ψεύδους. Την «αμαζονική» καταγωγή της Wonder Woman του, την απέδωσε στην αρχαία Ελλάδα και τη γνωστή μυθολογία της. Για το συγκεκριμένο κόμικ πάντως, ζητήθηκε αργότερα κι η γνώμη της Lauretta Bender (Λαουρέτα Μπέντερ), αναπληρώτριας καθηγήτριας ψυχιατρικής στην ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης και ανώτερη ψυχίατρο στο Bellevue Hospital (ήταν διευθύντρια του παιδικού τμήματος, ειδική στην επιθετικότητα, γνωστή για το Bender-Gestalt Test ).

Αν θέλαμε ν’ αναζητήσουμε επιπλέον και τη γυναίκα, όπως λέγεται, που έπαιξε ρόλο στη δημιουργία του κόμικ, έχει νόημα έστω να σας αναφέρω ότι σύντροφος του Marston, ήταν η Olive Byrne (Όλιβ Μπερν). Και γιατί αυτό έχει σημασία; Επειδή ήταν ανιψιά της Margaret Sanger (Μάργκαρετ Σάνγκερ), μιας από τις σημαντικότερες φεμινίστριες του 20ού αιώνα. Το 1916, η Sanger και η αδερφή της, Ethel Byrne (Έθελ Μπερν) , μητέρα της Olive, είχαν ανοίξει την πρώτη κλινική ελέγχου γεννήσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Και οι δύο συνελήφθησαν για παράνομη διανομή αντισύλληψης. Στη φυλακή το 1917, η Ethel έκανε απεργία πείνας και παραλίγο να πεθάνει. Και σαν φοιτητής όμως, ο δημιουργός της Wonder Woman είχε λάβει γνώση ακτιβιστικών δράσεων που γίνονταν από σουφραζέτες, όπως η Emmeline Pankhurst, κ.α.

Παρά το ότι ο Marston δε μίλησε ποτέ ανοιχτά για τις επιρροές του, τα στοιχεία είναι ξεκάθαρα και ενώ η Bender έβλεπε τη θετική επιρροή των υπερηρώων σε παιδιά με ψυχολογικά τραύματα, το 1954, ένας άλλος ψυχίατρος ονόματι Fredric Wertham ( Φρέντρικ Γουέρθαμ) δημοσίευσε ένα βιβλίο με τίτλο «Seduction of the Innocent» για να εκφράσει τις αντιρρήσεις του για τα κόμικς και κατέθεσε ενώπιον μιας υποεπιτροπής της Γερουσίας που ερευνούσε το θέμα. Ο Wertham (που αξίζει μα σημειωθεί ότι δεχόταν φτωχούς μαύρους ασθενείς στην κλινική του Lafargue, σε μια περίοδο αυξημένων διακρίσεων στην αστική ψυχική υγεία), πίστευε ότι τα κόμικς διέφθειραν τα παιδιά της Αμερικής και τα μετέτρεπαν σε ανήλικους παραβάτες. Αντιπαθούσε ιδιαίτερα δε, τη Wonder Woman. Το ότι ο Paul Ferdinand Schilder (Πάουλ Φερδινάνδος Σίλντερ), ο εκλιπών σύζυγος της Bender, που ήταν Αυστριακός ψυχίατρος, ψυχαναλυτής και ιατρικός ερευνητής, υπήρξε το αφεντικό του Wertham για πολλά χρόνια, προφανώς και δείχνει ότι υπήρχαν κι άλλα κίνητρα πίσω απ’ αυτή τη διαμάχη των δύο ειδικών.

Στην ίδια επιτροπή της Γερουσίας, κατέθεσε κι η Bender, φυσικά, κι είπε ότι αν κάτι στην αμερικανική λαϊκή κουλτούρα ήταν κακό για τα κορίτσια, δεν ήταν η Wonder Woman, ήταν ο Walt Disney. «Οι μητέρες σκοτώνονται πάντα ή στέλνονται στα τρελοκομεία στις ταινίες του Walt Disney», επισήμανε, αλλά το επιχείρημά της έπεσε στο κενό. Σ’ αυτό το σημείο όμως, θα κλείσω την παρένθεση που άνοιξα παραπάνω, μιας και πια καταλάβατε σίγουρα γιατί αυτή η φιγούρα σχετίζεται με την Ιστορία της Ψυχολογίας, για να σας γράψω και για τ’ άλλα εκθέματα.

Μεταξύ άλλων, λοιπόν, το κοινό βλέπει εκεί σπάνιες ταινίες του Sigmund Freud (καθώς κι ένα αντίγραφο του Γραφείου του της Βιέννης, αλλά και επιστολές του), την προσομοιωμένη γεννήτρια κραδασμών από τις μελέτες υπακοής του Stanley Milgram και αντικείμενα από το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ του Philip Zimbardo. Υπάρχει επίσης το ξύλινο κλουβί που είναι γνωστό ως Utica Crib (και χρησιμοποιήθηκε σε άσυλα του 19ου αιώνα για να εμποδίσει τους ασθενείς να σηκωθούν απ’ το στρώμα τους), η συσκευή που εφάρμοζε στο κρανίο προκειμένου να μετρήσει τα εξογκώματα στο κεφάλι ενός ατόμου για να καθορίσει τα ψυχικά χαρακτηριστικά που βλέπετε στην παραπάνω φωτογραφία (τη φωτογραφία δανείστηκα από εδώ), η Bobo Doll που χρησιμοποιήθηκε στα πειράματα του Albert Bandura, κ.α.

Ποιοί είναι όμως οι άνθρωποι που είχαν την ιδέα της δημιουργίας ενός τέτοιου Μουσείου; Όπως διαβάζουμε εδώ, ο Dennis Barrie, το ανέπτυξε μαζί με τη σύζυγό του, Kathleen, κι είναι εκείνος που γνωρίζει καλά τι χρειάζεται να κάνει, ώστε να προκαλέσει το ενδιαφέρον του κοινού, αφού ήταν συνδημιουργός του Rock and Roll Hall of Fame του Κλίβελαντ και πρώην εκτελεστικός διευθυντής εκεί. Τα τελευταία χρόνια εργάστηκε στο International Spy Museum στην Ουάσιγκτον και στο Mob Museum στο Λας Βέγκας. Το ότι το Μουσείο έχει πολλές θετικές αξιολογήσεις, προφανώς οφείλεται και σ’ αυτόν. Σίγουρα πάντως κι η ίδια η επιστήμη της Ψυχολογίας, από τη γέννησή της ως τώρα, με τις επιτυχίες και τις αποτυχίες της, με τους πρωτεργάτες και τους εκκεντρικούς ειδικούς της, με τα αμφιλεγόμενα όσο και πολυσυζητημένα πειράματά της, δεν παύει ν’ απασχολεί τον κόσμο που παρακολουθεί και σχολιάζει κάθε εξέλιξη. Απ’ αυτή την άποψη, ήταν εξασφαλισμένη εν μέρει, η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος.-

Νέες κυκλοφορίες: «Every body» της Olivia Laing- Ένα βιβλίο μ’ επίκεντρο τον Βίλχελμ Ράιχ και το Σώμα – Μέρος Ι

Δεν είχε τύχει ως τώρα να γράψω κάτι για τον Βίλχελμ Ράιχ και να που ήρθε η ώρα. Διάβασα αυτό το άρθρο του Neil Armstrong πριν λίγο καιρό απ’ τον ιστότοπο του BBC και έβαλα μια υπενθύμιση, ώστε να διορθώσω κι αυτή την «παράλειψη». Θυμάμαι άλλωστε πολύ ζωηρά την εντύπωση που μας είχαν κάνει στο Πανεπιστήμιο οι θεωρίες του όταν για πρώτη φορά ακούσαμε γι’ αυτές. Κι αν εσάς το όνομα του ψυχαναλυτή αυτού δεν σας λέει κάτι, επειδή πέρασε προ πολλού η εποχή που θεωρούνταν hippie icon, ίσως να έχετε ακούσει όμως το «Cloudbusting» της Kate Bush ή το «Birdland» της Patti Smith. Αυτά τα δύο τραγούδια λοιπόν, να ποιον έχουν πρωταγωνιστή. Και αν είστε απ’ τα άτομα που μελετούν πολύ, πιθανόν να ξέρετε κι ότι συγγραφείς όπως ο Jack Kerouac, ο William Burroughs, ο Saul Bellow και ο Norman Mailer, ήταν γοητευμένοι από αυτόν ή να ‘χετε διαβάσει -ακόμη καλύτερα- το «Άκου ανθρωπάκο». Αν μη τι άλλο, τέλος πάντων, θα γνωρίζετε τον όρο «σεξουαλική επανάσταση», τον οποίο επινόησε εκείνος. Για όσ@ όμως ούτε του Ψ χώρου είστε, ούτε τον συναντήσατε ποτέ στις σελίδες κάποιου βιβλίου, θ’ αναφέρω κάποια βιογραφικά στοιχεία (σε ελεύθερη, δική μου απόδοση, με επιπρόσθετες εμβόλιμες εξηγήσεις στις παρενθέσεις, όπου το κρίνω απαραίτητο), ώστε να μάθετε ποιος ήταν ο άνθρωπος που πίστεψε «ότι οι οργασμοί θα μπορούσαν να σώσουν τον κόσμο», τώρα που λόγω της έκδοσης που βλέπετε στην αρχή, έχει αναβιώσει η συζήτηση γύρω απ’ το αμφιλεγόμενο έργο του.

«Ο Ράιχ γεννήθηκε το 1897 σε μια πλούσια οικογένεια στην σημερινή Ουκρανία. Αφού υπηρέτησε στον Αυστροουγγρικό στρατό στον Α ‘Παγκόσμιο Πόλεμο, σπούδασε ιατρική στη Βιέννη. Όταν άκουσε για ένα σεμινάριο σχετικό με το σεξ που έδινε ο Σίγκμουντ Φρόιντ, ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης, τον επισκέφτηκε (έμενε μάλιστα για ένα διάστημα στην ίδια οδό με κείνον) για να του ζητήσει μια λίστα ανάγνωσης και ξεκίνησε έτσι, η μεταξύ τους σχέση κι επικοινωνία. Ο Φρόιντ άρχισε να του παραπέμπει ασθενείς (έγινε βοηθός του άλλωστε στο Ψυχαναλυτικό Εργαστήριο της Βιέννης το 1922 κι ήταν μέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας απ’ το 1920) και ο Ράιχ ν’ αναπτύσσει τις δικές του θεωρίες, έχοντας πειστεί για τη δύναμη της σεξουαλικής θεραπείας. Ο Λαίνγκ εξήγησε το σκεπτικό του Ράιχ (που ήταν αυτό): «Εάν η απεριόριστη σεξουαλική ενέργεια προκάλεσε νεύρωση, δεν θα μπορούσε η εκφόρτιση της σεξουαλικής ενέργειας να είναι από μόνη της μια θεραπευτική δύναμη;» Μέχρι τη στιγμή που ο Ράιχ έγραψε για τη λειτουργία του οργασμού το 1926, ήταν πεπεισμένος ότι η καλή ποιότητα των σεξουαλικών κορυφώσεων προάγει τη σωματική υγεία. Όταν όμως έδωσε στον Φρόιντ ένα αντίγραφο του «The Function of the Orgasm», ο σκεπτικιστής ηλικιωμένος άνδρας μουρμούρισε: «Τόσο ογκώδες;» Η σχέση τους κλυδωνίστηκε λοιπόν, λόγω των διαφορετικών απόψεών τους (απ’ το 1925-6 άρχισαν οι διαμάχες γενικά, με τους ορθόδοξους ψυχαναλυτές και το 1930 ήταν η τελευταία φορά που συναντήθηκαν στο Grudlsee κι είχαν μια πολύ οξεία μάλιστα, διαμάχη, πριν ο Ράιχ μετοικήσει στο Βερολίνο και ιδρύσει την Sexpol, δηλαδή τη Γερμανική Εταιρεία για μια προλεταριακή σεξουαλική πολιτική, τον ίδιο χρόνο).

Σε μια επιστολή προς έναν άλλο ψυχαναλυτή, ο Φρόιντ αναφέρθηκε στον Ράιχ ως «ορμητικό νεαρό άνδρα, αφοσιωμένο με πάθος στα άλογα, το χόμπι του, ο οποίος τώρα χαιρετά το γεννητικό οργασμό ως το αντίδοτο σε κάθε νεύρωση» (το 1934 απέβαλαν το Ράιχ απ’ τους κόλπους της Διεθνούς Εταιρείας Ψυχανάλυσης μιας κι ήδη λεγόταν ότι αποπλανούσε όλες τις ασθενείς του -κάτι που ο ίδιος αρνιόταν-, ότι ήταν ψυχοπαθής – ο θιγόμενος ισχυριζόταν ότι ήταν απολύτως αβάσιμη η φήμη του εγκλεισμού του και διαδόθηκε από αντίζηλο σύζυγο- κτλ, κι ένα χρόνο πριν, το 1933, το Κομμουνιστικό Κόμμα τον είχε διώξει θεωρώντας τον επικίνδυνο κι είχε απαγορεύσει την ανάγνωση των βιβλίων του στα νεαρά μέλη του). Όταν ο πατέρας της ψυχανάλυσης ανέπτυξε καρκίνο, ο Ράιχ το θεώρησε ως αποτέλεσμα σεξουαλικής απογοήτευσης». Το γιατί, το εξηγούσε αναλυτικά σε μια δική του συνέντευξη που υπάρχει στο βιβλίο «Ο Φρόυντ κι εγώ» (κυκλοφόρησε στα ελληνικά σε μετάφραση απ’ τα γερμανικά Μάνη Ζηγά, απ’ τις εκδόσεις «Πύλη», στην Αθήνα, το 1973), όπου αναφερόταν στην ήσυχη, οικογενειακή ζωή του καταπιεσμένου κοινωνικά, δασκάλου του που αρχικά ήταν «απλό ζώο» (αλλά αργότερα κάτι του συνέβη που τον έσπασε οπότε μετατράπηκε σε «αιχμάλωτο, παγιδευμένο ζώο») κι είχε μια ευγένεια «που δάγκωνε». Στην ίδια συνέντευξη, καταλόγιζε παράλληλα, ευθύνες σε συγκεκριμένους ψυχαναλυτές που βρισκόταν στο περιβάλλον του Φρόιντ και τον διέβαλαν, ενώ θεωρούσε ότι απ’ όλους τους εκεί, η Άνα Φρόιντ, τον καταλάβαινε περισσότερο χωρίς να σημαίνει όμως αυτό ότι μπορούσε να βασιστεί στην υποστήριξή της. Αν και τα πράγματα δεν εξελίχτηκαν καλά, ο Ράιχ πάντα μιλούσε με σεβασμό για το δάσκαλό του κι είχε γράψει μάλιστα ότι εκτίμησε καλύτερα και βαθύτερα τις φροϊδικές κατακτήσεις μετά τη ρήξη των σχέσεών τους, παρά τον καιρό που ήταν αφοσιωμένος μαθητής του πατέρα της ψυχανάλυσης.

«Λίγο πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ο Ράιχ κατέφυγε στις ΗΠΑ (το 1939 δηλαδή), κι οι ιδέες του έγιναν ακόμη πιο εκκεντρικές. Ισχυριζόταν ότι ανακάλυψε μια μυστηριώδη δύναμη ζωής που διαπερνούσε το σύμπαν και κυλούσε στην ατμόσφαιρα σε ρεύματα. Την ονόμασε «οργόνη» και σχεδίασε μια «συσκευή»- τον «οργονικό συσσωρευτή» – στον οποίο ένα άτομο μπορούσε να καθίσει και να απορροφήσει αυτή την ενέργεια. Ήταν περίπου στο μέγεθος ενός τότε δημόσιου τηλεφωνικού κουτιού, φτιαγμένος από ξύλο, γεμάτος με στρώσεις συρμάτων και μαλλιού προβάτου, που απορροφούσαν και στη συνέχεια παγίδευαν την ενέργεια – σαν θερμοκήπιο. Ο Ράιχ πίστευε ότι η ενέργεια που θα παγιδευόταν στο κουτί θα μπορούσε να θεραπεύσει τον καρκίνο. Το 1940, επισκέφτηκε τον Άλμπερτ Αϊνστάιν στο σπίτι του στο Νιου Τζέρσεϊ και πέρασε ώρες προτείνοντας τις θεωρίες του στον μεγάλο φυσικό. Ο Αϊνστάιν τον άκουσε ευγενικά, αλλά, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν πείστηκε. «Οι άνθρωποι νομίζουν ότι είμαι τρελός», διαμαρτυρήθηκε ο Ράιχ στον Αϊνστάιν. «Το πιστεύω», απάντησε ο επιστήμονας. Στην συνέχεια, ισχυρίστηκε ότι ανακάλυψε πως υπήρχαν επικίνδυνα πεδία αρνητικής οργονικής ενέργειας και εφηύρε ένα «σύννεφο» για να τα διαλύσει (είχε ιδρύσει το Ινστιτούτο Οργόνης το 1942 στη Νέα Υόρκη και στο Μαίην σε ιδιόκτητο χώρο ως το 1954 έκανε τα πειράματά του). Ήταν ένα είδος πλαισίου με μακριούς σωλήνες και έμοιαζε με αντιαεροπορικό όπλο. Ένα από τα υποτιθέμενα αποτελέσματα ήταν το ότι δημιουργούνταν βροχή. Πέρα απ’ αυτά, ανέφερε κι ότι δέχθηκε επίθεση από UFO.

Οι αμερικανικές αρχές είχαν μια αμυδρή ιδέα σχετικά με τους ισχυρισμούς του Ράιχ για τις δυνάμεις του συσσωρευτή, και το γεγονός ότι είχε ασπαστεί τον μαρξισμό και είχε προσχωρήσει στο Κομμουνιστικό Κόμμα στην Αυστρία ήδη απ’ το 1928 (το 1927 είχε γίνει μια αιματηρή απεργία εργατών στη Βιέννη κι ήταν απ’ τα καθοριστικά γεγονότα που τον οδήγησαν να στραφεί προς το μαρξισμό αν και χρόνια μετά μιλούσε για «κόκκινους φασίστες» και στο βιβλίο «Ο Φρόιντ κι εγώ» εξηγούσε ότι δεν θεωρούσε τον εαυτό του ούτε κομμουνιστή, ούτε μαρξιστή γιατί όσο κι αν καταλάβαινε το Μαρξ, έβλεπε ότι ο μαρξισμός δεν έφτανε για να λυθούν τα προβλήματα κι ότι η αθλιότητα προϋπήρχε του καπιταλισμού), τον έκανε ακόμη πιο ύποπτο πρόσωπο στα μάτια του FBI (ήταν η εποχή του μακαρθισμού άλλωστε). Ορισμένα άρθρα στον Τύπο τον απεικόνιζαν ως αλλοδαπό ανεπιθύμητο, κατηγορώντας τον για αγυρτεία, τσαρλατανισμό και για το ότι ήταν ο ηγέτης μιας σεξουαλικής λατρείας. Ο Ράιχ διατάχθηκε να σταματήσει την πώληση συσσωρευτών οργόνης (αλλά αγνόησε το πρώτο δικαστήριο το 1954) και στη συνέχεια συνελήφθη και φυλακίστηκε (για δύο χρόνια) το 1956 για παράβαση της σχετικής διαταγής. Τόνοι από τα χαρτιά και τα βιβλία του, συμπεριλαμβανομένου του βιβλίου «Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού», που συνέδεε τον φασισμό (όπως τον έζησε από κοντά άλλωστε στο Βερολίνο) με τη σεξουαλική καταστολή, κατασχέθηκαν και κάηκαν. Σύμφωνα με τον Λαίνγκ, «παραμένει η μόνη καύση βιβλίων που εγκρίθηκε εθνικά στην αμερικανική ιστορία». Ο Ράιχ τελικά, πέθανε στη φυλακή το 1957 (στις 3 Νοεμβρίου).

(συνεχίζεται…)

*H δεύτερη φωτογραφία είναι από εδώ, όπου και μπορείτε να βρείτε ολόκληρο το σχετικό βιβλίο για να το διαβάσετε. Η φωτογραφία του Φρόιντ και του Ράιχ, προέρχεται από εδώ.

Παρουσίαση βιβλίου «Mind Fixers» : «Η προβληματική αναζήτηση της Ψυχιατρικής για τη βιολογία της ψυχικής νόσου»

Για το συγκεκριμένο βιβλίο διάβασα πρόσφατα αυτό το άρθρο που μπορείτε να συμβουλευτείτε κι εσείς στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ) και σήμερα μοιράζομαι μαζί σας μερικές επιπρόσθετες πληροφορίες.

Συγγραφέας του βιβλίου λοιπόν που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις W.W. Norton, είναι η Anne Harrington, καθηγήτρια Ιστορίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Harvard και διακεκριμένη γνώστρια των νευροεπιστημών (ένα απ’ τα πιο γνωστά βιβλία της είναι το «The Cure Within»), η οποία όπως έχει πει σε συνεντεύξεις της εμπνεύστηκε να το γράψει λόγω των ερωτήσεων που της έκαναν οι φοιτητές της, εξ’ ου και τους το αφιερώνει.

Το «Mind Fixers» αποτελείται από τρία μέρη: «Ιστορίες γιατρών», «Ιστορίες ασθενειών» και «Ημιτελείς ιστορίες». H Harrington αποφάσισε διαχωρίζοντάς το κατ’ αυτόν τον τρόπο, να κάνει αρχικά μια ιστορική αναδρομή σχετικά με την έρευνα της παθογένειας των ψυχικών διαταραχών, πριν μας αναφέρει τα συμπεράσματά της για τη σημερινή κατάσταση κι έτσι μας μεταφέρει σε πρώτη φάση, στο τέλος του 19ου αιώνα, στη γερμανόφωνη Ευρώπη, όπου ο Theodor Meynert και ο Emil Kraepelin ξεκίνησαν τις φιλόδοξες έρευνές τους πιστεύοντας πως απ’ την βιολογία θα αντλήσουν απαντήσεις στα ερωτήματά τους.

Απ’ την άλλη όμως, ο Freud κι η επέλαση της ψυχανάλυσης έστρεψαν σε διαφορετική κατεύθυνση το ενδιαφέρον τόσο των ειδικών όσο και της κοινής γνώμης και φάνηκε τότε ότι έστω κάποιες εξηγήσεις, μη-βιολογικές, μπορούσαν να δοθούν μέσω αυτών των θεωριών. Σιγά σιγά όμως αναδύθηκαν κι οι υπαρκτοί περιορισμοί του φροϋδικού μοντέλου με αποτέλεσμα τις αποχωρήσεις των διαφωνούντων (όπως ο Eugen Bleuler) και την επένδυσή τους σε άλλα πεδία ερευνών.

Πέρα απ’ όσα συνέβαιναν πάντως στην Ευρώπη, συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές, με βάση οικονομικά βεβαίως, κριτήρια, οδήγησαν στην «αποϊδρυματοποίηση» (ουσιαστικά απονοσοκομειοποίηση) στην Αμερική με τραγικά αποτελέσματα ακόμη ως και στις μέρες μας (αφού οι ψυχικά πάσχοντες καταλήγουν είτε στο δρόμο ως άστεγοι, είτε σε φυλακές). Ήδη εκεί απ’ τη δεκαετία του 1930, πολύ πριν δηλαδή από την έγκριση της χλωροπρομαζίνης (Thorazine) απ’ την FDA που έγινε το 1954 (και σημειώστε ότι μέχρι το 1964, είχαν πληρωθεί περίπου πενήντα εκατομμύρια συνταγές), είχαν αρχίσει να κλείνουν τα ψυχιατρεία και χωρίς μάλιστα να μπορούν μάλιστα να συντηρηθούν ταυτόχρονα τα όποια κέντρα υγείας είχαν εγκαινιαστεί.

Με τις νέες εξελίξεις φυσικά στις νευροεπιστήμες, τη γενετική και την ψυχοφαρμακολογία άλλαξαν όπως ήταν αναμενόμενο τα πράγματα και δόθηκε νέα ώθηση στην έρευνα του εγκεφάλου.

Το πρόβλημα είναι, όμως, ότι έτσι κάποιοι θεώρησαν πως αυτός είναι ο μόνος δρόμος, στον οποίο πρέπει να προχωρήσει η επιστήμη για να δοθούν απαντήσεις, κι όχι ένας ακόμη δρόμος. Έτσι η ψυχιατρική οδηγήθηκε στις στειρώσεις, στα προγράμματα ευγονικής, στις δολοφονίες στη Ναζιστική Γερμανία στη χειρότερη περίπτωση ή στα ηλεκτροσόκ και τις απανταχού βάρβαρες θεραπείες στην «καλύτερη», όπως η λοβοτομή.

Εντωμεταξύ, οι φαρμακοβιομηχανίες έβλεπαν συνεχώς τα κέρδη τους να αυξάνονται σε σταθερή αναλογία με την αύξηση των διαγνώσεων, αφού υπάρχει η τάση για συνεχή παθολογικοποίηση κάθε έκφανσης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, κάθε δυσφορίας, κάθε πόνου, για τα οποία η λύση είναι τι άλλο; Μερικά χάπια.

Σε τέτοιο βαθμό μάλιστα έφτασε η παρανόηση σχετικά με την «βιολογική πειθαρχεία», ειδικά απ’ τη δεκαετία του 1980 και μετέπειτα, ώστε στις μέρες μας, όπως αναφέρεται εδώ, ο ψυχίατρος Samuel Guze να δώσει διάλεξη στο Νοσοκομείο Maudsley του Λονδίνου, με τον προκλητικό τίτλο: «Βιολογική Ψυχιατρική: Υπάρχει άλλος τύπος;» Η απάντησή του υπονοείται κι είναι: φυσικά όχι. Η ψυχιατρική είναι κλάδος της ιατρικής, και όλα τα φάρμακα είναι «εφαρμοσμένη βιολογία», τέλος της ιστορίας. Μόνο που δεν είναι έτσι.

Σαφώς στο βιβλίο μνημονεύονται και πολύ ορθά, ο Erving Goffman, o Michel Foucault και o Thomas Szasz, που με το εμβληματικό έργο τους έδειξαν πόσοι ακόμη παράγοντες εμπλέκονται στην ανάπτυξη των ψυχικών διαταραχών κι εστίασαν στο ρόλο της κοινωνίας, στον έλεγχο που ασκούν οι ειδικοί κατά τη διαχείριση των ψυχικά πασχόντων, στην απανθρωποποίηση που λαμβάνει χώρα στα ιδρύματα και τόσα άλλα. Έτσι ώστε να είναι πασιφανές στις αναγνώστριες και στους αναγνώστες πως τα της ψυχής, είναι πολύπλοκα και πολυπαραγοντικά φαινόμενα, που δεν επιδέχονται μιας και μοναδικής εξήγησης. Εξ’ ου κι απέτυχαν κι οι νεο-φροϋδιστές ενοχοποιώντας για τα πάντα σχεδόν τις μητέρες, βρίσκοντας όμως απέναντί τους το γυναικείο κίνημα που αντέδρασε δυναμικά (τα όσα είχε γράψει η Betty Friedan στο “Feminine Mystique”, υιοθετήθηκαν κι από άλλες ψυχοθεραπεύτριες όπως αυτές της ομάδας Redstockings κ.α.)

Παρ’ όλα αυτά, κάποιοι επιμένουν να κάνουν πως αγνοούν ακόμη όλες τις αλήθειες που έφερε στο φως το έργο των προαναφερόμενων ερευνητών και διανοητών, αφού ζούμε στην εποχή των ψυχοφαρμάκων, την ιστορία των οποίων αναφέρει εκτενώς η συγγραφέας. Έτσι, όλο και γίνεται λόγος για «χημικές ανισορροπίες» του εγκεφάλου, για ..άτακτους «νευροδιαβιβαστές», «ένοχα» γονίδια και γενικώς για μια πληθώρα βιολογικών και μόνο, το τονίζω, αιτιών. Πρόσφατα μάλιστα συμμετείχα σε συζήτηση όπου με μεγάλη μου λύπη διαπίστωσα, ότι τέτοιες απόψεις ασπάζονται ακόμη και τώρα, άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως «ψυχικά πάσχοντες» και θεωρούν ότι ανήκουν στην «αντιψυχιατρική».

Η αλήθεια πάντως δεν είναι αυτή, αφού όλες οι διαγνωστικές κατηγορίες ψυχιατρικής εξακολουθούν να βασίζονται σε παρατηρήσεις κλινικών συμπτωμάτων και όχι σε βιολογικούς δείκτες ασθένειας. Οι προσδοκίες κι ο ενθουσιασμός που ακολούθησαν τη στροφή προς την έρευνα του εγκεφάλου, δεν απέδωσαν ακόμη καρπούς. Ο Edward Bullmore βέβαια, επικεφαλής της ψυχιατρικής στο πανεπιστήμιο του Cambridge, υποστηρίζει π.χ. ότι η παθογένεση των ψυχικών διαταραχών θα αποκρυπτογραφηθεί αποκαλύπτοντας τη σύνδεση της λειτουργία του νου με εκείνη του ανοσοποιητικού συστήματος.

Αλλά ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι θα γίνει έτσι, η βιολογία δεν μπορεί ν’ αποτελέσει τη μία και μοναδική εξήγηση του προβλήματος, ακριβώς επειδή τέτοια δεν υπάρχει. Γι’ αυτό η συγγραφέας του βιβλίου θεωρεί, ότι θα πρέπει όλοι οι εμπλεκόμενοι ν’ αντιμετωπίσουν με σεβασμό τα όρια της γνώσης στην Ψυχιατρική (και στην Ψυχολογία θα πρόσθετα) και να συνεργαστούν ώστε να υπάρξει μακροπρόθεσμα συγκεκριμένο όφελος για όσες, όσους υποφέρουν που δεν είναι καθόλου λίγες, λίγοι, αλλά και για τους οικείους τους που συμπάσχουν. Και με την άποψή της περί ολιστικής/συνθετικής προσέγγισης, προσωπικά, δεν μπορώ να διαφωνήσω.

Σ’ αυτό εδώ το blog άλλωστε έχει φανεί, αν μη τι άλλο, με πόσο ανοιχτό μυαλό, αντιμετωπίζω κάθε θεραπευτική πρόταση που μπορεί να είναι χρήσιμη, να «δουλέψει» και να βοηθήσει κάθε άτομο που πάσχει, είτε αυτή προέρχεται απ’ την πολιτισμένη» Δύση, είτε απ’ τις «υπανάπτυκτες» χώρες. Κι αν έχω μεγαλύτερη επιφύλαξη απέναντι στη φαρμακοθεραπεία, έχει να κάνει μόνο με το γεγονός ότι υπερ-προβάλλεται σαν η μόνη λύση. Κατ’ αυτόν τον τρόπο όμως εξυπηρετούνται συγκεκριμένα συμφέροντα, διαστρεβλώνονται επιστημονικές έρευνες , χειραγωγούνται οι ειδικοί (αναφέρονται κι αυτά στο βιβλίο και το μετράω στα θετικά του) κι επόμενο είναι να αυξάνεται ο σκεπτικισμός μου. Εξάλλου ακόμη κι η αποτελεσματικότητα ενός φαρμάκου δεν επιβεβαιώνει μια προηγούμενη ανεπάρκεια. Να το έχουμε κι αυτό κατά νου.

Άλλωστε, τι κάνουν οι φαρμακοβιομηχανίες, νομίζετε; Αυτό που εξηγεί σαφέστατα η συγγραφέας: «Κοιτάζουν το DSM και βρίσκουν διαταραχές που δεν έχουν διεκδικηθεί από κάποιο συγκεκριμένο φάρμακο και προσπαθούν να δουν αν μπορούν να βρουν στοιχεία που να δείχνουν ότι το φάρμακο τους μπορεί να λειτουργήσει για αυτή τη διαταραχή ή εκείνη τη διαταραχή. Και εστιάζουν ειδικά σε μια εντελώς νέα σειρά διαταραχών που σχετίζονται με το άγχος (ενν: τη διαταραχή πανικού κ.α). Με άλλα λόγια, τα αντικαταθλιπτικά μετατρέπονται σε φάρμακα κατά του άγχους. Αλλά είναι ακριβώς τα ίδια φάρμακα».

Κι αναφέρεται επιπλέον και στον σκεπτικισμό που δημιουργείται στο ευρύ κοινό κι όχι μόνο, όταν «διαγνώσεις» όπως η ομοφυλοφιλία που κακώς συμπεριλήφθηκαν εξ’ αρχής, αφαιρούνται στη συνέχεια μέσω ..ψηφοφορίας απ’ το DSM (κι οι ψυχαναλυτές από κοντά απολογούνται για το θέμα) κι όταν πειράματα σαν αυτό για το οποίο έχω γράψει κι εγώ εδώ, δείχνουν την ανεπάρκεια των ψυχιάτρων ν’ αναγνωρίσουν τους «πραγματικούς» απ’ τους «ψεύτικους» ασθενείς. Κι αυτά είναι μερικά μόνο απ’ τα παραδείγματα που δείχνουν πως κάποιες/κάποιοι δεν είμαστε τυχαία επιφυλακτικοί. Που να δείτε και τι διαπλοκή υπάρχει στο DSM που ανέφερα πριν, μεταξύ των συντακτών του και των φαρμακοβιομηχανιών.

Γι’ αυτό σας προτείνω να διαβάσετε κι εσείς το βιβλίο (στο δεύτερο μέρος του η Harrington εξετάζει λεπτομερώς την σχιζοφρένεια, την κατάθλιψη και την μανιοκατάθλιψη), να λάβετε έστω, υπόψη σας όσα γράφτηκαν εδώ και να εξερευνήσετε τους συνδέσμους. Θα βρείτε κι άλλα ενδιαφέροντα πράγματα. Γιατί όσο κι αν το θέλουμε, οι απαντήσεις δεν μας περιμένουν στην επόμενη γωνία. Υπάρχει ακόμη μια απόσταση που πρέπει να διανυθεί. Άλλωστε και σε περιπτώσεις όπου η ανακάλυψη της παθογένειας έχει οδηγήσει σε ιατρικές επιτυχίες, έχει συχνά δουλέψει σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, όπως τονίζεται ορθά σ’ αυτό το άρθρο.

Μπορούμε, καταληκτικά λοιπόν, όσο οι ερευνητές πειραματίζονται, να εξακολουθήσουμε να προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε το στίγμα και να μην ξεχνάμε κυρίως, πως θεραπευτική είναι κι η ανάπτυξη ισότιμων και χειραφετητικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων μέσα σε μια κοινότητα. Σχέσεων που θα βασίζονται στην αλληλοκατανόηση, την εμπιστοσύνη, το νοιάξιμο και το σεβασμό..-

.

Berggrasse 19: Στο γραφείο του Freud στη Βιέννη – Sigmund Freud Museum (Μέρος Γ’)

Xειρόγραφη επιστολή του Freud (1922)

Απ’ ότι φάνηκε ήταν γραφτό ν΄ αργώ να συμπληρώσω αυτή τη σειρά των αναρτήσεων, για τον μεγάλο Βιεννέζο ψυχαναλυτή. Αστειεύομαι φυσικά αφού στην πραγματικότητα συμβαίνει να δίνω προτεραιότητα σε θέματα επικαιρότητας και λογικά μένουν πίσω τα υπόλοιπα. Δεν έχει και τόση σημασία όμως, αφού ήρθε επιτέλους η ώρα να ολοκληρωθεί. Και για ν’ «αποζημιώσω» όσες, όσους περίμεναν και με ρωτούσαν, αναθεώρησα όλες τις σχετικές αναρτήσεις που τον αφορούν κι έχουν δημοσιευτεί κατά καιρούς εδώ. Θα τις βρείτε επομένως εμπλουτισμένες με νέα στοιχεία αν επιλέξετε τις ετικέτες με τ’ όνομά του.

Αγαλματίδια και άλλα διακοσμητικά αντικείμενα απ’ το γραφείο του Freud

Για να σας διευκολύνω όμως, να εξηγήσω πως αν τώρα επισκέπτεστε το blog για πρώτη φορά, εδώ κι εδώ θα βρείτε το Α’ και Β’ Μέρος, αντίστοιχα, που αναφέρονται ειδικά στο Μουσείο της Βιέννης. Σ’ αυτά υπάρχουν διαδικαστικές πληροφορίες που θα σας φανούν χρήσιμες, όταν με το καλό ταξιδέψετε κι εσείς σ’ αυτή την πόλη και θελήσετε να δείτε με τα ίδια σας τα μάτια όσα περιγράφω και βέβαια θα μάθετε έτσι κι αλλιώς, είτε πάτε είτε όχι, αρκετά ιστορικά στοιχεία για το ίδιο το κτήριο και το πως περνούσε το χρόνο του σ’ αυτό ο Freud επί 47 συναπτά έτη. Συμβουλεύτηκα αυτό το πολύ εμπεριστατωμένο κι αναλυτικό άρθρο μάλιστα συμπληρωματικά, για να μπορέσω να σας δώσω μια πλήρη εικόνα των δραστηριοτήτων του κι αξίζει να το διαβάσετε κι εσείς για να δείτε ποια άλλα σημεία της Βιέννης έχουν συνδεθεί με την ιστορία του πατέρα της ψυχανάλυσης, εκτός απ’ το κτήριο της οδού Berggrasse 19. Υπάρχει άλλωστε κι η επιλογή της ειδικής ξενάγησης γι’ αυτό το σκοπό.

Στο κέντρο ο Freud με την κόρη του Sophie , φωτογραφημένοι περίπου το 1912.

Όπως σας είχα εξηγήσει δεχόταν τους ασθενείς του εκεί, έγραφε τα επιστημονικά του βιβλία, συζητούσε με τους συναδέλφους και τους μαθητές του στις περίφημες συναντήσεις της Τετάρτης, αλλά ζούσε και με την οικογένειά του σ’ αυτό το μέρος. Κινούνταν σε δύο συνεχόμενα, ευρύχωρα διαμερίσματα 12 δωματίων (ας μην ξεχνάμε πως μαζί τους έμενε κι η κουνιάδα του, Minna Barnays, την οποία έπαιρνε συχνά στα ταξίδια του), που σήμερα αντιστοιχούν στα διαμερίσματα 5 και 6 (το δεύτερο μετά το 1908 το χρησιμοποιούσε για τα ιατρικά του ραντεβού). Ώσπου οι Ναζί κατέλαβαν την εξουσία προσαρτώντας βίαια την Αυστρία στη Γερμανία. Οι οχλήσεις τους ήταν συνεχείς (διαβάστε κι εδώ περισσότερα), η κόρη του κλήθηκε στη Γκεστάπο, τα μετρητά του είχαν κατασχεθεί (σε μια μόνο έφοδό τους στο σπίτι του αφαίρεσαν ένα ποσό που αντιστοιχούσε σε 840 δολάρια τότε κι όπως έχει γραφτεί ο ίδιος σχολίασε ειρωνικά «ποτέ δε έχω πάρει τόσα πολλά για μια μόνο επίσκεψη»), ο τραπεζικός λογαριασμός του ήταν δεσμευμένος, τα βιβλία του καίγονταν κι εκείνος σε ηλικία πια 82 ετών, το 1938, με τη βοήθεια της Μαρίας Βοναπάρτη, που κατέβαλλε για λογαριασμό του το χρηματικό ποσό που απαίτησαν εκείνοι για να του επιτρέψουν ν’ αναχωρήσει και τη μεσολάβηση του Προέδρου Roosevelt , έφυγε για την Αγγλία με την οικογένειά του. Σταμάτησαν πρώτα στο Παρίσι όπου και τη συνάντησε κι υπάρχουν κοινές φωτογραφίες τους από κείνη την εποχή.

Ο Freud σε ηλικία 79 ετών (πάνω αριστερά). Πρωτότυπες εκδόσεις των βιβλίων του (κάτω δεξιά).

Η πινακίδα με τ’ όνομά του και τις ώρες επισκεπτηρίου (3-4 δεχόταν τυπικά αλλά έβλεπε καθημερινά ασθενείς περίπου επί οκταώρου) αφαιρέθηκε ακολούθως απ’ τους Ναζί και στο σπίτι που είχε εγκαταλείψει, στο δεύτερο όροφο, κυμάτιζε για ένα μεγάλο διάστημα η σβάστικα. Το πενταώροφο κτήριο απ’ το οποίο έφυγε τότε, είχε ανεγερθεί πριν από 140 και πλέον χρόνια, η πόρτα του είναι ίδια εδώ και περίπου 70 χρόνια κι εγκαινιάστηκε τελικά ως δικό του Μουσείο το 1971, με τη βοήθεια της Anna Freud, της νεότερης κόρης του. Ήταν εκείνη που παραχώρησε γι’ αυτό το σκοπό 60 εκθέματα απ’ την αρχαιολογική συλλογή του πατέρα της. Μπορεί σ’ αυτό το χώρο να μην βρίσκεται το περίφημο ντιβάνι του (μεταφέρθηκε στην Αγγλία όταν εκείνος μετακόμισε στο χώρο που επίσης έγινε Μουσείο), αλλά υπάρχει ολόκληρο το σαλόνι αναμονής με τα τότε έπιπλά του, οι πρώτες, αυθεντικές εκδόσεις των έργων του (το πρώτο του βιβλίο το»Die Traumdeutung» αξίζει ν’ αναφέρω ότι αν και τυπώθηκε σε μόλις 600 αντίτυπα χρειάστηκε να περάσουν 7 χρόνια για να πουληθούν όλα), χειρόγραφες επιστολές του και πλήθος άλλων προσωπικών του αντικειμένων. Φεύγοντας μπορείτε να πάρετε ό,τι αναμνηστικό θέλετε απ’ το πολύ μοντέρνο κι ενημερωμένο πωλητήριο για το οποίο σας έγραψα στην αρχή, πριν συνεχίσετε τη βόλτα σας στην Ringstrasse, έναν απ’ τους δρόμους όπου βάδιζε σχεδόν καθημερινά γιατί εκεί βρισκόταν και το αγαπημένο του Cafe Landtmann, σ’ αυτή την πόλη που δεν του άρεσε μεν όπως έλεγε, αλλά απρόθυμα εγκατέλειψε δε.-

Το σαλόνι αναμονής του Freud με τα αυθεντικά έπιπλά.

.

.

*Όλες οι φωτογραφίες της ανάρτησης τραβήχτηκαν από μένα, τον Ιούλιο του 2018 κι έχουν δημοσιευτεί ήδη φυσικά, στο αντίστοιχο άλμπουμ στο flickr.

.

Berggrasse 19: Στο γραφείο του Freud στη Βιέννη – Sigmund Freud Museum (Μέρος Β’)

Φωτογραφία N.118: Sigmund Freud – Martha Bernays (Wandsbek, 1885) / Φωτογραφία N. 120: η αναγγελία του γάμου τους (14/9/1886)

Άργησα πολύ είν’ η αλήθεια να σας γράψω τη συνέχεια αυτής της επίσκεψης, αλλά να που ήρθε η ώρα. Για να θυμηθούμε λοιπόν μαζί, που είχαμε μείνει… Εκεί που έμπαινα στον κυρίως χώρο του Μουσείου, στο κτήριο όπου έζησε κι εργάστηκε ο Freud απ’ το 1891 ως το 1938. Τότε, στις 4 Ιουνίου συγκεκριμένα του 1938, αναγκάστηκε εξαιτίας των Ναζί να το αφήσει και να μεταναστεύσει αρχικά στη Γαλλία με τη βοήθεια της Μαρίας Βοναπάρτη και κατόπιν στην Αγγλία.

Φωτογραφία Ν. 111: Αφιέρωση του Jean-Marti Charcot στον Freud απ’ τη Salpêtrière (Collected Papers, Vol 3, Paris, 1887) / Φωτογραφία N. 110: Ο Charcot και η σύζυγός του μπροστά στο σπίτι τους

Συμπτωματικά, τώρα που σας γράφω, ο συγκεκριμένος χώρος είναι κλειστός λόγω ανακαίνισης (απ’ την 1η του Μάρτη) και δεν θα είναι προσβάσιμος ως το Μάιο του 2020. Καλό θα είναι να το έχετε υπόψη σας αν ταξιδέψετε στη Βιέννη. Θα μπορέσετε πάντως να δείτε αρκετά απ’ τα εκθέματά του σε δύο μέρη που γειτνιάζουν με το Μουσείο, δηλαδή στην Berggasse 13 ( που είναι η τοποθεσία Ι) υπάρχουν πρωτότυπα αντικείμενα, ταινίες και φωτογραφίες και σε ένα πρώην καφέ στο νούμερο 19 της Liechtensteinstrasse ( όπου βρίσκεται η τοποθεσία ΙΙ), έχει διαμορφωθεί ένα καλά εξοπλισμένο βιβλιοπωλείο που λειτουργεί σαν πωλητήριο αναμνηστικών κι εκεί οργανώνονται εκδηλώσεις μικρότερης κλίμακας για τον πατέρα της ψυχανάλυσης.

Φωτογραφία Ν. 143 (κάτω): Sigmund Freud and Wilhelm Fliess (Berlin, αρχές του 1890) / Φωτογραφία Ν. 140: Ο Dr Josef Breuer (1842-1925) με τη σύζυγό του Mathilde / Φωτογραφία Ν. 144: Ο Freud σε ηλικία 35 ετών (1891)

Με αφορμή αυτές τις πληροφορίες να σας πω ότι υπάρχουν πράγματι πάμπολλες φωτογραφίες του ίδιου, της οικογένειάς του, ανθρώπων με τους οποίους ερχόταν σε επαφή και επεξηγηματικά καρτελάκια παντού, αν δεν επιλέξετε την μετάφραση στ’ αγγλικά απ’ τα ακουστικά που μπορείτε να προμηθευτείτε στην είσοδο, μαζί με το δωρεάν guidebook, που θα επιστρέψετε βέβαια στο τέλος. Το δε πωλητήριο που είδα εγώ, ήταν απ’ τα πιο καλά εξοπλισμένα κι αυτό που θαύμασα κυρίως ήταν τα πάμπολλα βιβλία που διέθετε σε διάφορες γλώσσες. Κανονικά στο τέλος αυτής της σειράς των αναρτήσεων θα σας τα έγραφα αυτά, αλλά αφού μου δίνεται η ευκαιρία, σας το αναφέρω.

Φωτογραφία Ν. 179: Τα παιδιά του Freud πριν το1895. Η Anna δεν είχε γεννηθεί ακόμη.

47 χρόνια λοιπόν έζησε στο νούμερο 19 της Berggasse, ο Freud , στην 9η συνοικία δηλαδή της Βιέννης, από το 1891 ως το 1938 όπως ανέφερα ήδη και δεχόταν ασθενείς για περισσότερες από 8 ώρες καθημερινά. Το πενταώροφο κτήριο στο οποίο διέμεναν κι άλλοι ενοικιαστές (εκεί έζησε και ο Viktor Adler, ο ιδρυτής του Αυστριακού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, μεταξύ 1881 και 1889) στέγαζε και διάφορα καταστήματα.

Φωτογραφία Ν. 201: Lou Andreas Salomé (1861-1937), / Φωτογραφία Ν. 202: Anna Freud (γύρω στα 1912) / Φωτογραφία N. 207:Ο Freud και οι γιοί του Ernst και Martin (1916) / Φωτογραφία Ν. 203: το δημοφιλές εστιατόριο «Konstantinhügel», που βρισκόταν στο Prater της Βιέννης, όπου και γιορτάστηκε η έκδοση του βιβλίου «Τοτέμ και ταμπού» (το οποίο βλέπετε στα κάτω ακριβώς ράφια)

Μέχρι το 1908, ο Freud χρησιμοποιούσε τα τρία δωμάτια στο ισόγειο ως γραφείο του και πραγματοποιούσε επίσης τις διάσημες συναντήσεις της Τετάρτης με συναδέλφους και μαθητές του. Αργότερα έβλεπε τους ασθενείς του στο διαμέρισμα του στον δεύτερο όροφο. Μάλιστα, ο Ψυχαναλυτικός Σύλλογος της Βιέννης, ο οποίος αναδύθηκε απ’ αυτές τις συναντήσεις της Τετάρτης, βρισκόταν σε ένα κτήριο του ίδιου δρόμου (στην Berggasse, στο νούμερο 7) που όμως δεν υπάρχει πλέον.

(συνεχίζεται εδώ)

.

*Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν από μένα κι έχουν ανέβει στο flickr.

.